Một số xu hướng sẽ ảnh hưởng mạnh tới việc tăng cường ứng dụng công nghệ trong các thư viện như: tạo lập, quản trị dữ liệu lớn; nâng cao trải nghiệm người dùng; tương tác đa chiều cán [r]
Trang 1Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN
Nguyễn Huy Chương *
Bắt đầu từ những năm 90 của thế kỷ XX, thư viện đại học Việt Nam dần chuyển đổi từ mô hình thư viện truyền thống, thủ công sang
mô hình thư viện hiện đại, thư viện điện tử với những bước đi chập chững đầu tiên là xây dựng cơ sở dữ liệu thư mục, hỗ trợ hoạt động tra cứu, tìm kiếm thông tin, tài liệu Sang thập niên đầu của thế kỷ XXI, thư viện điện tử/thư viện số được triển khai trong nhiều thư viện đại học với việc ứng dụng phần mềm quản trị thư viện tích hợp Đến nay, thư viện số đã trở nên phổ biến rộng khắp trong các thư viện đại học trên cả nước Bên cạnh phần mềm quản trị thư viện tích hợp, nhiều phần mềm chuyên dụng tạo lập, quản trị tài nguyên số và phần mềm tìm kiếm tập trung với công nghệ điện toán đám mây đã đưa chất lượng, hiệu quả hoạt động thư viện đại học lên một tầm cao mới
Là hệ thống luôn tiên phong, đi đầu cả nước trong hiện đại hóa, tin học hóa, thư viện đại học Việt Nam sớm áp dụng các chuẩn nghiệp
vụ tiên tiến cùng với việc đưa công nghệ thông tin và truyền thông vào hoạt động Các lớp tập huấn, hội thảo về Bảng Phân loại Dewey, Khổ mẫu MARC, Quy tắc biên mục AACR2, rồi phần mềm nguồn mở Dspace, GreenStone, Khổ mẫu Dublin Core, biên mục tài liệu số, tài nguyên giáo dục mở được 2 Liên Chi hội Thư viện Đại học Khu vực phía Bắc và phía Nam liên tục tổ chức đã trang bị những kiến thức,
kỹ năng quan trọng cho đội ngũ cán bộ thư viện Nhờ đó, mặc dù vẫn
* Tiến sĩ, Chủ tịch Liên Chi hội Thư viện Đại học Khu vực phía Bắc Chủ nhiệm Bộ môn Thư viện - Thư mục, Khoa Thông tin - Thư viện, ĐHKHXH&NV, ĐHQGHN.
Trang 2Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN
còn nhiều khó khăn, bất cập, thư viện đại học Việt Nam, đặc biệt là thư viện các đại học lớn đã cung cấp nhiều sản phẩm và dịch vụ thông tin
- thư viện hiện đại, đáp ứng khá tốt nhu cầu thông tin, tài liệu của thầy
và trò trong trường
Trước xu hướng giáo dục khai phóng, xu hướng mở của giáo dục đại học, Liên Chi hội Thư viện Đại học Khu vực phía Bắc (NALA) cùng Trung tâm Thông tin - Thư viện, Đại học Quốc gia Hà Nội (LIC); Khoa Thông tin - Thư viện, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN; Ban tư vấn Phát triển Giáo dục mở thuộc Hiệp hội các trường Đại học và Cao đẳng Việt Nam phối hợp với một số trường đại học liên tiếp tổ chức nhiều hội thảo và các khóa tập huấn về các chủ đề liên quan Tiêu biểu là các hội thảo: “Xây dựng nền tảng học liệu mở cho giáo dục đại học Việt Nam: đề xuất chính sách, tạo lập cộng đồng
và phát triển giải pháp công nghệ” (12/2015), “Thư viện số Việt Nam: Quá khứ - Hiện tại - tương lai” (12/2016), “Bản quyền tài liệu số và học liệu mở” (4/2017) “Xây dựng học liệu nội sinh dùng chung trong các thư viện đại học Việt Nam” (10/2017), khóa tập huấn “Xây dựng tài nguyên giáo dục mở trên nền tảng công nghệ mở” (8/2018) Liên Chi hội Thư viện đại học phía Nam cũng phối hợp với Trường Đại học Ngân hàng Tp HCM tổ chức hội thảo “Tài nguyên giáo dục mở phục vụ học tập, giảng dạy và nghiên cứu khoa học” (10/2017) Đây là những hoạt động có ý nghĩa lớn, chuẩn bị tâm thế và nhận thức cơ bản giúp thư viện đại học Việt Nam đổi mới sâu sắc và mạnh mẽ
Nắm bắt kịp thời chủ trương của Chính phủ về xây dựng và triển khai Đề án “Phát triển Hệ tri thức Việt số hóa” (Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tháng 5/2017) nhằm thúc đẩy, tạo điều kiện để mọi người dân học tập suốt đời, làm chủ tri thức; tăng cường sáng tạo nghiên cứu, ứng dụng khoa học công nghệ , Hội thảo “Xây dựng học liệu nội sinh dùng chung trong các thư viện đại học Việt Nam” đã khẳng định sự nhạy bén,
đi đầu của thư viện đại học trong thực hiện nhiệm vụ này Đây cũng có thể xem như một dấu mốc quan trọng trong quá trình liên kết, hợp tác
và chia sẻ dữ liệu số trong các thư viện đại học Việt Nam Sau khi giải quyết cơ bản vấn đề bản quyền đối với số hóa và chia sẻ tài liệu nội sinh,
Trang 3Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN
các đại biểu đã trao đổi, thảo luận và thống nhất cao cả về tổ chức bộ máy, mô hình hệ thống, giải pháp công nghệ, chính sách đóng góp, truy cập và phương án triển khai xây dựng học liệu số nội sinh dùng chung trong các thư viện đại học Theo đó NALA giữ vai trò chủ trì hoạt động chung LIC có trách nhiệm đảm bảo hạ tầng công nghệ, nhân lực triển khai và giữ vai trò điều phối, đầu mối quản trị, điều hành hoạt động của hệ thống Công ty Cổ phần Dịch vụ Thương mại và Thông tin Kỹ thuật (TED) và Công ty Cổ phần Tư vấn và Tích hợp Công nghệ D&L
hỗ trợ cung cấp giải pháp phần mềm Kết thúc Hội thảo, hầu hết các đại biểu đã cùng ký vào Bản ghi nhớ “Hợp tác xây dựng thư viện số đại học dùng chung” thực hiện theo 2 giai đoạn: Giai đoạn 1: Hợp tác, chia
sẻ mục lục; Giai đoạn 2: Hợp tác, chia sẻ thư viện số dùng chung Đến nay, với vai trò điều phối, đầu mối quản trị, LIC đã xây dựng thí điểm và bước đầu thành công mô hình Thư viện số dùng chung cùng Thư viện
Tạ Quang Bửu, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội với số lượng gần 70.000 biểu ghi Hy vọng, đây sẽ là kho hạt nhân của tài nguyên thông tin đại học Việt Nam đóng góp vào Hệ tri thức Việt số hóa, phục vụ đắc lực cho nghiên cứu, triển khai và đổi mới sáng tạo
Thiết thực hỗ trợ các thư viện thành viên NALA sớm xây dựng được ngân hàng dữ liệu mở dùng chung, Khóa tập huấn “Xây dựng tài nguyên giáo dục mở trên nền tảng công nghệ mở” đã giúp hơn 60 cán
bộ thư viện đại học Phía Bắc biết sử dụng các phần mềm truy cập mở
để tạo các tài nguyên giáo dục mở, sạch về bản quyền, đảm bảo chia sẻ
tự do và mở được
Có thể nói các hoạt động kể trên là vô cùng quan trọng, đã từng bước đưa thư viện đại học Việt Nam tiếp cận và dần hòa nhập vào xu thế phát triển chung của thư viện thế giới
Từ vài năm nay, cùng với mọi ngành nghề trong xã hội, ngành thông tin - thư viện bước vào thời đại của cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ Tư với đặc trưng là nền sản xuất thông minh được phát triển trên 3 trụ cột chính là kỹ thuật số, công nghệ sinh học và vật lý Trong
đó, những yếu tố cốt lõi của kỹ thuật số là: trí tuệ nhân tạo (AI), vạn vật kết nối - Internet of Things (IoT) và dữ liệu lớn (Big Data) có liên
Trang 4Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN
quan trực tiếp đến ngành thông tin - thư viện chắc chắn sẽ mang lại sự thay đổi lớn trong việc phát triển và cung cấp các dịch vụ thông tin tới người dùng Không chỉ là mục đích, yêu cầu, định hướng trong tương lai, Cách mạng Công nghiệp 4.0 đang tác động, xâm nhập hàng ngày vào toàn bộ đời sống kinh tế, chính trị - xã hội và đã mang lại lợi ích ban đầu (nhưng rất to lớn) cho con người
Giống như trong cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ 3 xuất hiện khoảng nửa thế kỷ trước (với sự ra đời và lan tỏa của công nghệ thông tin để tự động hóa sản xuất, thường được gọi là cuộc cách mạng máy tính vì nó được xúc tác bởi sự phát triển của chất bán dẫn, siêu máy tính, máy tính cá nhân và Internet), trong Cách mạng 4.0, ngành thông tin - thư viện cũng là một trong những đối tượng đã (và sẽ) bị tác động mạnh mẽ và toàn diện nhất Điều này đồng nghĩa với ngành thông tin
- thư viện đang đứng trước những cơ hội và cũng là những thách thức
vô cùng to lớn
Để chủ động tiếp cận với Cách mạng Công nghiệp 4.0, thư viện đại học Việt Nam cần nghiên cứu sâu sắc, đầy đủ đặc điểm và giá trị căn bản của cách mạng 4.0 trong lĩnh vực thông tin - thư viện Sẽ có nhiều yếu tố tác động từ Cách mạng Công nghiệp 4.0 đến hoạt động thông tin
- thư viện để xây dựng nên các Thư viện thông minh, song có thể thấy rõ một số yếu tố chính, đó là: CÔNG NGHỆ - DỮ LIỆU - CON NGƯỜI Trước hết, về công nghệ, triển khai Thư viện thông minh 4.0 cần phải có đầy đủ bộ “công cụ” tương ứng Sản phẩm và dịch vụ của Thư viện thông minh khó có thể xây dựng và vận hành nếu thiếu cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin và truyền thông hiện đại với bộ phần mềm hoàn chỉnh, có thể cung cấp các giải pháp công nghệ tối ưu Cùng với
nó là hệ thống trang thiết bị đảm bảo thực hiện tự động hóa, tin học hóa cho toàn bộ chu trình tổ chức, hoạt động thông tin - thư viện để triển khai công nghệ nội dung, công nghiệp nội dung số Ngoài các công nghệ phần mềm giúp thư viện thu hút ngày càng nhiều người dùng tin
và hỗ trợ họ tiếp cận nhanh hơn với dữ liệu/thông tin thì các thiết bị tự động hoá góp phần quan trọng vào tăng cường trải nghiệm giữa người
và máy, giảm tải rất lớn công việc quản lý của thư viện, nâng cao chất
Trang 5Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN
lượng và thời gian phục vụ bạn đọc Đáng mừng là nhiều thư viện đại học của Việt Nam đã được đầu tư hệ thống thiết bị công nghệ khá tốt như Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia Tp HCM, ĐH Thái Nguyên, ĐH Huế, ĐH Đà Nẵng, ĐH Tôn Đức Thắng
Một số xu hướng sẽ ảnh hưởng mạnh tới việc tăng cường ứng dụng công nghệ trong các thư viện như: tạo lập, quản trị dữ liệu lớn; nâng cao trải nghiệm người dùng; tương tác đa chiều cán bộ thư viện - nhà khoa học - bạn đọc; tái cấu trúc không gian thư viện; liên kết, hợp tác chặt chẽ mạng lưới thư viện quốc gia, khu vực và quốc tế; ứng dụng mạng
xã hội; thiết bị di động thông minh Điều đặc biệt là những đột phá công nghệ sẽ diễn ra với tốc độ rất nhanh theo cấp số nhân chứ không phải theo cấp số cộng như trước đây Cốt lõi của Cách mạng Công nghiệp 4.0
là mọi hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ đều được thực hiện trên nền tảng các kho dữ liệu khổng lồ được tạo lập, xử lý, phân tích và cung cấp trong thời gian thực Xuất hiện các dịch vụ mới trên nền tảng mở, tích hợp, chia sẻ dữ liệu chung giữa mọi tổ chức, cá nhân trong xã hội trên môi trường mạng Phương thức truy cập mở sẽ trở thành phương thức chủ đạo trong tìm kiếm, khai thác thông tin của người dùng Tự xuất bản sẽ trở thành xu thế phổ biến tại các tổ chức thông tin - thư viện Bên cạnh nhiệm vụ thu thập, quản trị, phân phối thông tin/tư liệu
và tạo các siêu dữ liệu, thư viện đại học sẽ đẩy mạnh hoạt động tái tổ chức thông tin, dữ liệu để xuất bản các sản phẩm thông tin khoa học, công nghệ mới
Cách mạng Công nghiệp 4.0 sẽ tác động rất lớn đến con người Phổ biến là sự tích hợp con người - máy móc trong mọi lĩnh vực, ngành nghề Tự động hóa thay thế lao động chân tay trong nền kinh tế và robot
sẽ thay thế dần con người trong nhiều hoạt động Nhóm lao động chịu tác động mạnh nhất là lao động giản đơn, với các kỹ năng truyền thống
do robot sẵn sàng thay thế công việc của họ Sẽ rất khó xác định tương lai của mọi ngành nghề, mọi giới trong thời đại Cách mạng 4.0 Chắc chắn có nhiều ngành nghề, nhiều công việc sẽ biến mất và thay vào đó
là những công việc tại thời điểm này chưa thể hình dung được một cách chính xác Nghề thư viện và công tác thư viện càng không phải là ngoại
Trang 6Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN
lệ Sớm thích ứng là một trong những yêu cầu hàng đầu của người làm thư viện trong giai đoạn mới Họ phải sẵn sàng đối mặt với sự thay đổi, đồng thời chủ động chuẩn bị kỹ càng để đón nhận những gì sắp tới Vận hành thư viện thông minh 4.0 phải do đội ngũ cán bộ, chuyên viên được trang bị kiến thức, kỹ năng phù hợp Công nghệ tốt đến mấy, dữ liệu nhiều đến mấy nhưng Thư viện thông minh 4.0 vẫn sẽ không hoạt động trơn tru nếu người làm thư viện không đủ năng lực thích nghi và sáng tạo Do đó, chương trình và phương thức đào tạo, bồi dưỡng ngành thông tin - thư viện cần thay đổi mang tính đột phá để sản phẩm đầu ra
là con người có đầy đủ ý thức và kỹ năng của công dân toàn cầu
Nhìn thấy trước mọi thuận lợi, khó khăn, thời cơ và thách thức, thư viện đại học Việt nam cần nắm bắt cơ hội và chủ động ứng phó với các tác động của cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ Tư để tự tin đi tới tương lai Hy vọng rằng, với sự tham góp của các chuyên gia quốc tế
và đông đảo người làm công tác thông tin - thư viện cả nước, Hội thảo của chúng ta sẽ gợi mở, trao đổi để cùng sẵn sàng tâm thế đón nhận và giải quyết những yếu tố tác động cả tích cực và tiêu cực của Cách mạng Công nghiệp 4.0 tới hoạt động thông tin - thư viện Việt Nam
Với kỳ vọng trên, tôi tuyên bố khai mạc Hội thảo “Thư viện thông minh 4.0: Công nghệ - Dữ liệu - Con người”
Xin cảm ơn!