Cho dìi khdng ai ed thè phù nhàn Idng yèu nude, y thùc ddc làp dàn toc, ed ké't cdng dóng là tinh thàn là tinh càm xuyén suot trong lich su tu tadng Viét Nam, nhang xét trén càp dò y [r]
Trang 1BÒI CÀNH Tir TLTÒNG V I É T N A M TRiròc
c u p e TIEP XÙC VÓI CÀC TRÀO LlTU
TI/ Tl/ÒNG PHl/ONG TÀY DAU THE KY XX
LirONG GIÀ TÌNH*
Sau thà't bai cùa Trung Qud'c trong cupe chién tranh Nha phié'n (1840), eàe nadc A Ddng ehinh thùc rdi vào euoc "Thién dién maa Au gid My", va, it hay nhìéu, trae tiep bay giàn tiép nd dà tàc dong den moi mat cùa ddi song kinh té, xà hói, cùng nha tinh t h à n cùa eàe nude trong khu vuc, trong dd ed Viét Nam Trong cuoc tiep xùe eadng bue ed phàn thua kém
do, tìiy noi lac, diéu kien va hoàn eành cu the, ma mdi nude
co nhiing con dadng, bien phàp cùa riéng mình de canh tàn
tu cudng dà't nade, va tà't nhién là ké't qua dua dén cùng khdng giong nhau Tu gde nhìn cùa Lich su t a tUdng Viét Nam, trong khudn kho bài vié't này, chùng tòi ed' gang làm còng viée "kiém ké lai già tài, vd'n lié'ng hoc thuat, t a tadng" cùa cha dng ta tradc cuoc tiép xùe vdi nhiing t a trào mdi la, vói nén vàn minh eùa phadng Tày, t u dd hy vong ed the dành già mot càeh day dù hdn ve con dadng va ké't qua eùa qua trình tiép xùe, tiép - bié'n vàn bòa, eanh tàn dà't nude cùa Viét Nam nùa dau the ky XX
* Phó Chù nhiém Bò mòn Lich su triet hoc Khoa Triè't hoc Truòng Dai
hoc Khoa hoc Xà hói va Nhàn vàn Quoc già Ha Nói
Trang 2Dìi bang bat cu phudng thùc nào, de dudi kip vàn minh phadng Tày, chà'n bang dàn toc, tu cUdng dà't nude, nhiém vu bao quàt cùa càc nhà Duy tàn d Trung Qudc cùng nhu d Viét Nam, la Ciào dàn (dàn tri) Dudng dàn (dàn sinh) Tàn dàn (dàn quyén) O day chùng tdi di vao hai trong ba vàn de trén: Dàu là tién de tu tuòng, hoc thuàt cho vièc "Giào dàn" "Tàn dàn" cùa càc nhà Duy tàn Viét Nam trong tUdng quan so sành vdi Trung Qudc dàu the ky XX?
I V A N D É - G I A O D À N "
O Trung Qudc, tu ddi Tdng trd di he t a tUdng ly luàn chinh thdng là Nho Phàp Phàt Thién tdng dao Lào -Trang, vdi ed cà'u chùc nàng rò ràng; dì Phàt tri tàm, dì D90 tri thàn, dì Nho tri the (Idi cùa Tdng Hién Tdng) He tu tUòng
dd dudc thiét làp trén nén tàng vùng chàc cùa thuyét Am dadng - Ngù bành, mot hoc thuyét ed tinh khoa hoc, bi^n chùng, hai hda, sàu sàc Chinh no là ed sd, là ly thuyét nén cho mdt phong càeh hoc thuàt dàc hùu cùa Trung Qudc "Thàc ed' cài che'" (Tue là mUdn - boàc dadi dang chù thich, nhiéu khi là sai di - Idi cùa ngUdi xUa de cho phù hdp vdi viéc làm, càeh nghì ngày nay) dUdc bàt dàu tu KJiong Tu va xuyén suot trong lich su NgUdi ta dà phé phàn nhiéu, thù hoc phong cùa Trung Qudc co dai là khdng dàm khoàt luàn, it trong ky thuàt, thiéu ly tinh dinh ludng, vién vdng va khdng thiét thuc Nhung hàn là dén hdm nay chùng ta vàn con chua hél kinh ngae tradc rat nhiéu cóng trình khào cùu tì mi, chinh xàe uyén bàc va do so trén moi lình viic, tu thién vàn hoc, dia ly, y thuàt, dUdc liéu, toàn hoc, lich phàp cho dén nhùng bd su ky, tu tri thdng giàm dUdc ra ddi tu thdi ed dai
Trang 3Pythagoros (580 - 500) ed mot ménh de minh trié't: cài gì tri tue nhàt: con so'; cài gì dep nhà't: bài hda Trén mdt y nghìa nào dd, ed the ndi T a tadng Trung Qudc co dai ed cà
"con so", "bài hda" Dd là tài san thùa k é eùa eàe nhà tu tUdng Trung Qud'e tradc khi bade vào eude tiép xùe vdi vàn minh phadng Tày, md cuoc Duy Tàn
Tu dàu thè' ky XV, tradc vàn de ve mdi quan he giùa Tri
va Hànb, Vadng Thù Nhàn (1472 - 1528) dà dUa ra ly luàn
"Tri Hành hdp nhà't" eho ràng, suy dén cùng, ve bàn chat khdng ed s a khàc nhau giùa Tri va Hành, chùng déu quy ve tinh thàn chù quan Rò ràng càeh giài thich này khà gàn gui vói thuyét chù the ly tinh eùa Canto trong ly luàn nhàn thùc
Cd hai sU kien lich su gàn n h a ddng thdi xày ra ò Trung
Qudc va Viét Nam, daa lai cho chùng ta sU so sành va rùt ra nhàn xét khà thù vi: ed dip linh mue A De Rhodes vào phù chùa eho Thanh Dd vùdng Trinh Tràng (1623 - 1657) xem dóng ho giày cdt, giài thich nguyén ly thién vàn , nhà Chùa khen hay, khen gidi n h a n g khdng ed y thiét tha mdi d lai de hoc bòi thém; trong khi dd vào thdi Sùng Trinh Minh mat, Ly Chi Tao (mat 1630) dà mdi mot ed dao ddng Tén d lai trong cung de day càeh che tao dong ho, sua lai lieh cho chinh xàe, cùng nhau dich Idgic cùa Arixtd't Trong càc lình vuc t a tuòng phadng Tày, ngadi Trung Qudc rà't quan tàm dén logie Nghiém Phuc (1853 - 1920) dà dich giào trình Idgie hoc, dai cUdng logie cùa Schiller Phadng phàp t a duy nhi nguyén, phàn tich hoc cùa Arixtd't dà bo sung cho phadng phàp t a duy thién ve bien chùng, tong hdp eùa Trung Qudc truyén thdng, tao diéu kien t h u à n Idi trén con dadng tiep thu phàt trien khoa hoc ky t h u à t Vadng Qudc Duy (1877 - 1927) nhiét
Trang 4thành say me nghién cùu Trié't hpc, My hoc cùa Cantò Schopenhad va ed nhiéu kién giài, bd sung tinh té sàu sàc trén tinh thàn cùa Dao hoc, Thién hoc Trung Hoa Néu xem Tàn t h a là san phàm tinh thàn cùa cdng cudc Duy Tàn là càeh mang ve md thùc nhàn thùc (tue là nhùng khung nhàn thùc nhùng khài niém nhùng boi eành y thùc he giùp ta nhàn thùc, phàn ành nhùng thUc tién va nhùng càeh dién dich khoa hoc) thì nhùng nhà ThUc hoc ndi tiéng cùa dàu thè
ky XVII n h a Co Viém Vd, Hoàng Tdng Hy Vudng Phu Chi,
Ly Chi Tao xùng dàng là nhùng ngUdi don dUdng dàt nén mdng ly luàn de rdi nhùng thanh nién giàu nhiét huyét nhu Nghiém Phuc, Vadng Qudc Duy, Khang Hùu Vi, LUdng Khài Siéu tiép tue Thàm chi trén mot nghìa nào dd, cùng ed thè ndi mdt thè he tri thùc dàu tién tiép thu tu tUdng triét hoc duy vàt bien chùng truyén bà vào Trung Qudc nhu Ly D^i Chiéu, Ho Thich, Tran Ddc Tu cùng nàm trong ddng chày dò
Dù theo khuynh hadng nào, xét tu góc dp lich sa tu tuòng triét hoc, ho déu ed ed sd de khàng dinh va néu cao phUdng chàm tiép - bién trong hoc thuàt tu tUdng là "Trung hpc vi thè, Tày hpc vi dung"
Viét Nam trudc ngUdng cùa Duy J a n là khàc Cho dìi khdng ai ed thè phù nhàn Idng yèu nude, y thùc ddc làp dàn toc, ed ké't cdng dóng là tinh thàn là tinh càm xuyén suot
trong lich su tu tadng Viét Nam, nhang xét trén càp dò y
thùc he, phài khàng dinh ed cà'u dung thdng Tam giào là tru
cdt cùa y thùc he phong kién Viét Nam Néu nha ò Trung
Qudc su két hdp, bo sung làn nhau giùa càc he thdng Tón giào - Trié't hoc là ké't qua cùa mdt qua trinh dàu tranh thdng nhàt làu dai sàu sàc, tu trong bàn thàn giào ly tìl
Trang 5nhùng và'n de ed bàn cùa trié't hpc thì d Viét Nam chi là su xàm nhàp, chuyén hda, vay mUdn làn nhau, chù yé'u trén bình dién dao due, vàn bòa, ló'i sd'ng Lich su t a tUdng Viét Nam khdng ed truyén thd'ng t r a n h luàn hoc thuàt Trong sudt mdt nghìn nàm Bàc thudc, dóng thdi cùng là thdi ky du nhàp càc he tu tadng tdn giào t u ben ngoài vào, trén dà't Ciao Chàu chi ed cupe t r a n h luàn giùa Dao Cao, Phàp Minh vdi Ly Mieu va tàc phàm Ly hoac Luàn eùa Màu Bàc là ed chùt tinh chà't hpc thuàt Chùng ta bié't dén s a phé phàn mot ehiéu cùa càc nhà Nho n h a Le Quàt Pham Sa Ménh, Dàm Dì Mdng ve tàc phong dao due, s a h a hóng, ludi bié'ng, dot nàt eùa tàng
lóp Tàng sy do dxXóc liu dai chiéu chupng thài qua ma ra, ehù
khdng de càp tdi nhùng và'n de t a tadng, vàn de càn bàn cùa Phàt Ly Thàm chi dén t à n nùa cuoi eùa thè' ky XIX, sa phé phàn càc he tdn giào - t a tadng qua eàe tàc phàm tiéu biéu nha: Tày dadng Già Td bi lue eùa eàe tu sì Thién Chùa giào
dà tiifng di hpc d Phàp, La Ma ve, hoac eudn Dao bién cùa vua
Tu Due thì cùng ehi là s a phé phàn mot chiéu co tinh khen che khich bàc, hoac néu ed di sàu vào t a tadng triét hpc thi cùng rat ndng ean, vò doàn, thiéu tinh thuyét phuc Sd dì ed tinh trang trén, mdt trong nhùng nguyén n h à n t u t a tadng hoc thuàt, là do truyén thdng hpe phong Chùng ta ed truyén thdng vàn hién, biéu hpe n h a n g lai khdng ed mdt nén Quoc hoc Ndi dung giào due dào tao thi cu bi dóng khung trong Bàc su, Tu Tha, Ngù Kinh cùa Hàn Nho khdng de càp tdi nhùng kien thùc thiét thùc Dà thè càeh hpe là hpe càt xén, dòì phó, phi he thdng, thòng qua he thong sàch vd giào trinh 'Thuyét ade", "Toàt yé'u", "Trieh giàng" tue là qua trieh tàc phàm kinh dién He qua dàn tdi là khdng ed truyén thd'ng
Trang 6tradc thuàt Cho dén dàu thè ky XX ed thè dém trén dàu ngdn tay nhùng cdng trình khào cùu co tinh chat hpc thu^t Chàng han nbu Da dia chi cùa Nguyén Trai the ky XV; Phii bién tap lue, Vàn dai loai ngù, Lich triéu hién cbudng loai chi cùa Le Quy Ddn Phan Huy Chù giùa thè ky XVIII, Dai nam nhà't thdng tri, Cudng mue dadi thdi Nguyén Sàch ly luàn, ngadi ta thudng nói dén tu tUdng cùa Thién phài Trùc Làm thdi Tran, bd Thài àt giàn di lue cùa Le Quy Ddn ThUc ra tradc tàc cùa Thién phài Trùc Làm chi là càeh dién dat khàc, mdt phàn bàn dia bòa, khdng ngoài tu tUdng ed bàn cùa Thién Tdng Trung Hoa qua bd kinh Kim Cadng; Le Quy Dòn tuy ed de càp tdi nhùng vàn de triét hpc, huyén hpc ed bàn nhang dpe ky ra cùng thày chù yéu là su sao chép he thóng lai nhùng tri thùc tu sàch vd Trung Qudc phuc vu thuc hành bòi toàn (chàng han ve lieh su thì vàn dùng dién Viém de Hoàng de, phàn già Nhi thàp bàt tu vàn càn cu vào dia danh cùa Cùu Chàu Trung Qudc ed nbU Kinh nhU Du ) Tòi tàn ddng va nhàn manh thèm y kién cho ràng dadng nhu cha òng
ta khdng ed sd tradng ve tu duy ly luàn Cd le Nguyén Tradng Td là ngUdi dàu tién ed chùt it kién thùc Hàn hoc dapc tiép xùe nhiéu va trac tiép vdi Tàn tbu, eho nén òng là ngUdi hiéu rò cài bàt càp cùa nén giào due, hpc thuàt nuóc nhà Nói dung de nghi cài càeh ve hpc thuàt cùa òng tuy phàn Idn là xàe dàng, càp thiét (nbu; giào due càn di vào thuc hoc càn dàt càc khoa ndng chinh, thién vàn, dia ly, dia chat, ed xào, toàn hpc, phàp luàt chinh tri, ngoai ngù ) nhUng khòng dudc chàp nhàn, khòng ed diéu kién de trd thành hién thUc
Thay Idi tiéu ké't, tèi xin dàn ra day càu chuyén cu Phan Chu Trinh dUdc cu Huynh Thùc Khàng ké lai trén bào
Trang 7Tiéng dàn 24-3-1936 ve chuyé'n Dong du dàu tién cùa cu de tìm kiém Tàn thu, md cupe Duy Tàn Dai y càu chuyén là:
Tói sang Nhàt ed diXóc di dàu dd là nhd cu Phan Boi Chàu
bié't bàp be ddi tiéng Nhàt Gap ngadi vié't ehù Hàn thì cùng bùt dàm dudc dàm càu, néu khòng thi cùng n h a ngadi càm Néu nha hp pha tra tradc mat mình va hp chùi hoac màng mình, mình cùng cadi eàm chén ud'ng ngay, ma lai càm dn hp nùa Nghl lai ma then, ma tùi
Vdi vd'n kié'n thùc nghéo nàn, lae hàu, lai khdng ed phadng tién giao tiep, bài hpc dàu tién cùa cu dudm chat bi hai, gàn
100 nàm sau, hdm nay dpc lai vàn t r a n day xùe ddng buon, càm thdng cho cu va eàe dóng chi eùa cu trong buoi dàu trén con dadng Duy Tàn
II VÀN DE "TÀN DÀN"
Noi dung ehù yé'u eùa càc nhà Duy tàn dat ra dò'i vói Tàn dàn chù yé'u trén bình dién chinh tri - xà bòi, vàn de dàn quyén dàn ehù
Màc dù ve bình thùc, tradc khi tiép xùe vói chù nghìa t a bàn phadng Tày, mdi ngadi dàn Trung Hoa va nhùng nude chiù ành hadng nén vàn minh Trung Hoa ndi ehung déu là,
va hành xù vói tu eàch là, thàn dàn cùa nhà vua Tuy nhién thuc té thì t u trong n h à n thùc va t h à n phàn cùa mdi "Thàn dàn" d mòi nude lai ed s a khàc nhau rat Idn Lai là "Thàc co cài che", ngadi Trung Quoc eó truyén thdng va là bàc thày trén lình vac này Tu nùa dàu the ky XV, Minh mat Thanh
sd nhùng nhà Thùc hpe ben canh viée tdng ké't lai trié't hpc Trung Qudc co dai, d a a ra n h ù n g t a tadng mói ve bàn the luàn va nhàn thùc luàn Hp cdn de xadng mot loat nhùng
Trang 8chù tradng canh tàn trén càeh lình vue kinh tè, chinh tri xi hoi Hp nhàn manh giài thich lai trén tinh thàn mdi nhùng
ménh de triét hpc xà bòi tu thdi co dai nha: Ve vai trd cùa
dàn (Dàn vi bang bàn) ve tràch nhiém cùa ngadi càm quyén (Phù dàn Hùu bang san nhi hùu bang tàm) ve quan he vua tdi (quàn thàn hùu nghìa) de daa ra nhùng khàu biéu phàng phàt tinh thàn eùa giai càp t a san Tày Àu chòng phong kién trong cùng thdi ky nbU: xadng tbuc hpc phàn chuyén che, bang dàn chù, quàn thàn cdng tri, cdng thUdng giai bàn Màc dù do thiét che xà bòi ràng buòc, màm móng kinh té tu bàn chù nghìa khòng eó diéu kién phàt trién
thành hién tbUc trong long che dò phong kién Trung Quoc
ta tadng cùa nhùng nhà ThUc hpe khdng ed ed sd kinh téxà hdi de trién thi trong thUc tién trd thành phong trào càeh mang tu san ò Trung Qudc nbung nd ed tàc dung thùc tinh, dpn dadng va àm thàm lan tda, de hdn 200 nàm sau xuàl hién mot tàng lóp tri thùc mói ra nude ngoài hpc tàp, trd ve nude viét sàch bào tuyén truyén Tàn tha TrUdc nhùng ngUdng cùa Duy tàn, hp khòng hoàn toàn bd ngd dén bàt ngò tradc nhùng t a tadng cùa Montesquieu, Rousseau Ho co ed
sd dUdng cao khàu biéu "chù dì Trung hpc, phu dì Tày hpc" trong cdng cupe bòi nhàp Duy tàn
Trong cùng thdi dièm Ijcb su Viét Nam khdng hoàn toàn
n h a vay Dù trén cùdng vi nhà Nho, là dai thàn, Nguyén Trai nói: "bòn dàn nghiép eó cao cùng thàp bòn phàn làm tói thành thUdng hoàng" nhung trén thUc té bòn phàn làm tóifi'y rat trùu tadng Trong quan he vdi vua, vói vUdng triéu, bòn phàn vai trd "thàn dàn" cùa mói cà nhàn rat md nhat duòng
nha nd ehi duoc nhàn bié't khi eó (hoàc de phdng eó) sii co,
Trang 9tinh huó'ng (qud'c già hùu sa) "Phuc chu thùy tin dàn do thùy" (Làt thuyén mdi bié't dàn n h a nude) Do vày, nhìn mdi quan he ngade lai, tràch nhiém cùa vua dò'i vói mòi thàn dàn cùa mình cùng khòng cu the, chi là giàn tiép qua thiét che làng xà Pho bié'n va t r a c tiép nhà't (dù là vdi t a eàch thàn
dàn hay qudc dàn) ngUdi ta chi nhàn bié't dUOc quyén Idi va
nghìa vu eùa mình vói t a eàch là thà n h vién cùa làng xà He qua dàn tdi, trong bòi eành lich su eùa nhùng nàm cuòi thè'
ky XIX - dàu thè' ky XX, thàn phàn cùa ngadi ed ndng d Trung Quoc va Viét Nam rat khàc nhau AQ cùa Lo Tàn dà dàm, va ed thè, di làm "càeh mang" trén huyén (dù càeh hiéu cùa AQ ve "eàch mang" khòng phài là nghìa Revolution ma chi là "càeh me cài mang nd di"); cdn Chi Phèo eùa Nam Cao chi mot làn duy nhà't dUdc ra khdi làng là do bi Bà Kién bò
tu, va, anh ta ehi "eàch cài mang" cùa Bà Kién khi md aóc lUdng thién nhd nhoi nhà't, cài quyén hién thae nhà't cùa mình khdng dadc thac hién
Thiéu tién de ve ly luàn khòng eó ed sd vàt chà't xà hòi, noi dung Tàn dàn eùa eàe nhà Duy t à n Viét Nam ehù yéu là cài bién phong tue nàng cao dàn tri tuyén truyén ve sinh d saeh, càt tde ngàn, ehdng di doan, bài hù tue cao hdn mot chùt là
ho hào hpe ehù qudc ngù, hpc lich su dia ly nude nhà, hpe càc nghé thiét thae n h a trong trpt, ehàn nudi, buon bàn khòng ngoài mue tiéu kéu gpi cùng co' tinh thàn ed két cóng dong, yèu nade thadng ndi (ài quò'e, ài quàn) dành duoi giàe Phàp giành dpc làp dàn toc, con "ehaa ed ehù nghìa gì cà" (Phan Boi Chàu) Trong tinh t r a n g dd chùng ta hiéu nhùng t a tUdng dàn chù, dàn quyén cùa nhùng Rousseau, Montesquieu chàc chàn con hoàn toàn xa la vdi dai da sd dàn chùng
Trang 10Viét Nam, ngay cà trong tàng Idp tri thùc, thàm chi cà càc thù lình Duy tàn Mot khàu hiéu nòm na de hiéu, de nhd, co
le khòng phài chi dòì vói dai da sd, ma ngay cà ddi vói bàn thàn càc sì phu Duy tàn lue bay gid nhu:
"Co dàn rói mài co ta, Dàn là rat trong ta là rat khinh"
• I
Hoàc
"Muóh cho ich nitóc M nhà,
Àt là dàn chù cóng hòa mài xong"
là phù hdp va hdm nay chùng ta ciing ed thè thóng càm .^^
Thàng 2 nàm 1905 Phan Bòi Chàu bude chàn xudng tàu sang Nhàt Bàn trén tinh thàn cùa ngadi chi sì xuàt ngoai tìm dadng Duy Tàn, thàng 6 nàm dò dén ndi Mot tram nàm sau, hòm nay, giói triét hpc Viét Nam tò chùc ky niém Ngày Tnét hpc The giói, vdi chù de tu tadng Viét Nam truóc sU tiép xùe vdi pbudng Tày nùa dàu the ky XX Ngàu nhién ma rat co J nghìa Kiém ké lai hành trang tu tUdng cùa càc chi sì yèu nude co tu tUdng canh tàn
TrUóc khi hp buóc vào cupe Duy Tàn, tiep xùe Tàn thiT (nhùng mò thùc t a duy mói) thiét tadng dò cùng là mpt trong nhiéu gde dò de nhìn nhàn dành già ve nói dung phadng phàp va két qua cùa phong trào, va cùng tu dò, góp mdt eàch nhìn, dành già ve dàc dièm phàt trién cùa lich su tu tUdng Viét Nam nói ehung va tu tadng triét hpc Viét Nam nói riéng d nhùng thàp ky nùa cuòi thè ky XX, thàm chi ngay
cà hòm nay, trong nhùng diéu kién lieh su mói, yéu càu mòi cùa dàt nUóc