Biến đổi xã hội đô thị và quản trị biến đổi xã hội đô thị ở Việt Nam hiện nay – đặc điểm và một số gợi ý can thiệp chính sách

pháp giúp đỡ người di cư như những công dân bình đẳng tại thành thị cũng như cải thiện gấp rút các cơ cấu kinh tế ở nông thôn một cách thông minh tùy theo đặc thù của mỗi địa phương để[r]

XÃ HỘ I ĐÔ THỊ Ở VIỆ T NAM HIỆ N NAY - ĐẶ C ĐIỂ M

VÀ MỘ T SỐ GỢ I Ý CAN THIỆ P CHÍ NH SÁ CH

PGS TS Đoà n Minh Huấ n

Họ c việ n Chí nh trị - Hà nh chí nh khu vự c 1

1 Khá i niệ m biế n đổ i xã hộ i đô thị và quả n trị biế n đổ i xã hộ i đô thị

Thuộ c nề n văn minh nông nghiệ p lú a nướ c, cư dân Việ t Nam phầ n

lớ n là nông dân, tổ chứ c xã hộ i cơ bả n là nông thôn, nên kinh tế chí nh

là nông nghiệ p Phả i đế n thờ i kỳ thuộ c đị a, quá trình cận đại hóa

(early-modernization) mớ i thú c đẩ y đô thị hó a theo diệ n mạ o, kế t cấ u và chứ c năng đô thị kiể u phương Tây Sau khi già nh đượ c độ c lậ p (1945), cá c đô thị Việ t Nam lạ i phả i hứ ng chị u tá c độ ng “ké p” củ a: (i) chiế n tranh ké o

dà i trong nhiề u thậ p niên, (ii) mô hì nh kinh tế “công hữ u, kế hoạ ch hó a, phi thị trườ ng” ở miề n Bắ c, rồ i mở rộ ng ra miề n Nam sau ngà y đấ t nướ c thố ng nhấ t (1975) Trong mô hì nh kinh tế “công hữ u, kế hoạ ch hó a, phi

thị trườ ng”, do kinh tế hà ng hó a không đượ c thừ a nhậ n, các thành phầ n thị

dân (tư sả n, tiể u thương, tiể u chủ ) bị “cả i tạ o xã hộ i chủ nghĩ a” theo ý chí

chủ quan củ a con ngườ i, đã là m xã hộ i đô thị biế n đổ i cả về cơ cấ u, lố i số ng

cũ ng như cá c vấ n đề xã hộ i phá t sinh và phá i sinh từ yế u tố kinh tế Công

cuộ c Đổ i mớ i (Renovation) đượ c khai mở từ năm 1986 ở Việ t Nam đã thú c

đẩ y đô thị hó a, làm tái sinh hoặc phát sinh những vấ n đề xã hộ i mớ i Đó chí nh là biến đổ i xã hộ i đô thị mang đặ c trưng củ a Việ t Nam

Biế n đổ i xã hộ i đô thị ở Việ t Nam là sự chuyể n đổ i từ tí nh chấ t xã hộ i nông

thôn sang tí nh chấ t xã hộ i thà nh thị ; từ cơ cấ u xã hộ i đô thị bị “nhân tạ o

hó a” trong thể chế kinh tế kế hoạ ch hó a sang đị nh hì nh cơ cấ u xã hộ i thà nh thị hà i hò a, mang tí nh lị ch sử - tự nhiên (cơ cấ u xã hộ i - giai tầ ng, cơ cấ u

xã hộ i - dân cư, cơ cấ u xã hộ i - nghề nghiệ p); từ đờ i số ng xã hộ i đô thị giả n

đơn, ngưng đọ ng sang đờ i số ng xã hộ i phứ c tạ p, đa dạ ng và năng độ ng, bao gồ m từ nhu cầ u xã hộ i, dị ch vụ xã hộ i, lố i số ng xã hộ i đế n cá c vấ n đề

xã hộ i Biế n đổ i xã hộ i đô thị ở Việ t Nam bao gồ m cả biến hình và biến thể,

cả mặt lượng lẫn mặt chất, chị u sự tá c độ ng củ a 4 yế u tố chí nh: (i) Sự chuyể n

biế n từ thể chế kinh tế kế hoạ ch hó a tậ p trung sang thể chế kinh tế thị trườ ng; (ii) Sự chuyể n biế n từ nề n kinh tế nông nghiệ p sang nề n kinh tế có

cơ cấ u đa dạ ng, vậ n độ ng theo hướ ng công nghiệ p hó a, hiệ n đạ i hó a; (iii)

Sự chuyể n biế n từ xã hộ i khé p kí n sang xã hộ i mở , hộ i nhậ p vớ i thế giớ i; (iv) Sự chuyể n biế n từ xã hộ i nông thôn truyề n thố ng sang xã hộ i đô thị vớ i nhữ ng mở rộ ng về diệ n tí ch, biế n đổ i về cấ u trú c và chứ c năng

Quản trị biến đổi xã hội đô thị là quá trì nh tổ chứ c, điề u khiể n, đị nh

hướ ng củ a cá c chủ thể nhà nướ c và ngoà i nhà nướ c là m cho sự thay đổ i xã

hộ i đô thị diễ n ra theo mụ c tiêu, đượ c kiể m soá t, phò ng ngừ a rủ i ro, khủ ng hoả ng, mấ t phương hướ ng Đó chí nh là quá trì nh can thiệ p chí nh sá ch để xây dự ng mộ t không gian xã hộ i đô thị hiệ n đạ i gắ n vớ i bả o tồ n cá c giá trị truyề n thố ng; đị nh hì nh mộ t cơ cấ u xã hộ i thà nh thị mà ở đó thị dân chiế m vai trò , vị thế chủ đạ o trong mọ i mặ t hoạ t độ ng và chi phố i đờ i số ng đô thị ;

tạ o lậ p mộ t hệ thố ng dị ch vụ xã hộ i, phú c lợ i xã hộ i và an sinh xã hộ i giả i quyế t đượ c cá c vấ n đề xã hộ i nả y sinh trong đờ i số ng và lố i số ng đô thị

2 Nhậ n diệ n mộ t số đặ c điể m biế n đổ i xã hộ i đô thị ở Việ t Nam qua trì nh trì nh 26 năm Đổ i mớ i

Có thể nhậ n diệ n biế n đổ i xã hộ i đô thị ở Việ t Nam qua 26 năm Đổ i

mớ i ở mấ y chiề u cạ nh sau đây:

a Biế n đổ i xã hộ i đô thị bao gồ m cả biế n đổ i xã hộ i tạ i chỗ và biế n đổ i xã hộ i do

nhậ p cư, là m thay đổ i từ ngưỡ ng dân số đế n hì nh thá i, kế t cấ u dân cư, tạ o nên tí nh chấ t xã hộ i thị dân rõ nét hơn Đô thị Việ t Nam truyề n thố ng chủ yế u hì nh

thà nh từ cá c quyế t đị nh hà nh chí nh, do đượ c chọ n lậ p là m trung tâm chí nh trị quố c gia hoặ c lỵ sở củ a mộ t đơn vị hà nh chí nh - lã nh thổ nhấ t đị nh Do

đó , trong rấ t nhiề u trườ ng hợ p, khi dị ch chuyể n trung tâm chí nh trị hoặ c

lỵ sở hà nh chí nh đế n đị a bà n khá c thì vù ng đó lạ i bị “tái nông thôn hóa” như

Cổ Loa, Hoa Lư, hay Luy Lâu, trong lị ch sử Cũ ng bị chế đị nh bở i tí nh chấ t nà y, kinh tế phi nông nghiệ p ở đô thị phá t triể n yế u ớ t, chủ yế u là cá c ngà nh nghề tiể u thủ công nghiệ p và buôn bá n nhỏ , như ở khu vự c phố cổ thuộ c quậ n Hoà n Kiế m, Hà Nộ i vớ i cá c dã y phố đặ t tên theo nghề chuyên

biệ t (Hà ng Bạ c, Hà ng Khay, Hà ng Thiế c ) Công chứ c, viên chứ c, trí thứ c, binh lí nh thườ ng chiế m số lượ ng lớ n trong cư dân phi nông nghiệ p mỗ i thà nh phố Văn hó a, lố i số ng, sinh hoạ t củ a xã hộ i thườ ng trộ i tí nh chấ t

“đô” hơn tí nh chất “thị ” Hay cò n gọ i đó là tính chấ t “đô” thì già, nhưng tí nh

chấ t “thị ” thì non 1 Phả i đế n thờ i kỳ Đổ i mớ i, vớ i độ ng thá i củ a kinh tế thị trườ ng, đô thị hó a mớ i bắ t đầ u mang tí nh chấ t mớ i Hầ u như cá c đô thị không chỉ là trung tâm chí nh trị hoặ c lỵ sở hà nh chí nh, mà cò n đị nh hì nh chứ c năng trung tâm công nghiệ p, dị ch vụ , thương mạ i củ a đấ t nướ c, củ a

vù ng hoặ c củ a đị a phương

Đô thị hó a trong lị ch sử chủ yế u diễ n ra theo hì nh thái nhân tạo hó a lã nh

thổ từ cá i lõ i ban đầ u rồ i mở rộ ng ra cá c vù ng nông thôn ngoạ i vi theo kiể u

“vế t dầ u loang” Tuy nhiên, đô thị hó a ở Việ t Nam không theo “vế t dầ u loang” mà thườ ng vẫ n bọ c giữ trong lò ng đô thị cá c “tiể u vù ng đị a lý nông thôn” như là ng Kim Liên thuộ c quậ n Đố ng Đa, là ng Nhân Chí nh, là ng Mọc thuộ c quậ n Thanh Xuân, là ng Yên Hòa thuộ c quậ n Cầ u Giấ y thuộ c

Hà Nộ i Đó là hình thá i “da bá o” xen cấ y nông thôn trong đô thị Ngà y nay, đô

thị hó a ở Việ t Nam không theo hì nh thá i đó mà vớ i mô hì nh đô thị đa cự c thì nằ m lọ t giữ a cá c đô thị duy trì cá c vù ng nông thôn khá rộ ng lớ n Đấ y

là chưa kể nhữ ng vù ng nông thôn ngoạ i thà nh củ a cá c thà nh phố lớ n vố n đượ c điề u chỉ nh theo quyế t đị nh hà nh chí nh Theo kết quả điều tra dân số

và nhà ở ngày 01/4/2009, thành phố Hồ Chí Minh có dân số 7.162.864 người, gồm 1.824.822 hộ dân trong đó: 1.509.930 hộ tại thành thị và 314.892 hộ tại nông thôn2 Khu vự c đô thị hó a thà nh thụ c hơn thườ ng là nhữ ng nơi trướ c

đó vố n là ruộ ng canh tá c, đượ c chuyể n đổ i mụ c đí ch xây dự ng khu đô thị Trên nề n cá c khu ruộ ng canh tá c nà y trong mấ y năm gầ n đây đã nhanh chó ng mọ c lên cá c nhà cao tầ ng hoặ c nhà phân lô kiể u biệ t thự Nằ m kẹ p giữ a cá c khu đô thị nà y vẫ n là cá c “tiể u vù ng đị a lý nông thôn” rấ t khó khăn khi chuyể n đổ i từ nghề nông nghiệ p sang cá c nghề phi nông nghiệ p,

từ thôn dân sang thị dân

Ở cá c khu đô thị mớ i phầ n lớ n là ngườ i nhậ p cư, gồ m cả nhậ p cư khoả ng

cá ch xa và nhậ p cư khoả ng cá ch gầ n Nhậ p cư khoả ng cá ch xa là ngườ i dân

từ cá c đị a phương khá c dồ n về đô thị tì m kiế m sinh kế , họ c tậ p Nhậ p cư

1 Vũ Văn Quân, Đoà n Minh Huấ n, Nguyễ n Quang Ngọ c (đồng chủ biên): Thăng Long - Hà

Nộ i vớ i vai trò trung tâm chí nh trị - hà nh chí nh đấ t nướ c: Lị ch sử và bà i họ c, Nxb Hà Nộ i, 2010

2 Tổ ng cụ c Thố ng kê: Báo cáo chí nh thứ c kế t quả tổ ng kế t tổ ng điề u tra dân số và nhà ở ngày

1/4/2009, Nxb Thống kê, H, 2010

khoả ng cá ch gầ n là dân vố n ở cá c là ng xung quanh tá i đị nh cư do phả i giả i

tỏ a để lấ y mặ t bằ ng đấ t đai xây dự ng cá c công trì nh công cộ ng hoặ c công trì nh thương mạ i (đườ ng sá , công viên, khu đô thị , khu công nghiệ p) Đô thị hó a ở đây diễ n ra triệ t để hơn, hì nh thà nh tương đố i đồ ng bộ cả kế t cấ u

hạ tầ ng kỹ thuậ t và hạ tầ ng dị ch vụ xã hộ i đô thị Cư dân ở cá c đô thị mớ i thuầ n tú y là lao độ ng phi nông nghiệ p, có thể là công chứ c, viên chứ c, binh

lí nh, trí thứ c hoặ c nhữ ng ngườ i là m nghề kinh doanh, buôn bá n Lố i số ng

đô thị ở đây cũ ng rõ né t hơn Ngườ i dân ở đây í t chị u rà ng buộ c bở i quan

hệ lá ng giề ng - đị a vự c, mà chủ yế u dự a trên quan hệ nghề nghiệ p - lợ i í ch

vậ n hà nh theo thể chế hà nh chí nh (cơ quan hà nh chí nh), thể chế xã hộ i (hiệ p hộ i), thể chế công ty (doanh nghiệ p), thể chế sự nghiệ p (trườ ng họ c,

bệ nh việ n ) Hệ thố ng dị ch vụ cung ứ ng tạ i đây theo tí nh chấ t thà nh thị , đượ c quy hoạ ch thà nh cá c phân khu chứ c năng phụ c vụ cho họ c tậ p, giả i trí , thương mạ i

Cò n ở cá c là ng truyề n thống nằm kẹ p giữ a cá c khu đô thị có hai thà nh

phầ n dân cư: mộ t bộ phậ n là cư dân tạ i chỗ , vố n cư trú từ lâu đờ i, rà ng

buộ c vớ i nhau bằ ng quan hệ lá ng giề ng - đị a vực và huyết tộc; mộ t bộ phậ n

khá c là ngườ i nhậ p cư hì nh thà nh từ quan hệ mua bá n đấ t đai, nhà cử a Chỉ cá ch đây mấ y năm, tì nh trạ ng mua cá c mả nh đấ t nhỏ (khoả ng 30-40

m2) để là m nhà trong cá c là ng xen kẽ giữ a cá c đô thị vẫ n khá phổ biế n, do ngườ i dân vẫ n có tâm lý sở hữ u đấ t đai và í t có thó i quen cư trú và sinh

hoạ t trong cá c căn hộ cao tầ ng Chợ phố làng hoặ c cá c dã y quầy quá n dị ch

vụ hì nh thà nh dọ c đườ ng là ng đó ng vai trò rấ t quan trọ ng trong cung ứ ng

dị ch vụ thương mạ i cho bộ phậ n cư dân nà y Hì nh thá i chợ phố là ng là mộ t

đặ c điể m đá ng chú ý củ a hệ thố ng cung ứ ng dị ch vụ ở cá c đô thị lớ n tạ i Việ t Nam, đặ c biệ t là Hà Nộ i Dân nhậ p cư ở cá c là ng xen cấ y giữ a cá c đô thị hầ u hế t có nguồ n gố c từ cá c đị a phương khá c, vớ i ngà nh nghề phi nông

nghiệ p Bộ phậ n dân cư tạ i chỗ phải chuyển đổ i hệ thống sinh kế khi ruộ ng

đấ t không cò n, khả năng tiế p cậ n vớ i ngà nh nghề phi nông nghiệ p không

dễ dà ng Điề u nà y dẫ n tớ i nhiề u hệ lụ y đố i vớ i cá c là ng nông thôn nằ m xen

cấ y giữ a cá c đô thị : (i) Tì nh trạ ng thiế u việ c là m củ a mộ t bộ phậ n nhân lự c

xã hộ i không có khả năng chuyể n đổ i nghề nghiệ p; (ii) Tệ nạ n xã hộ i phổ biế n đố i vớ i mộ t bộ phậ n dân cư mấ t đấ t canh tá c, thiế u việ c là m, nhấ t là trong điề u kiệ n đượ c nhậ n mộ t khoả n tiề n đề n bù mà không biế t xoay xở sinh kế ; (iii) hợ p tá c và xung độ t giữ a dân nhậ p cư vớ i dân tạ i chỗ diễ n ra trên nhiề u mặ t củ a đờ i số ng văn hó a, lố i số ng đô thị

b Biế n đổ i cơ cấ u xã hộ i đô thị bao gồm từ cơ cấ u giai - tầ ng, cơ cấ u dân

cư - nhân khẩ u, đế n cơ cấ u nghề nghiệ p

Về biế n đổ i cơ cấ u giai - tầ ng, nế u như trướ c Đổ i mớ i chỉ có giai cấ p công

nhân, giai cấ p nông dân và tầ ng lớ p trí thứ c, thì trong kinh tế thị trườ ng ở

cá c đô thị tái sinh và phát sinh những giai - tầ ng phả n á nh tí nh chấ t thị dân

điể n hì nh như tư sả n, tiể u chủ , tiể u thương, lao độ ng là m thuê Cò n công nhân, nông dân, trí thứ c cũ ng đa dạ ng hơn, không chỉ có trong khu vự c kinh tế nhà nướ c, kinh tế hợ p tá c, thể chế hà nh chí nh, thể chế sự nghiệ p công lậ p mà cò n có cả trong khu vự c kinh tế tư nhân, kinh tế hỗ n hợ p, thể chế sự nghiệ p ngoà i công lậ p Điề u đá ng chú ý là xã hộ i Việ t Nam

đang dần hình thành tầng lớp trung lưu, vố n có nguồ n gố c từ cá c giai - tầ ng

khá c nhau, hoạ t độ ng ở nhiề u ngà nh nghề , chủ yế u tậ p trung ở cá c đô thị

Tầ ng lớ p trung lưu tá c độ ng rấ t lớ n đố i vớ i biế n đổ i xã hộ i và có vai trò ,

vị trí quan trọ ng đố i vớ i quả n trị biế n đổ i xã hộ i đô thị Việ t Nam trong bố i

cả nh mớ i

Về biế n đổ i cơ cấ u xã hộ i - dân cư, dân số đô thị tăng rấ t nhanh, chủ yế u

là tăng cơ họ c do di cư nông thôn - đô thị Chỉ thố ng kê thà nh phố Hồ Chí Minh: Năm 1989 là 3.988.124 người, năm 1999 là 5.037.155 người, năm

2004 là 6.117.251 người, năm 2009 là 7.162.864 người, năm 2010 là 7.382.287 người1 Nhậ p cư đó ng gó p rấ t lớ n và o tăng trưở ng kinh tế đô thị , đặ c biệ t

đố i vớ i cá c ngà nh nghề mớ i Tì nh trạ ng lạ m dụ ng hộ khẩ u là m điề u kiệ n

để mua nhà , mua xe má y, nhậ p họ c cho con cá i tạ i cá c trườ ng họ c đượ c

bã i bỏ đã tạ o điề u kiệ n cho di cư nông thôn - đô thị dễ dà ng hơn Điề u nà y

tạ o nên á p lự c rấ t lớ n đố i vớ i hệ thố ng dị ch vụ xã hộ i, kế t cấ u hạ tầ ng đô thị Giao thông, điệ n, nướ c, nhà ở đô thị , nhấ t là ở cá c thà nh phố lớ n, trong nhữ ng năm qua dù đượ c đầ u tư để mở rộ ng, nâng cấ p, nhưng vẫ n không

đá p ứ ng đượ c nhu cầ u gia tăng nhanh chó ng củ a dân số đô thị Bệ nh việ n

ở cá c thà nh phố lớ n đề u quá tả i, không chỉ do nhu cầ u khá m chữ a bệ nh

tạ i mỗ i đô thị , mà cò n do cả á p lự c ngườ i bệ nh di chuyể n đế n từ cá c đị a phương khá c trong vù ng Dị ch vụ giá o dụ c mầ m non, tiể u họ c, trung họ c thiế u thố n (không gian - cả nh quan họ c đườ ng, cơ sở vậ t chấ t, giá o viên, phương tiệ n dạ y họ c) gây khó khăn cho đờ i số ng tạ i cá c khu đô thị mớ i

Cá c trung tâm mua sắ m ở đô thị cũ ng không đá p ứ ng đượ c nhu cầ u cả

về giá cả và tí nh tiệ n í ch, do đó , nhiề u nơi vẫ n duy trì chợ phố làng truyền

1 Số liệ u tổ ng điề u tra dân số nhà ở củ a Tố ng cụ c Thố ng kê cá c năm 1989, 1999, 2009 và

số liệ u tổ ng điề u tra dân số củ a thà nh phố Hồ Chí Minh năm 2004 và năm 2010

thố ng Giá cả vừ a phả i và sự tiệ n lợ i về khoả ng cá ch đi mua sắ m là lý do cắ t nghĩ a cho sự tồ n tạ i củ a loạ i hì nh chợ phố là ng Tuy nhiên, nhì n bề ngoà i chợ phố là ng không phả n á nh đượ c văn minh đô thị và quả n lý củ a chí nh quyề n khó khăn hơn đố i vớ i chấ t lượ ng hà ng hó a (xuấ t xứ hà ng hó a, vệ sinh an toà n thự c phẩ m ) Nhữ ng điề u trì nh bà y trên cho thấ y sự bấ t cậ p giữ a tăng trưở ng dân số đô thị vớ i tăng trưở ng kế t cấ u hạ tầ ng kỹ thuậ t và

dị ch vụ xã hộ i đô thị , giữ a đị nh hì nh phương thứ c cung ứ ng dị ch vụ kiểu

đô thị với duy trì phương thứ c cung ứ ng dị ch vụ kiểu á đô thị

Về biế n đổ i cơ cấ u xã hộ i - nghề nghiệp, đó là sự chuyể n biế n từ nghề

nghiệ p đan xen giữ a cá c ngà nh phi nông nghiệ p và nông nghiệ p sang đị nh

hì nh cơ bả n ngà nh nghề phi nông nghiệ p Nế u như và o đầ u thậ p niên 90

củ a thế kỷ trướ c, nhiề u vù ng nộ i thà nh củ a Hà Nộ i vẫ n duy trì sả n xuấ t

nông nghiệ p như trồ ng hú ng thơm ở Lá ng (Đố ng Đa), trồ ng hoa ở Ngọ c Hà , Nhậ t Tân, Quả ng Bá , Nghi Tà m (Tây Hồ ), trồ ng rau muố ng ở nhiề u quậ n

nộ i thà nh, trồng lúa ở quậ n Cầ u Giấ y, Thanh Xuân, thì đế n nay hầ u như

không cò n Tạ i cá c quậ n nộ i thà nh mớ i mở rộ ng như Hoà ng Mai, Long Biên dù vẫ n cò n cư dân nông nghiệ p, nhưng tố c độ chuyể n đổ i sang sả n xuấ t phi nông nghiệ p cũ ng diễ n ra khá nhanh chó ng Quá trì nh Đổ i mớ i

đã : (i) Phụ c hồ i cá c ngà nh nghề truyề n thố ng củ a mỗ i đô thị vố n bị lã ng

quên trong thể chế kinh tế kế hoạ ch hó a, gắ n vớ i nó là tái sinh các nhó m

dân cư gắ n vớ i từ ng ngà nh nghề ; (ii) Phá t triể n kinh tế thị trườ ng đã đẩ y

tớ i xuấ t hiệ n nhiề u ngà nh nghề mớ i, công nghệ mớ i, từ đó phát sinh các

nhó m dân cư - nghề nghiệ p mớ i, nhấ t là cá c nghề gắ n vớ i công nghệ cao,

kỹ thuậ t mớ i Tuy nhiên, tù y theo chứ c năng củ a từ ng đô thị nên tí nh chấ t dân cư cũ ng khá c nhau trong quá trì nh biế n đổ i dân cư - nghề nghiệ p Thà nh phố Hồ Chí Minh vớ i vai trò trung tâm kinh tế lớ n nhấ t cả nướ c, cho nên, dân cư ở đây phầ n lớ n là doanh nhân, tiể u thương, trí thứ c, lao

độ ng là m thuê thuộ c nhiề u thà nh phầ n kinh tế Cò n Hà Nộ i vớ i vai trò trung tâm chí nh trị - hà nh chí nh đấ t nướ c, do đó , dân cư thuộ c cá c thà nh phầ n như doanh nhân, công nhân ngà y cà ng tăng, đồ ng thờ i cá n bộ , công chứ c, viên chứ c, sĩ quan, lao độ ng trong cá c cơ quan hà nh chí nh, đơn vị

sự nghiệ p công lậ p, vẫ n chiế m số lượ ng lớ n Cơ cấ u dân cư - nghề nghiệ p phân bố trên đị a bà n mỗ i đô thị thườ ng gắ n vớ i quy hoạ ch cá c phân khu

chứ c năng Đó là trườ ng hợp phân khu chứ c năng đặ c biệt ở quận Ba Đì nh,

Hà Nộ i, vớ i sự tậ p trung phầ n lớ n cá c cá n bộ trung - cao cấ p Còn các phân

khu chức năng thương mại - dịch vụ, như quậ n 1 thà nh phố Hồ Chí Minh và

quậ n Hoà n Kiế m củ a Hà Nộ i bao giờ tí nh chấ t thị dân cũ ng điể n hì nh hơn

vớ i sự tậ p trung số lượ ng lớ n tiể u thương, doanh nhân, lao độ ng là m thuê Riêng thà nh phố Hồ Chí Minh, cá c quậ n thuộ c thà nh phố Chợ Lớ n trướ c đây (quậ n 5, quậ n 6, quậ n 11) có sự tậ p trung số lượ ng lớ n ngườ i Hoa, vố n

có truyề n thố ng buôn bá n, nên tí nh chấ t thị dân cũ ng khá điể n hì nh

c Cá c vấ n đề xã hộ i đô thị cũ ng rấ t phứ c tạp, từ việ c là m, đó i nghè o, đế n

tệ nạ n xã hộ i

Nhậ p cư và o đô thị gia tăng nhanh chó ng, nhấ t là đố i vớ i thà nh phố

Hồ Chí Minh và Hà Nộ i Từ khi Luật nhà ở được Quốc hộ i thông qua

(ngà y 29-11-2005), việ c mua nhà và đượ c cấ p giấ y chứ ng nhậ n quyề n sở

hữ u nhà ở và quyề n sử dụ ng đấ t ở không cầ n đế n hộ khẩ u thườ ng trú ,

cà ng tạ o điề u kiệ n cho nhậ p cư Nhậ p cư là nguyên nhân cơ bả n đẩ y

ngưỡ ng dân số các đô thị tăng nhanh, gó p phầ n tăng trưở ng kinh tế đô thị ,

đá p ứ ng nhu cầ u lao độ ng củ a cá c ngà nh nghề mớ i Mộ t kế t quả khả o

sá t xã hộ i họ c cho biế t, tỷ trọ ng lao độ ng nhậ p cư trong tổ ng số lao độ ng

là m việ c trong cá c khu vự c công nghiệ p ở thà nh phố Hồ Chí Minh, Đồ ng Nai, Bì nh Dương là trên 50% (cả nướ c khoả ng 37%)1 Một nhà nghiên cứ u

Phá p nhậ n xé t rằ ng: “Di dân từ nông thôn lên thành phố, mặc dù gặp những

bất trắc và khó khăn về phía nơi đi lẫn nơi đến, về phía người nhập cư lẫn người địa phương nhưng di dân nầy vẫn luôn là một biến động dân số tiếp diễn và gia tăng mà chính phủ trung ương không thể nào ngăn chặ n được” 2 Tuy nhiên,

nhậ p cư đô thị tăng nhanh đặ t ra nhiề u nan giả i trong quả n trị biế n đổ i

xã hộ i đô thị như giả i quyế t vấ n đề nhà ở , dị ch vụ xã hộ i, an toà n xã hộ i Tiề n lương củ a lao độ ng nhậ p cư thấ p nên đờ i số ng rấ t khó khăn, chủ yế u

đả m bả o cá c chi phí tố i thiể u như thuê nhà , tiề n điệ n, tiề n nướ c, ăn, mặ c

Cò n cá c nhu cầ u tinh thầ n như nghỉ ngơi, giả i trí , họ c tậ p, hôn nhân,

rấ t khó khăn Thiế u cá c hoạ t độ ng nghỉ ngơi, giả i trí , họ c tậ p mang tí nh

cộ ng đồ ng dẫ n tớ i ngườ i nhậ p cư thườ ng tá ch biệ t xã hộ i Đờ i số ng củ a bộ phậ n lao độ ng tạ i chỗ đỡ khó khăn hơn do không phả i thuê nhà ở , nhiề u sinh hoạ t chung vớ i gia đì nh, mộ t số hoạ t độ ng văn hó a - xã hộ i vẫ n hò a nhậ p vớ i cộ ng đồ ng dân cư truyề n thố ng Điề u nà y đặ t ra rấ t nhiề u vấ n

1 Nguyễ n Văn Trị nh: Nhà ở cho công nhân cá c khu công nghiệ p - Thự c trạ ng và mộ t số giả i

phá p Tạ p chí Cộ ng sả n, số 10 (139), 2007

2 Patrick Gubry: Les chemins vers la ville: la migration vers HoChiMinh Ville à partir d’une

zone du delta de Mékong Paris: Karthala, 2002, p.286 (Các ngã đường vào thành phố: di

cư tới thành phố Hồ Chí Minh từ vù ng đồ ng bằ ng sông Cử u Long)

đề cho quả n trị biế n đổ i xã hộ i đô thị đố i vớ i ngườ i nhậ p cư, bao gồ m cả trá ch nhiệ m nhà nướ c, doanh nghiệ p và cá c tổ chứ c xã hộ i

Việ c làm ở các đô thị Việ t Nam cũ ng rấ t bứ c xú c, dù Chí nh phủ và chí nh

quyề n đị a phương có nhiề u chí nh sá ch can thiệ p Dân cư ở cá c là ng đô thị

hó a thiế u việ c là m nghiêm trọ ng, nhấ t là trong điề u kiện chuyển đổ i độ t ngộ t

hệ thố ng sinh kế khi đất đai canh tá c bị thu hẹ p, nghề nghiệ p mớ i chưa kị p

thí ch ứ ng Lao độ ng mù a vụ rấ t phổ biế n đố i vớ i dân nhậ p cư, nhấ t là phụ c

vụ xây dự ng cá c công trì nh kế t cấ u hạ tầ ng hoặ c nhà ở gia đì nh Nhữ ng ngà nh công nghệ cao mớ i hì nh thà nh ở cá c thà nh phố lạ i thiế u nhân lự c do

hệ thố ng đà o tạ o không đá p ứ ng kị p thờ i, phương phá p đà o tạ o lạ c hậ u Mỗ i năm, các trường đại học, cao đẳng cả nước cung cấp cho thị trường trung bình 110.000 kỹ sư công nghệ thông tin, nhưng thực tế chỉ 10% trong số đó

có thể phục vụ tốt cho ngành này1 Khủ ng hoả ng kinh tế , tà i chí nh cá c năm

1997 và 2008 dẫ n tớ i khó khăn củ a sả n xuấ t, mộ t bộ phậ n lao độ ng thiế u việ c

là m ổ n đị nh, thậ m chí lạ i phải hồi cư trở về nông thôn Thiế u việ c là m là mộ t

trong nhữ ng nguyên nhân dẫ n tớ i tệ nạ n xã hộ i gia tăng tạ i cá c đô thị

Nghè o ở đô thị tiế p tụ c gia tăng Nhó m dân cư thu nhậ p thấ p tạ i cá c

đô thị Việ t Nam không chỉ nghèo cơ giới mà cả nghèo cấu trúc, tức không chỉ

thiế u về ăn, ở , mặ c, mà cả nhu cầ u tinh thầ n, văn hó a, giả i trí Theo khả o

sá t tạ i phường 6, quận Gò Vấp, thà nh phố Hồ Chí Minh, trong tổng số 270

hộ nghèo cuối năm 2009 có 17 hộ tạm trú dài hạn trên một năm, thậ m chí nếu đưa các hộ tạm trú có thời gian ngắn hơn vào diện bình xét thì số lượng này còn tăng hơn nhiều2 Số lượ ng ngườ i nghè o chiế m lớ n nhấ t ở cá c đô thị

lạ i là dân nhậ p cư Mứ c lương thấ p, lạ i gặ p lạ m phá t nên đờ i số ng rấ t khó khăn, dù Chí nh phủ đã liên tụ c ban hà nh chí nh sá ch điề u chỉ nh mứ c lương

tố i thiể u Thu nhậ p chủ yế u dù ng trang trả i cho cá c nhu cầ u tố i thiể u về

ăn, ở , mặ c, cò n cá c nhu cầ u tinh thầ n, văn hó a không thể đá p ứ ng Chi phí

dị ch vụ y tế quá cao cũ ng gó p phầ n đẩ y số lượ ng dân nghè o thà nh thị gia tăng Chỉ sau mộ t trậ n ố m phả i nhậ p việ n có thể đẩ y mộ t gia đì nh từ mứ c trung bì nh rơi xuố ng diệ n nghè o Đó là chưa kể nhiề u vấ n đề về gia đì nh,

dị ch vụ xã hộ i, môi trườ ng số ng cho dân nghè o thà nh thị , cho ngườ i nhậ p

cư đặ t ra rấ t bứ c xú c

1 Bả n tin ICC: Thiế u nhân lự c: Khu công nghệ cao có nguy cơ thà nh khu công nghiệ p http://

niit.edu.vn ngà y 21-04-2009

vn/2010 Ngà y 14-12-2010

Giả i tỏ a mặ t bằ ng, tá i đị nh cư và nhà ở xã hộ i là nhữ ng vấn đề nóng bỏng

trong điề u kiệ n đô thị hó a Giả i tỏ a cá c hộ dân cư để lấ y mặ t bằ ng phụ c vụ xây dự ng công trì nh công cộ ng hoặ c thương mạ i đò i hỏ i phả i giả i đá p bà i toá n tá i đị nh cư và việ c là m cho nhó m dân cư nà y Nhiề u xung độ t xã hộ i

đã xả y ra khi không giả i quyế t thỏ a đá ng lợ i í ch củ a cá c bên, nhấ t là đố i vớ i nhữ ng nơi đấ t đai ở vị trí “đắ c đị a” hoặ c đấ t đai chuyể n đổ i sang mụ c đí ch thương mạ i mà giá đề n bù thiế u thỏ a đá ng Chí nh quyề n cá c đô thị trong nhữ ng năm qua đề u coi đây là vấ n đề nó ng bỏ ng, tậ p trung chỉ đạ o quyế t liệ t vừ a bằ ng biệ n phá p thuyế t phụ c, vừ a liên tụ c điề u chỉ nh mặ t bằ ng giá

đề n bù đấ t đai, vừ a thự c hiệ n tá i đị nh cư Tuy nhiên, nhiề u khi chấ t lượ ng

cá c khu tá i đị nh cư không cao, thiế u dị ch vụ xã hộ i đi kè m, gây phả n ứ ng củ a ngườ i dân Cò n ở cá c khu công nghiệ p, vấ n đề nhà ở cho công nhân cũ ng

là mộ t nan giả i đố i vớ i chí nh quyề n cá c thà nh phố lớ n Dân nghè o thà nh thị

cũ ng rấ t khó khăn khi tiế p cậ n vớ i dị ch vụ nhà ở do giá cả leo thang Chí nh

phủ và chí nh quyề n cá c thà nh phố đã có nhiề u nỗ lự c xây dự ng nhà ở xã hộ i

cho ngườ i có thu nhậ p thấ p, cho sinh viên nhưng kế t quả chưa đượ c như mong đợ i Mộ t số khu nhà ổ chuộ t thuộ c Hà Nộ i, thà nh phố Hồ Chí Minh

đã đượ c giả i tỏ a để thay thế bằ ng khu đô thị văn minh hơn Khu vự c phố cổ

vẫ n gặ p nan giả i khi giả i quyế t mâu thuẫ n giữ a bả o tồ n giá trị truyề n thố ng

vớ i đá p ứ ng chứ c năng sử dụ ng củ a cá c hộ gia đì nh

Á ch tắ c và an toà n giao thông là một vấ n đề là m nhứ c đầ u cá c nhà quả n

lý và ngườ i dân đô thị Hà Nộ i và thà nh phố Hồ Chí Minh trong nhiề u năm qua Chí nh quyề n đị a phương hai thà nh phố nà y đã tì m nhiề u giả i phá p

cả i thiệ n năng lự c giao thông (mở rộ ng đườ ng, là m cầ u vượ t, là m đườ ng trên cao ); phân khai là n đườ ng; hiệ n đạ i hó a hệ thố ng biể n hiệ u, đè n bá o; gia tăng lự c lượ ng cả nh sá t giao thông và o giờ cao điể m; điề u chỉ nh tuyế n điể m quay xe, đỗ xe; gia tăng phương tiệ n giao thông công cộ ng, hạ n chế phương tiệ n giao thông cá nhân nhưng vẫ n không thể khắ c phụ c đượ c

tì nh trạ ng á ch tắ c giao thông Sử dụ ng rượ u bia khi điề u khiể n phương tiệ n giao thông vẫ n phổ biế n Tai nạ n giao thông diễ n ra thườ ng xuyên và đá ng

bá o độ ng Phả n ứ ng củ a ngườ i dân đố i vớ i cả nh sá t giao thông nhiề u khi

dẫ n tớ i xung độ t Đây là mộ t nan giả i trong quả n trị biế n đổ i xã hộ i đô thị

mà bà i toá n phí a trướ c khá khó khăn

Tệ nạ n xã hộ i đô thị diễn biế n rấ t phứ c tạ p vớ i nhiề u biể u hiệ n mớ i Tệ nạn ma túy sử dụ ng cá c chấ t gây nghiệ n có nguồ n gố c nhân tạ o ngà y cà ng

phổ biế n, tá c độ ng rấ t lớ n đế n sứ c khỏ e thầ n kinh và sứ c khỏ e thể chấ t củ a

ngườ i nghiệ n, nhấ t là vớ i thanh - thiế u niên Tệ nạ n ma tú y diễ n biế n phứ c

tạ p gó p phầ n thú c đẩ y căn bệ nh nhiễ m HIV/AIDS lan nhanh ở cá c đô thị

Tệ nạ n mạ i dâm cũ ng gia tăng ở cá c đô thị lớ n vớ i xu hướ ng trẻ hó a gá i mạ i

dâm, tăng mứ c luân chuyể n gá i hà nh nghề mạ i dâm giữ a cá c đị a phương,

cá c vù ng Luậ t phá p Việ t Nam không chấ p nhậ n mạ i dâm như mộ t nghề , cho nên, đây là mộ t tệ nạ n đượ c phò ng chố ng tí ch cự c Mạ i dâm dẫ n tớ i buôn bá n phụ nữ gia tăng Hoạ t độ ng phò ng chố ng ma tú y, mạ i dâm, buôn

bá n phụ nữ đượ c Chí nh phủ quan tâm, đầ u tư nguồ n lự c lớ n, có chương trì nh hà nh độ ng cụ thể , đã gó p phầ n phò ng ngừ a và kiể m soá t

d Biế n đổ i lố i số ng, văn hó a đô thị ở Việt Nam qua 26 năm Đổ i mớ i cũ ng

có rấ t nhiề u điề u đá ng quan tâm, từ ăn, mặ c, ở , đi lạ i đế n sinh hoạ t thụ hưở ng cá c giá trị vậ t chấ t và tinh thầ n Tuy nhiên, đan xen vớ i xu hướ ng thị dân hó a là sự duy trì nhiề u đặ c điể m truyề n thố ng thôn dân Việ t Nam

Về ăn, người dân đô thị từ chỗ chủ yế u ăn theo bữ a trong gia đì nh hoặ c

xá ch cơm hộ p đế n công sở , hoặ c ăn bế p ăn tậ p thể củ a thờ i kỳ bao cấ p,

đã dầ n chuyể n sang ăn ở nhà hà ng, cử a hà ng tự chọ n, hoặ c mua thứ c ăn đượ c chế biế n sẵ n Bữ a ăn gia đì nh thườ ng đượ c duy trì và o buổ i tố i Thứ c

ăn nhanh ngà y cà ng phổ biế n, khá hấ p dẫ n đố i vớ i thanh thiế u niên Nhà

hà ng đặ c sả n truyề n thố ng mỗ i đô thị ngà y cà ng phá t triể n, nâng cấ p phụ c

vụ nhu cầ u du lị ch, dị ch vụ

Về mặ c, đây là phương diệ n chị u ả nh hưở ng rấ t lớ n củ a lố i số ng phương

Tây, nhưng truyề n thố ng vẫ n đượ c lưu giữ chủ yế u trong cá c ngà y lễ trang trọ ng, trong sinh hoạ t gia đì nh Cá c mô tí p mặ c ngà y cà ng đa dạ ng hơn,

nhấ t là đố i vớ i phụ nữ và lớ p trẻ Điề u nà y thú c đẩ y các ngành tạo mốt phát

triể n nhanh chó ng ở cá c đô thị Xung độ t giữ a cá ch mặ c kí n đá o kiể u Á Đông vớ i cá ch ăn mặ c gợ i cả m kiể u phương Tây đượ c phả n á nh thườ ng xuyên trên phương tiệ n truyề n thông

Về ở, tâm lý đị nh cư trong khu chung cư đô thị gầ n đây bắ t đầ u có

chuyể n biế n tí ch cự c, gó p phầ n đẩ y giá nhà chung cư lên cao hơn giá trị thậ t Bên cạ nh đó vẫ n cò n mộ t bộ phậ n dân cư có tâm lý sở hữ u mộ t mả nh

đấ t “có sổ đỏ” Điề u đó thú c đẩ y sự phá t triể n kiểu “nhà ống” rất đặ c trưng

củ a đô thị Việ t Nam Nhữ ng năm gầ n đây, Chí nh phủ cấ m phân lô đấ t và khuyế n khí ch phá t triể n cá c khu đô thị cao tầ ng, cho nên, tì nh trạ ng nà y có phầ n chữ ng lạ i Phân tầ ng xã hộ i thể hiệ n ngay cả trong lự a chọ n diệ n tí ch

và chứ c năng củ a nhà ở Và o thờ i kỳ bao cấ p, do ả nh hưở ng củ a chủ nghĩ a