[r]
Trang 1Bao cao ve tinh hinh di san van hoa phi vat chat o hai tinh Ninh Thuan
va Binh Thuan, mien Trung Viet Nam *
PO DH AR MA
PHAN M O DAU
Ninh Thuan va Binh Thuan la hai tinh nam d ven bien
mi<§n Trung Viet Nam, each Thanh pho Ho Chf Minh
200km \'£ phia bac 0 hai tinh nay co hai nhom toe ngudi
thieu so sinh song: hon 50.000 nguoi Cham va khoang
25.000 ngudi Ra giai Ho la hau due cua cu dan vuong
quoc C ham pa An hoa ngay xua Trir ngudi dan Ra giai thd
cac I M n ( Yang), hai phan ba toe ngudi Cham tu goi la
Cham Jak (tuc ngudi Cham theo dao Ba La M on), mot
phan ba con lai la Cham B ani, theo mot thu dao Hoi rat ft
chmh thdng Hai toe ngudi nay theo mdu he: ngudi ehong
cu trii d nha vo, ngudi phu nir co quyen tuyet doi doi vdi
tai san gia dinh va cac dua con ra ddi do hon nhan; con
ngirdi dan ong lam chu gia dinh ve m at dao due va tinh
than va chi cd vai tro trong ddi song chinh tri va xa hoi
Hai toe ngudi nay thuoc nhom ngon ngu Nam Dao
(austronesien) rat g&n gui vdi tieng M alaysia Ho sir dung,
nhat la ngudi Cham, chu viet cd nguon goc tu tieng Phan
Ngoai ngon ngu va chu viet, van hoe truyen khiiu va van
hoc viet cua ho la mot tai san van hoa ldn: bang chung la
cd rat nhieu van khde bang tieng Cham co va tieng Phan
trong khoang thdi gian tir the ky VII den the ky XV, hon
3.000 ho so luu tru cua vua chua hien nay dang liru g iu tai
Hoi chau A d Paris, rat nhieu ban viet tay dupe tim thay
tren the gidi (hon 450 ban d Phap va m ot so luong tuong
dirong d My) Do la chua ke den hang nghin tai lieu rieng
dupe luu giu trong cac gia dinh Hai toe ngudi nay con cd
ca mot kho tang nghe thuat dan gian: von am nhac (trong
ngay hoi mua ten la Rija chang han) gdm hon 150 giai
dieu kern theo 150 budc nhay truyen thdng, chua ke cac dieu hat dan gian trong do cd m ot so lan dieu da dupe dua vao von am nhac cua trieu dinh Hue
_J O viing cac toe ngudi nay dang song, cac le hoi luon luon cd am nhac, nhay m ua va ca hat nham cau xin sir che chd cua cac vi than linh Nhung nghi le va tap tuc nay khong m ang tfnh me tfn nhu m ot so ngudi nghi tu nira the ky nay ma la nhung thue tien thd cung va van hoa, tao nen sir cd ket xa hoi ciia ho Tat ca nhung nghi le va tap tuc nay dien ra moi nam hoac 7 nam m ot lan tai nhung dia diem cd tfnh lich sir va ton giao m a mot so noi da hien hiru
tu khoang giua the ky X va XV (Po Klaung Garai, Po Ram e, Po Nagar, Po Dam ), d nhung dia diem nong nghiep (hon 7 cai dap trong vung ho song), d cac dia diem ben bd bien (dac biet la d cac cua song va cang bien), trong mdi lang va ca tai nha ngudi hau due hien nay cua gia dinh vua song d Phan Rf, tinh Binh Thuan
□ Cac toe ngudi nay da biet gin giu di san van hoa phi vat chat ciia ho bdi vi ho da sdng tren lanh thd ciia td tien
tu hang nghin nam nay va mac du da tiep xuc vdi dan toe
da so - ngudi Viet - tir may the ky nay Tuy nhien nhieu chi tiet chung td rang anh hudng ben ngoai den mdi ca nhan, den each cu xir, cach suy nghi va ddi sdng cung le
Trang 2và văn hoấ của họ là khá sâu sắc Hiện tượng giao tiếp vãn
hoá quá đột ngột và quá nhanh có thế khiến cho di sản văn
hoá của các tộc người này trong những năm tới bị “mất
bản sắc” , thậm chí biến m ất Các tài liệu lịch sử và vãn
học của họ, thực sự là m ột kho báu văn hoá phi vật chất
của Việt Nam, đang dần dần m ất đi, do sự mong manh của
vật liệu ghi chép (giấy làm bằng tre hoặc lá cọ) và do thiếu
phương tiện báo vệ
□ Đế gìn giữ và phát tricn tài sản văn hoá phi vật ch ất
của hai tộc người này, các cấp chính quyền của hai tỉnh Ninh
Thuận và Bình Thuận đà đề ra từ vài năm nay m ột chính
sách mới với việc thành lập hai cơ quan văn hoá sau đây :
ự Trung tâm vãn hoá dân tộc Chăm.
* Uý ban soạn thảo sách giáo khoa bằng tiếne Chăm.
T R U N G T Á M V Ă N H O Á C H Â M CỦA N IN H T H Ư Ậ N
Nằm trcn m ột mảnh đất hơn hai hecta, trung tâm này có
năm tòa nhà, gồm m ột khu hành chính, một phòng triển
lãm lớn với cấu trúc dựa trên kiến trúc truyền thống của
các cư dân này, m ột thư viện lớn (với m ột phòng dành cho
hình ánh và các tài liệu nghe nhìn), m ột phòng lớn đê
luyện tập âm nhạc và m úa và m ột kho các cồng cụ vãn hoá
và thờ cúng
□ Với m ột nhóm gồm các nhiều nhà nghiên cứu, nghệ
sĩ, nhạc sĩ và kỹ thuật viên thuộc các tộc người này, trung
tâm này nhằm triển khai các nỗ lực của mình để đạt các
m ục tiêu sau:
* Gìn giữ các bản viết tay trong các làng;
* T ruyền những hiểu biết về vãn hoá phi vật chất;
ự Khôi phục di sản phi vật chất
Gìn giữ các bản viết tay trong các làng
Các bán viết, tự chúng, là di sản văn hoá vật chất Tuy
nhiên, sự phá huỷ các tài liệu này cũng có nghĩa là làm
m ất đi toàn bộ trí nhớ của m ột cư dân Sự gìn giữ các bản
viết tay luôn là m ột vấn đề phức tạp và tốn kém, đòi hỏi nỗ
lực đáng kể về m ặt khoa học, kỹ thuật và tài chính Do đó,
sự giúp đỡ và ủng hộ của các tổ chức quốc tế là rất cần
thiết Đế đáp ứng sự đòi hỏi này, Viện Viễn Đ ông bác cố
của Pháp phối hợp với hai cơ quan khoa học của nước
M alaysia (Thư viện quốc gia và Bảo tàng quốc gia) đã ký
vào năm 1993 với các cơ quan chính quyền của tỉnh này một hiệp ước nhàm: thu thập, chụp microíilm , kiếm kê và báo quán các bán viết tay Chăm giữ trong các làng; cung cấp cho irung tâm vãn hoá một bản sao của các bản viết tay của các tộc neười này hiện đane được lun giữ tại thư viện của Viện Viễn Đ ông bác cổ ờ Paris; đào tạo các nhà nghicn cứu và các chuyên gia được độnơ viên tham gia các chương trình gìn giữ và nghiên cứu văn hoá Chăm
□ Các cơ quan chính quyền của tinh Ninh Thuận đã cho xây một thư viện trons trung tâm văn hoá, nay cần trang
bị m ột kho lun trữ ánh cho thư viện này đế bảo quản các tài liệu một cách hợp quy cách Nếu không, chương trình đầy tham vọnẹ này sẽ trớ thành một dự án tiên phong chì nhầm tập hợp các tài liệu chứ không nhăm gìn giữ chúng!
Truyền lại các hiểu biết văn hoá
Tất cả mọi người đều nhất trí rằng những người lớn tuổi đang giữ trong trí nhớ của họ nhiều hiếu biết về vãn hoá phi vật chất Sự qua đời của họ trong những năm tới, do tuổi tác và điều kiện sông, sẽ làm cho kho báu văn hoá vô giá này biến m ất hoàn toàn Do vậy, theo các cơ quan chính quyền của tính này, phải cấp thiết lập một chưưng trình tiên phong nhằm truyền các hiểu biết văn hoá dirới hình thức đào tạo ngắn hạn hằng năm với sự tham gia của những người lớn tuổi và có địa vị của tộc ngưừi này vào việc dạy ám nhạc, múa, vãn học truyền khẩu và viết, phong tục tập quán cho giới trẻ Châm đế họ tiếp tục tự gìn giữ văn hoá của chính họ
□ Một dự án tiên phong như vậy, trong ba năm , chắc chán sẽ tạo được đà mới cho sự phát huy di sản Chăm Dự
án này là khả thi vì trung tâm văn hoá đã có m ột khu thích hợp để đón tiếp những người tham gia và có quyền về mặt hành chính để huy động các trí thức Tuy nhiên, một kế hoạch tài trợ bổ sung là cần thiết để có thê thực hiện một chương trình đào tạo đích thực
□ Trong khuôn khổ chương trình bảo vệ di sản này, các cơ quan chính quyền tỉnh Ninh Thuận cũng đă dự kiến thành lập một phòng thí nghiệm nghe-nhìn đê thu thập các hình ảnh sống về truyền thống của các tộc người này (các ngày hội, buổi lễ, nghi lễ, điệu múa, âm nhạc )- Phòng thí nghiệm này là công cụ làm việc cho tất cả các dự án tiên
Trang 3phong neu tren v6 viec dao tao gidi tre va cung la mot
trung tam tir lieu nghc-nhin ve di san van hoa
Phuc hoi di san phi vat chat
Nham phuc hoi di san phi vat chat, trung tam van hoa
da 1 6 chuc tu vai nam nay mot ngay van hoa cua Cham vao
dip 16 truyen thong ten la Kate dien ra hang nam vao
khoang thang 9 hay thang 10 theo lich ton giao cua ho
Ngay 16 nay dugc to chuc tai cac dia diem lich sir quan
trong - cac dia didm nay da co trong khoang thdi gian tu
the kv X den XV - vdi su tham gia cua dong dao dan lang
(vai nam, luo'ng ngudi tham gia len den hon 10.000
ngiroi), nhung ngudi chirc sac ton giao, dan nhac truyen
thong, cac nhom mua va hat dan ca Vao dip nay, trung
tam van hoa cung du kien to chuc cac cuoc thi am nhac,
mua, ca hat, doc tho va trao giai thudng cho nhung nghe
s] gioi nhat den tir cac lang Ngudi ta nhan thay rin g , tir
vai nam nay, ngay hoi van hoa nay da dong vien cac cu
dan nay liru truyen cac truydn thong cua to tien
UY B A N S O A N T H A O S A C H G IA O K H O A B A N G
N G O N N G i f C H A M
Nham bao ve ngon ngu va van hoc va giam ty le mil
chu von rat cao cua cac cu dan nay so vdi ngudi Viet, cac
co quan chinh quyen cua Ninh Thuan va Binh Thuan da
quyet dinh dua chuong trinh day tieng Cham vao cac
trudng tieu hoc m a cac tre em Cham thudng den hoc
Quyet dinh do se khuyen khfch cha m e cho con di hoc
nhieu hon De thuc hien chinh sach noi tren, mot Uy ban
soan thao sach giao khoa (Ban bien soan chu' Cham ) da
dugc thanh lap each day vai nam Nam tren mot khu dat
hon 300m 2 va dugc sir tham gia cua mot nhom tri thuc tan
tuy vdi cong viec, Uy ban nay khong chi phu trach viec
soan thao sach giao khoa, m a con giam sat viec giang day
trong hon 150 trudng tieu hoc cd hon 5.000 tre em Cham
den hoc Tir vai nam nay, Uy ban nay da xuat ban 5 tap
sach giao khoa bring tieng Cham dudi hinh thuc rat co, bdi
vi cac bai hoc dugc viet tay do khong cd m ay ch u cho
ngon ngu nay N hd chfnh sach khon kheo nay, tu nay, tat
ca cac tre em Cham den trudng tieu hoc deu biet doc va
viet tieng me de cua chiing Day la mot chuong trinh cu
the dang dugc su ung ho cua cac co quan V iet N am va quoc te
_J Du cac co quan chinh quyen cua hai tinh nay da co nhung no lire dang ke, Uy ban soan thao nay con gap nhieu kho khan, dac biet v6 tai chinh, nen ho khong thuc hien dirge cac muc tieu dudi day:
* Uy ban nay hy vong tai ban 5.000 quyen sach giao khoa de moi hoc sinh cd dugc mot quyen Du mdi quyen chi ton cd 1 USD ma nhieu gia dinh van khong cd tien de mua!
* Uy ban nay hy vong cd thiet bi tin hoc (m ot may
vi tinh, mot may in laser, mot phan mem xu ly van ban va
m ot phan m6m bang chu Cham) va thiet bi in (m ot may photocopy) de cd the thuc hien cd hieu qua chuong trinh xuat ban cac sach giao khoa, vi d cuoi the ky XX m a Uy ban v in con phai sir dung but may de xuat ban cac sach giao khoa De dap ung yeu cau noi tren, Trung tam Lich
su va Van minh ban dao Dong Duong (CHCPI) true thuoc
T rudng cao hoc thuc hanh (khoa IV, la Sorbonne) da danh vao nam 1991 mot khoan tin dung ldn de lam phan m6m
b in g chir Cham nham xuat ban cac tai lieu Phan mem nay
da dugc dua vao sir dung tir nam 1992 Theo yeu cau ciia toi, CHCPI se san sang tang phan m6m nay cho Uy ban soan thao sach giao khoa cua tinh Ninh Thuan va to chuc cac khoa hoc vi tinh cho cac ky thuat vien cua uy ban nay neu tim dugc khoan tin dung can thiet de m ua thiet bi vi tinh va in an.
* Vdi cac thiet bi vi tinh noi tren uy ban nay du kien yeu cau sir trg giup khoa hoc cua EFEO va CHCPI de xuat ban, trong thdi gian tdi, cac sach giao khoa khac bang
ch u Cham cho trudng ti6u hoc ve cac chu de sau: lich su
va van hoa, truyen co tich va huy£n thoai, phong tuc tap quan cua ngudi Cham Day chfnh la muc dfch cu th6 de cho cac em cd dip hieu biet di san phi vat chat cua chfnh cac em, nhung di6u nay con phu thuoc vao khoan tin dung hang nam de thuc hien d u an nay trong thdi gian ba nam
* Theo cac co quan chfnh quyen cua hai tinh nay, hang nam cung can phai to chuc khoa dao tao su pham v6
ngon ngu va van hoa Cham cho cac thay co giao, d& ho
truy6n di san phi vat chat nay lai cho hoc sinh
Trang 4—I Cuối cùng Uỷ ban này hy vọng có một xe máy dùng làm phưưng tiện đi lại đế kiểm tra chương trình sư phạm trong hơn 150 trường nằm trong hai tinh Ninh Thuận và Bình Thuận Cho đến nay, nhân viên của Uý ban vẫn phải đi cóng tác bằng xe đạp hay bằng chân
KẾT L U Ậ N
Dường như chi có N inh Thuận và Bình Thuận ờ miền Trung V iệt Nam là những tính đã áp dụng từ vài năm nay một quan niệm mới về chính sách bảo vệ di sản vãn hoá phi vật chất của các tộc người thiếu số Điều quan trọng là
họ đã thành lập được Trung tàm văn hóa và Uy ban soạn tháo sách giáo khoa Theo ý chúng tỏi, nếu thiêu các cơ quan văn hóa này và nhất là nếu không giảng dạy tiếng mẹ
đẻ trong trường học, mọi ý tướng về các dự án tiên phong, các chương trình dài và ngắn hạn nhằm phục vụ việc báo vệ di sán, sẽ chi nhằm mục đích đưa ra ví dụ về sự đoàn kết dân tộc hay quốc tế, mà đó không phái là mục đích m à chúng ta tìm kiếm
□ Trung tâm vãn hóa và ú y ban soạn tháo sách giáo khoa cúa hai tính này là hai cơ quan vãn hóa có một chư ơng trình thực sự về bảo vệ cỉi sản văn hóa phi vật chất của các tộc ngươi thiểu số Các vấn đề m à hai cơ quan này phải đương đầu từ vài nãm này không phái là thiếu ý kiến,
vì họ có khá năng đé xuất với chúng ta nhiều dự án hoàn hảo, m à là thiếu phưưng tiện tài chính
—I M ặc đù đã có nhiều nỗ lực đáng kế, chinh quyên của hai tinh Ninh Thuận và Bình Thuận vẫn chưa đạt được các m ục tiêu mà chúng tồi vừa nêu trên đây Họ mong rằng các tổ chức quốc tế, đặc biệt là UNESCO, sẽ đóng góp nhiéu hơn nữa vào việc thực hiện sứ m ệnh cao cả là gìn giữ di sản văn hóa Chăm, m ột bộ phận của di sản văn hóa đa tộc người của V iệt Nam
* Bài báo cáo này đã được thực hiện trong khuôn khố của chuyến c ò n s tác năm 1993 tại tỉnh Ninh Thuận, Việt Nam