BÁO CHÍ DI ĐỘNG TẠI VIỆT NAM HIỆN NAYTỪ GÓC NHÌN GIAO DIỆN, NỘI DUNG PHẢN ÁNH VÀ CÔNG CHÚNG 1.. Kì.[r]
Trang 1BÁO CHÍ DI ĐỘNG TẠI VIỆT NAM HIỆN NAY
Từ GÓC NHÌN GIAO DIỆN, NỘI DUNG PHẢN ÁNH VÀ CỔNG CHÚNG
Ph an Quốc Hải*
Tóm tắt: Sự phát triển của báo chí di động hiện nay đang có những tác động lớn đến đời sống báo giới tại Việt Nam Chính sự ra đời của báo chí di động đã làm thay đổi cách làm báo của nhà báo và cách tiếp nhận thông tin của công chúng Bài viết chỉ ra những đặc điểm hình thức và nội dung của phiên bản báo chí dành cho di động và cung cấp những thông tin thực tế về sự biến đổi nhu cầu thông tin, hình thành một lớp công chúng với những đặc điểm riêng khấc so với các loại hình háo chí truyền thống.
Từ khoá: Báo chí di động, nhu cầu thông tin, báo chí truyền thống, công chúng báo chí.
1.1 T h u ật ngữ “Báo chí di động" dịch từ các từ tiến g A nh "Mobile
M edia", "M obile Ịo u rn alism ", "Press M obile" h a y "M obile N ew s" để chỉ n h ữ n g h o ạt đ ộ n g báo chí trên th iết bị di đ ộ n g lần đ ầu tiên được
đề cập vào năm 1990 tro n g b áo cáo của Jam es K atz, n h à tru y ền th ô n g học ngư ời Mỹ, về n g h iê n cứu n h ữ n g tác đ ộ n g của tru y ền th ô n g đ ến công chúng Trong báo cáo này, Jam es Katz đã chỉ ra m ột loại p h ư ơ n g tiện tru y ền th ô n g mới, đó là báo chí di độn g , và d ự đ o án tro n g tư ơng lai, báo chí di đ ộ n g là p h ư ơ n g tiện tru y ề n th ô n g đư ợc sử d ụ n g nhiều
n h ấ t tro n g hệ th ố n g các p h ư ơ n g tiện tru y ề n th ô n g (James, 2008, tr.547-564)
Trong thực tiễn h o ạt đ ộ n g báo chí hiện nay, báo chí di đ ộ n g được hiểu là báo chí sử d ụ n g th iết bị di đ ộ n g để sản xuất và tru y ền tải thông tin Cụ thể: 1/ Sử d ụ n g công cụ di đ ộ n g để làm báo, tức làm báo b ằng
* N C S , K h o a B á o c h í v à T r u y ề n t h ô n g , T r ư ờ n g Đ H K H X H & N V , Đ H Q G H N
Trang 2118 P h an Q uốc Hải
thiết bị di động; 2/ Thiết bị di độn g trở th à n h m ột kênh để chuyển tải
th ô n g tin đ ế n công chúng, tức làm báo cho thiết bị di đ ộ n g 1
1.2 Trên thế giới, việc nghiên cứu về báo chí di động đã bắt đầu từ
n h ữ n g năm 1990 khi Internet và điện thoại di động bắt đầu xâm n h ập vào đời sống xã hội N h ữ n g công trình đầu tiên hướng đến nghiên cừu hiện trạng, tác độn g và xu thế p h át triển của báo chí trên điện thoại di động Đi theo hư ớng này là các kết quả nghiên cứu của Hội di độn g (mobile-society) gồm Mobile communication and the transịormation of sociaỉ life (2008), The ĩu tu r e of Mobile Neivs (200), đây là n hữ ng kết quả được khảo sát và điều tra nhằm tổng kết hiện trạn g và tác động cũng n h ư
xu hư ớng chung của loại hình truyền thông mới, báo chí di động Song song với việc q uan tâm đến hiện trạng báo chí di động, m ột số nhà nghiên cứu truyền thông khác trên thế giới chú trọng đến công chúng với tư cách là m ột bộ p h ận cấu thành hệ thống báo chí di động Theo đó
n h ữ n g nội d u n g nghiên cứu về công chúng n h ư vai trò của người tiếp nhận, mô thức tiếp n hận, tâm lý công chúng được quan tâm, trong đó
có m ột số công trình nổi bật n h ư Mobile communication netmorks in Ịapan
Ở Việt N am , việc nghiên cứu hệ th ố n g báo chí di đ ộ n g n h ữ n g năm gần đây đã được giới nghiên cứu tru y ền th ô n g quan tâm khảo sát
N h ữ n g công trìn h n g h iên cứu, n h ữ n g bài viết của các tác giả Lê Q uốc
M inh, Bùi H oài Sơn, N g u y ễn Văn Bá, N g u y ễn T hành Lợi và m ột số
L uận án tiến sĩ, lu ận văn cao học đã p h ần nào phác họa được bức tranh
to àn diện về m ột loại h ìn h tru y ền th ô n g m ới tại Việt Nam Trong đó, nội d u n g chủ yếu của các h ư ớ n g tiếp cận m à n h ữ n g nhà n g h iên cứu tru y ền th ô n g Việt N am q uan tâm là hiện trạng, tác động, công chúng
và xu h ư ớ n g của báo chí mobile tại Việt N am Sự xuất hiện nhiều công trìn h nghiên cứu về lĩnh vực này cho thấy báo chí di động đã trở thành
1 C á c t h i ế t b ị d i đ ộ n g ở đ â y đ ư ợ c h i ể u là c á c t h i ế t b ị n h ậ n t h ô n g t in đ ầ u
c u ố i b a o g ồ m đ i ệ n t h o ạ i d i đ ộ n g , m á y t í n h b ả n g , n h ữ n g t h i ế t b ị n h ỏ d ễ d i
c h u y ể n v à c ó t h ể t r u y c ậ p m ọ i lú c , m ọ i n ơ i.
Trang 3BÁO CHÍ DI ĐỘNG TẠI VIỆT NAM HIỆN NAYTỪ GÓC NHÌN GIAO DIỆN, NỘI DUNG PHẢN ÁNH VÀ CÔNG CHÚNG 119
m ột loại h ìn h tru y ền th ô n g mới có vai trò quan trọng đối với đời sống
th ô n g tin của Việt N am h iệ n đại
1.3 C ùng với sự p h át triển của báo chí thế giới, báo chí Việt Nam
n hữ ng năm gần đây đã có n h ữ n g bước phát triển vượt bậc và trở thành
m ột kênh thông tin chính của công chúng Việt Nam Thành tựu đáng ghi
nhận nhất phải kể đ ến là các phiên bản báo chí trên các thiết bị di động
Từ n h ữ n g năm 2010, các tờ báo lớn của Việt N am đã bất đầu trào
lưu làm w ap, rồi ap p 1 cho sm artphone N hiều báo Online đều có w ap,
m ột số báo đã xây d ự n g các ứng d ụ n g (app) cho điện thoại thông m inh
và m áy tính bảng n h ư M oza (Tinh \§ n ), Socbay iMedia (Naiscorp), Tin
ngắn (Viettel), Báo Mới (ePi), T hanh N iên (báo T hanh Niên), Người Đưa
Tin (Netlink), Vitalk (FPT - n g uyên th u ỷ là m ột sản phẩm hỗ trợ chat
Yahoo trên di đ ộ n g th à n h m ột m ạng xã hội tin tức cho mobile) 2 Đ ến
nay, hầu hết các tờ báo lớn ở Việt N am đã có n h ữ n g thay đổi đ áng kể về
m ặt h ìn h thức, giao diện trên các thiết bị di đ ộ n g để chuyển tải thông
tin đến người dùng Song song với sự ra đời m ột hình thức báo chí mới-
báo chí di động, công c h ú n g báo chí củng có n h ữ n g thay đổi đ áng kể
Sự thay đổi rõ n h ất là sự h ìn h th à n h nên m ột bộ p h ận công chú n g mới,
công chúng báo chí di đ ộ n g với n h ữ n g đặc điểm và n h u cầu riêng khác
Câu chuyện làm báo cho các thiết bị di đ ộ n g tại Việt N am đã được
xây d ự n g th à n h chiến lược từ n h iề u năm trước M ột tro n g n h ữ n g tờ
báo đ ầu tiên đi tiên p h o n g trong lĩnh vực này là Victnamplus thuộc
T hông tấn xã Việt N am Trong đ ề án xây d ự n g trang Vietnam plus, đ ịn h
1 Wap, viết tắt của từ tiếng Anh là VVrireless Application Protocol, là một trang
vveb đ ặ c b iệ t th iế t k ế n h ỏ g ọ n , p h ù h ợ p v ớ i đ i ệ n th o ạ i di đ ộ n g Đ â y là g ia o th ứ c
k h ô n g d â y c h o p h é p c á c t h u ê b a o d i đ ộ n g có th ể s ử d ụ n g đ i ệ n th o ạ i t r u y c ậ p
v à o n ộ i d u n g đ ể lấ y t h ô n g t in v à tra o đ ổ i A p p là m ộ t ứ n g d ụ n g c h ỉ s ử d ụ n g c h o
th iế t bị d i đ ộ n g h a y ta b le t, c ủ a các h ã n g n h ư A p p S to re c ủ a A p p le h a y G o o g le
P la y c ủ a G o o g le
2 T h e o P h a n V ă n T ú : h ttp s ://p h a n v a n tu w o r d p r e s s c o m /2 0 1 4 /0 4 /2 5 /b a o - c h i- th o i-
d i - d o n g /
Trang 4120 Phan Q uốc Hải
h ư ớ n g p h á t triển báo chí trên các thiết bị di đ ộ n g là m ột tro n g n h ữ n g nhiệm v ụ ư u tiên h àn g đ ầu m à lãnh đạo tờ báo h ư ớ n g đến Đây có thể xem là tờ báo đ ầ u tiên lúc bấy giờ có chiến lược p h át triển báo chí
di đ ộng m ột cách nghiêm túc tại Việt Nam Chiến lược đó bắt đ ầu từ
n ăm 2009 và đ ế n n ă m 2010, báo V ietm m p lu s đã tu n g ra ứ n g d ụ n g đọc báo trên đ iện thoại trên n ền tảng A ndroid và các ứng d ụ n g trên AOS, Idphone T heo số liệu thống kê năm 2013, Vietnamplus đã có 500.000 người sử d ụ n g qua thiết bị di đ ộ n g và mỗi ngày có khoảng 500 người
sử d ụ n g m ới \ Tiếp theo Vietnam plus là các tờ báo lớn khác cũng bắt tay vào việc xây d ự n g các p h iên bản mới d à n h cho các thiết bị di động, báo
Tuổi trẻ (9/2010) Báo Thanh N iên (9/2013), Vietnamnet, Dân Trí, Vnmedia,
th ô n g tin qua th iết bị di đ ộ n g của các tờ báo lớn đã tạo ra m ột p h iên
b ản mới của báo chí tru y ền thống, đó là:
2.1 Giao diện mởi, cách th ể hiện thông tin mới
Thực tế k h ảo sát cho thấy, các tờ báo Online ở Việt N am hiện nay
có hai p h ư ơ n g th ứ c chuyển tải th ô n g tin đ ến công chúng qua các thiết
bị di động M ột là, xây d ự n g riêng p h iên bản d àn h cho thiết bị di động, khác với các p h iê n b ản d àn h cho desktop và laptop Hai là, xây dự ng giao diện tù y b iến d ù n g ch u n g cho tất cả các thiết bị đầu cuối
Phiên b ản d à n h cho điện thoại di độn g có n h ữ n g đặc điểm khác biệt so với các p h iê n bản d àn h cho PC và Desktop Với kích thước m ằn
h ìn h từ 4 inch đ ế n 6 inch, h ìn h thức, giao diện, nội d u n g và p h ư ơ n g thức trìn h bày th ô n g tin trên đ iện thoại di đ ộ n g cũng có điểm khác so với PC và D esktop v ố n có m àn h ìn h từ 10 inch đ ế n 20 inch Các tin tức,
hệ th ố n g sản x u ất và xuất b ản được ứ n g d ụ n g và vận h àn h riêng so với các p h iên b ản d à n h cho D esktop và PC Ở đây, từ nội d u n g đ ến hình thức đ ều được th iết kế p h ù h ợ p với tín h chất của m àn hình nh ỏ gọn
1 T h a n h Vãn, " N h à b á o L ê Q u ố c M in h - T ổ n g b iê n tậ p V ie tn a m p lu s : M o b ile N e w s
- Q u a n ữ ọ n g là b i ế t đ ó n đ ầ u " , N hà báo & Công luận, n g à y 09/05/2013,14:07.
Trang 5BÁO CHÍ DI ĐỘNG TẠI VIỆT NAM HIỆN NAYTỪ GÓC NHÌN GIAO DIỆN, NỘI DUNG PHẢN ÁNH VÀ CÔNG CHÚNG 1
Kì
£
'ĩ* e
I 'I
<0
ì
Hình 2 1: Những trang báo có giao diện dành cho thiết bị di động được mở trên
các smartphone
Đế p h ân biệt được phiên bản d àn h riêng cho các thiết bị di động, người d ù n g có thể xem các URL của các trang w eb các tờ báo N ếu m ở bất kỳ m ột báo nào trên các thiết bị di đ ộng có chữ "m " (viết tắt của từ mobile) phía trước tên tờ báo và cách n h au bằng d ấu chấm (.) thì đó là
p h iên bản Online d àn h cho các thiết bị di động Ví dụ: http://m.thanhnien com.vn, http://rn.laodong.com.vn, http://rn.dantri.com.vn, http://rn.vnmedia.vn Trong khi đó các báo có giao diện tùy biến thì trên các URL không có chữ "m" đi kèm chẳng h ạ n n h ư http://tuoitre.vn, http://vnexpress.vn Trường hựp thứ hai, xây d ự n g giao diện tùy biến cho tất cả các thiết
bị đầu cuối Ở dạng giao diện tùy biến này, các báo sử d ụ n g công nghệ responsive design để các thiết bị đầu cuối có thể tùy biến theo kích cỡ
m àn h ìn h của m ình m à k h ông cần phải có phiên b ản d à n h riêng cho
từ ng thiết bị Ở Việt Nam , đi đầu trong công n ghệ tù y biến giao diện với thiết bị đầu cuối là Vietnamplus, tờ báo này xây d ự n g giao diện tùy biến vào tháng 11/2013, tiếp đ ến là Vnexpress (tháng 3/2014), tiếp sau đó
tiện ích này
Trang 61 2 2 P han Q u ố c Hải
v n e x p r e s s n e t ÕT
*ỉ*
'8
<5
I
Trang nhài
Sài Gòn ròi loạn trong cơn mưa lớn nhát nảm 0 218
H ãng nghin ôtò xếp hàng dài, người di xe mây-
n g âm minh, n h ích từng ch ú t trẽn n hữn g con
đường rK)ập s â u bởi co n m ư a c à vũ lượng 131
mm
■ Hang tnệu *c chon chèn tịsxỡi ííiưa o íruíMỊ (.>m Sột
Gòn
Tirvén hổ rh iin n Vỉêl - Nhát
8S39SS9 IHBBI
1
' f * f e
A'
/
TP.HCM xây hõ chòng ngập
1 ĩ Đuík: cho ía Ỉ7K)Í trong n h ữ n g giái píiảp giup- giám n-gáp vè ?Kjáti chịm nbừrtti
m ịồp m õi pbổĩ Sinh f mnt) lã m hàn b chự oncĩ Uinh chỗiííỊ n y a p iHíỡe ĨP H C M
đ a n g KiòVi khai do an quy h o ạ ch xay dựng
1 ĨỈ 3 h ồ cỉ>fru u é ĩ V Ơ I l ổ n g d i ẹ n ỉ i c h k h o â r i y
875ha.
Hình 2.2: Những trang báo có giao diện tùy biến trên các thiết bị đầu cuối
ãược mở bằng thiết bị điện thoại di động
N h ìn chung, về m ặt h ìn h thức, các giao diện báo điện tử khi hiển thị trên m àn h ìn h di đ ộ n g có n h ữ n g đặc điểm sau đây:
trìn h bày b ằng 3 cách khác n h au Cách 1: Đưa m enu th ô n g tin lên đầu tran g báo (top) n h ư n g cho ẩn trong biểu tượng Người đọc m u ố n đọc nội d u n g theo từ n g chuyên m ục phải kích vào biểu tượng này để các nội d u n g có thể cuộn ra m àn hình Cách trình bày này giúp tiết kiệm diện tích và đ ỡ làm rối m ắt khi đọc báo trên các thiết bị di động
Trang 7BÁO CH í DI ĐỘNG TẠI VIỆT NAM HIỆN NAYTỪGÓC NHÌN GIAO DIỆN, NỘI DUNG PHẢN ÁNH VÀ CÔNG CHÚNG 123
Biêu tượng của Menu ihông tin được đậi trẽn đâu trang web
S ự KIÊN BlNH LUẬN KINH TÊ
■>
Giao AM Mi ội cha C M àự
m đíi itc.ti xàm íứrt thỏ hộO bô M h míền fnmg
I : & <§
I 1
1
'íẵ '§
1 í
H ình 2.3: bảo Lao động và V ktm m p lu s đưa biểu tượng menu lên đầu trang
Cách 2: Đ ặt các m en u th ô n g tin xuống chân trang của w eb (íooter) Cách đặt m en u dưới các Footer của các tờ báo sẽ tạo điều kiện th u ận lợi để đ ặt các th ô n g tin n ó n g p h ù hợp với tính cập n h ật thông tin thời
sự, tức thời của tính n ă n g báo chí d à n h cho điện thoại di động Tuy vậy cách thiết kế này gây kh ó k h ăn cho việc tìm kiếm và tốn thời gian cho các độc giả m u ố n lựa chọn th ô n g tin theo chủ đề và nội dung
Trang 8124 P h a n Q uốc Hải
Me nu được ầặt dưới Pooter của Menu được đãi trên đầu trang bảo Tuồi trẻ, phiên bản dành cho của báo Tuoi trẻ, phĩên bản dành
Hình 2.4: Các cách bố trí menu của các tờ báo trên điện thoại di động
Cách 3: Vừa có m e n u ch ân tran g vừa có m en u đ ặt th à n h biểu
tư ợng trên đ ầu của các tran g báo Cách này kết hợp cả hai cách trên
n h ằm khắc p h ụ c n h ữ n g h ạn chế của cách đặt m en u trên hoặc m en u dưới chân tran g của các w ebsite Tuy vậy, cách thiết kế này sẽ có d u n g lượng lớn có thể bị ả n h h ư ở n g đ ến tốc độ của người tru y cập Vnexpress
cách này
Trang 9BÁO CHÍ DI ĐỘNG TẠI VIỆT NAM HIỆN N A Y ĨỪ Gốc NHÌN GIAO DIỆN, NỘI DUNG PHẢN ÁNH VÀ CÔNG CHÚNG 125
pt nhản
in toàn biến
>n hệ v»£l
> tác trong lĩnh đối ph<5 với
n họp tác
Menu bào VNE đặt
* đâu trang
Menu bảo VNE đặt *
citôi trang
vrvex p r e s s n et ệ ệ i *
Tran g ch ú ĩh ở i sụ
G ó c rthm Thê giòi
Kinh doanh Giải tri
Th ế Ih a o Phôp lu-ỈH
G ià o đ ục Sức khóe
T á m s ự Viđeo
• 1 **n f Í«J
01« M« O líí ÍHM>
c- UvórvỊ ỉ«' 1 <1.1 sọyn
01« 21* n t i ■; 11' MCM.I
ữ
ô T ra n g chú
ù T h ờ i sự
0 Gỡe nỉtìrv
* T h è 91 ơi
ị K in h doanh
0 G iả it n
Á T h ô thao
luăt
Giáo'đực
V Stfc khò<*
G ia đinh
Hình 2.5: VnExpress cùng lúc sử dụng hai dạng m enu khác nhau m ột đặt vào
biểu tượng đâu trang, m ột đặt dưới Footer của của trang web
di đ ộ n g được sắp xếp rất n h iề u h ìn h đại diện Các p h iê n bản báo chí
d à n h cho điện thoại di đ ộ n g tại Việt N am đa số đ ư a các list tin, bài n ó n g lên đ ầ u và trên tran g chủ M ỗi list tin, bài bao gồm tít kèm m ột ả n h đại diện được bố trí theo thời gian upload: tin, bài x u ất bản sau được xếp lên đ ầ u và lần lượt các tin, bài cũ được đ ẩ y x u ố n g cuối tran g w eb
Theo số liệu th ố n g kê của ch ú n g tôi từ 8 tờ báo lớn tại Việt N am cho thấy, mỗi n g ày n h ữ n g tờ báo n ày có k h o ản g từ 110 đ ế n 120 tin, bài được cập n h ậ t liên tục trê n p h iê n b ản báo m obile Và m ỗi list tin, bài trên tran g chủ của m ột p h iê n b ả n có k h o ản g 25 đ ế n 50 tít kèm h ìn h đại diện Sự xuất hiện của n h iều tin bài n h ư vậy có thể giúp cho công
ch ú n g có n h iều lựa chọn về nội d u n g liên q u an đ ế n n h u cầu th ô n g tin của m ình Đ ây có thể xem là m ột ư u đ iểm của báo chí mobile
Trang 101 2 6 P h a n Q u ổ c H ải
Bảng 2 1: Thống kê các list tin, bài và ảnh kèm theo của các tờ báo lớn trên
phiên bản điện thoại di động
N guồn: Thống kê ngày 9/4/2015
Tuy vậy, cách bố trí list và h ìn h đại d iện n h ư trên n ế u khô n g có
n h ữ n g k h o ản g trắn g giữa các tin bài sẽ làm cho giao d iện bị đ óng kín,
n h ất là với m àn h ìn h của điện thoại di đ ộ n g vốn rất n h ỏ gây rối cho người đọc H ơn n ữ a n ếu bố trí quá nhiều ả n h trên trang ch ủ có thể gây
n ên tìn h trạn g load chậm Độc giả sử đ ụ n g đ iện thoại 3G p h ải m ất gần
1 p h ú t đ ể load xong tran g chủ với d u n g lư ợng k h oảng 1,7MB N ếu đ iện thoại 2G thì phải m ất h ơ n 4 p h ú t để load xong trang chủ Trường h ợ p
tại http://rn.laodong.com vn là m ột ví dụ
m thanhmen com v n /s « o tìp
1 * 0 * BA* o o t r* J Ư*nc 00*0 CMX »AO
m laodong c o m vn o m Báo Lao động
và báo Thanh Niên cố thiết
kê giao diện dành cho phiên hản điện thoại
di động gân giông nhau, hình ảnh lớn
và nhiêu gây rôi cho người đọc và ảnh hưởng đến tốc
độ truy cập
H ình 2.6: Cách bố trí ảnh trển trang giao diện của TNO và LĐO
Trong khi đó m ột số tờ báo khác vẫn sử d ụ n g hình đại diện kèm theo tít n h ư n g h ìn h ản h nhỏ, có n h ữ n g k h oảng trắng n h ất định n ên tạo