Đề tài thạc sĩ của Đại học công nghệ: Cùng với sự phát triển của Internet, các mạng xã hội đã phát triển mạnh mẽ và trở thành một xu hướng mới thu hút nhiều người sử dụng trên Internet. Hiện nay, có hàng tỷ người sử dụng mạng xã hội trên toàn thế giới. Nhờ có mạng xã hội, người dùng có thể trao đổi thông tin với nhau một cách nhanh chóng bất kể khoảng cách địa lý và thời gian. Không những thế, mạng xã hội còn cung cấp cho người dung rất nhiều tiện ích và ứng dụng hữu ích, làm cho cuộc sống của con người ngày càng trở nên thuận tiện.
Trang 1lệch trên mạng xã hội theo hướng tiếp cận tối ưu tổ hợp” là công trình nghiên
cứu của bản thân tôi; các số liệu sử dụng trong khóa luận là trung thực, chínhxác; các tài liệu tham khảo có nguồn gốc trích dẫn rõ ràng; kết quả nghiên cứukhông sao chép vi phạm bản quyền của bất kỳ công trình nào
Tôi xin chịu mọi trách nhiệm và hình thức kỷ luật theo quy định cho lờicam đoan của tôi
Hà Nội, tháng 07 năm 2019
Sinh viên
Trang 2MỤC LỤC ii
DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT iv
DANH MỤC HÌNH VẼ v
DANH MỤC BẢNG BIỂU vi
MỞ ĐẦU 1
Chương 1 GIỚI THIỆU VỀ MẠNG XÃ HỘI 10
1.1 Giới thiệu chung về mạng xã hội 10
1.1.1 Định nghĩa mạng xã hội 11
1.1.2 Lịch sử phát triển của mạng xã hội 13
1.1.3 Những tính năng của mạng xã hội 15
1.2 Các đặc trưng của mạng xã hội 17
1.2.1 Đặc trưng tập nhân 17
1.2.2 Đặc trưng thế giới nhỏ 18
1.2.3 Phân bố luật lũy thừa 19
1.2.4 Đặc trưng cộng đồng 19
Chương 2 THÔNG TIN SAI LỆCH, QUÁ TRÌNH VÀ CƠ CHẾ LAN TRUYỀN TRÊN MẠNG XÃ HỘI 21
2.1 Tổng quan về thông tin sai lệch 21
2.1.1 Định nghĩa thông tin sai lệch 21
2.1.2 Các tính chất của thông tin sai lệch 23
2.2 Quá trình lan truyền thông tin sai lệch 24
2.2.1 Thực trạng lan truyền thông tin sai lệch 24
Trang 32.2.4 Thực trạng đấu tranh với thông tin sai lệch 30
2.3 Cơ chế lan truyền thông tin sai lệch 32
2.3.1 Định nghĩa mô hình lan truyền thông tin 33
2.3.2 Mô hình bậc độc lập IC 34
Chương 3 GIẢI PHÁP PHÁT HIỆN THÔNG TIN SAI LỆCH TRÊN MẠNG XÃ HỘI 38
3.1 Mô hình và định nghĩa bài toán 38
3.1.1 Mô hình lan truyền 38
3.1.2 Định nghĩa bài toán 40
3.2 Độ khó bài toán 41
3.3 Thuật toán 43
3.3.1 Ước lượng hàm phát hiện 43
3.3.2 Thuật toán Greedy 45
3.3.3 Thuật toán dựa trên mẫu Sampling-based for Misinformation Detection algorithm (SMD) 47
3.4 Thực nghiệm 52
3.4.1 Môi trường, dữ liệu thực nghiệm 53
3.4.2 Các thuật toán cơ sở 55
3.4.3 Kết quả 55
KẾT LUẬN 59
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 61
PHỤ LỤC 67
Trang 5MD Misinformation Detection Phát hiện thông tin sai lệch
Trang 64/2019 (Đơn vị triệu người) 10
Hình 1.2 Đặc trưng tập nhân của mạng xã hội 17
Hình 1.3 Đặc trưng thế giới nhỏ của mạng xã hội 18
Hình 1.4 Đặc trưng cấu trúc cộng đồng của mạng xã hội 20
Hình 2.1 Một số ví dụ quá trình lan truyền thông tin trên mô hình IC 36
Hình 3.1 Kích cỡ tập lời giải của các thuật toán 56
Hình 3.2 Thời gian thực hiên các thuật toán 57
Hình 3.3 Bộ nhớ sử dụng của các thuật toán 58
Trang 7Bảng 3.1 Các kí hiệu toán học và mô tả ……… 38
Bảng 3.2 Môi trường thực nghiệm ……… 53
Bảng 3.3 Mô tả dữ liệu thực nghiệm ……… 53
Bảng 3.4 Giá trị của ψ,ϵ cho các bộ dữ liệu ……… 55
Trang 8MỞ ĐẦU
1 Lý do nghiên cứu đề tài
Cùng với sự phát triển của Internet, các mạng xã hội đã phát triển mạnh
mẽ và trở thành một xu hướng mới thu hút nhiều người sử dụng trên Internet.Hiện nay, có hàng tỷ người sử dụng mạng xã hội trên toàn thế giới Nhờ cómạng xã hội, người dùng có thể trao đổi thông tin với nhau một cách nhanhchóng bất kể khoảng cách địa lý và thời gian Không những thế, mạng xã hộicòn cung cấp cho người dung rất nhiều tiện ích và ứng dụng hữu ích, làm chocuộc sống của con người ngày càng trở nên thuận tiện
Mạng xã hội không những kế thừa những đặc tính của mạng lưới xã hộithực như: tương tác giữa người dung, lan truyền thông tin, tạo ảnh hưởngtrong mạng lưới v.v mà còn mang nhiều đặc tính mới như: Thông tin trongthế giới thực được cập nhật trên mạng một cách nhanh chóng, sự lan truyềnthông tin giữa người dung xảy ra trong thời gian ngắn, sự bùng nổ thông tinvới các nguồn tin tức khác nhau Có thể nói, hiện nay mạng xã hội là nguồncung tri thức dồi dào và thuận tiện cho con người
Tuy nhiên, mạng xã hội không phải là nguồn thông tin chính thống,môi trường mạng chưa có chế đảm bảo cho tính chính xác của thông tin, dẫnđến việc nó có thể trở thành một không gian để các kẻ xấu lợi dụng nhằmtruyền bá những thông tin xấu, những tin tức giả chưa được kiểm chứng,những phát ngôn gây thù địch nhằm định hướng dư luận xã hội Bên cạnhnhững thông tin tin cậy, chính xác thì những thông tin sai lệch cũng lan truyềntrên mạng xã hội một cách nhanh chóng, dễ dàng Một nhóm nghiên cứu đến
từ Đại học Columbia (New York, Mỹ) [5] đã chỉ ra rằng tốc độ lan truyền củathông tin sai lệch ngang bằng so với những tin tức chính thống
Trang 9Các yếu tố này gây ra những tác hại lớn đối với cộng đồng người sửdụng mạng xã hội Những tác hại này diễn ra trên phạm vi toàn thế giới, gây
ra những tác động xã hội tiêu cực, thậm chí là tổn thất lớn về kinh tế, chínhtrị, tác động không nhỏ tới các cá nhân, tổ chức, tâm lý, cuộc sống của conngười Tại Việt Nam, tin giả, thông tin sai lệch xuất hiện dưới đủ các hìnhthức: Từ những tin tức được trình bày giống như một tin báo chí trên một sốtrang tin, đến các câu chuyện sai sự thật, các hình ảnh, video cắt ghép đượclan truyền trên các mạng xã hội, và cả các tin tức sai một phần xuất hiện trênbáo chí do không được kiểm chứng thông tin Những thông tin này kích thích
sự tò mò của người dùng mạng xã hội nhằm mục đích tạo sự chú ý, tăng lượtngười xem phục vụ mục đích kinh tế, xa hơn nữa là thực hiện các hành vikhông trong sang nhằm gây thiệt hại cho các cá nhân, tổ chức, thậm chí làphục vụ các mục đích xuyên tạc, chống phá sự lãnh đạo của chính quyềnNhân dân
Thông tin sai lệch cho rằng cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama bịthương trong Nhà trắng vào năm 2013 đã dẫn tới sự bất ổn của thị trường tàichính phố Wall, gián tiếp gây ra tổn thất 136,5 triệu đô la cho thị trườngchứng khoán [6] Những tin đồn sai lệch về dịch Ebola bùng phát vào năm
2014 tại bang Washington D.C đã gây hoang mang, tác động tiêu cực khôngchỉ trên phạm vi nước Mĩ mà còn lan rộng ra trên toàn thế giới [7] Tại ViệtNam, trước thềm Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng Cộng sảnViệt Nam, đã có những thông tin sai lệch về gia đình cũng như tài sản củaThủ tướng Nguyễn Xuân Phúc lúc đó vẫn đang giữ chức vụ Phó Thủ tướngChính phủ, nhằm hạ uy tín, gây mất lòng tin của Nhân dân đối với Thủ tướng.Gần đây, theo báo cáo của đài NDTV (Ấn Độ), những tin đồn thất thiệt trênmạng xã hội là nguyên nhân chính gây nên cuộc bạo loạn ở quận Pune, thànhphố Mumbai [8]
Trang 10Trong thời gian gần đây, Đảng và Nhà nước ta đã đề ra rất nhiều biệnpháp nhằm ngăn chặn tác động của thông tin sai lệch trên mạng xã hội Đặcbiệt là việc ban hành luật An ninh mạng quy định về hoạt động bảo vệ an ninhquốc gia và bảo đảm trật tự, an toàn xã hội trên không gian mạng Trong đócông việc quan trọng đầu tiên, là chủ động phát hiện thông tin sai lệch, nguồnphát tán thông tin sai lệch kịp thời, nhanh chóng, chính xác.
Những thông tin sai lệch, không được kiểm chứng không chỉ tạo sự tò
mò cho người dùng trên mạng xã hội mà còn tiềm ẩn các nguy cơ phát tán mãđộc, lừa đảo trên mạng gây mất an ninh, an toàn thông tin Với thực trạng đó,các nhà khoa học đã nghiên cứu những giải pháp hiệu quả để phát hiện kịpthời nhằm xử lý, ngăn chặn thông tin sai lệch Trong đó việc mô hình hóa quátrình lan truyền thông tin trên mạng là một trong những hướng tiếp cận nềntảng để giải quyết vấn đề này Các mô hình lan truyền thông tin, hay còn gọi
là mô hình khuếch tán thông tin được các nhà khoa học đưa ra đã mô hình hóatoán học và mô tả một cách tương đối chính xác một mạng lưới và quá trìnhthông tin lan truyền trên mạng xã hội
Thúc đẩy bởi những hiện tượng nêu trên và yêu cầu bức thiết của việcphát hiện, giải quyết những tác hại do virus và tin đồn sai lệch trên mạng xã
hội mang lại Tôi đã mạnh dạn nghiên cứu đề tài “Giải pháp phát hiện thông
tin sai lệch trên mạng xã hội theo hướng tiếp cận tối ưu tổ hợp” Đề tài tập
trung vào nghiên cứu bài toán tìm tập nút có kích cỡ nhỏ nhất để đặt giám sátnhằm đảm bảo kì vọng của hàm phát hiện thông tin không nhỏ hơn ngưỡng γ,
γ việc giải quyết bài toán có ý nghĩa thực tiễn và khoa học trong việc pháthiện thông tin sai lệch và đảm bảo thông tin được lan truyền chính xác vàminh bạch
2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Phát hiện thông tin sai lệch, nguồn phát tán thông tin sai lệch, tin đồn,
Trang 11virus hiện nay là một chủ đề được nhiều nhà khoa học quan tâm Rất nhiềunhững nghiên cứu và bằng sáng chế liên quan đến vấn đề này có tính ứngdụng thực tiễn cao được áp dụng trên các mạng xã hội, ứng dụng trong nhiềungành lĩnh vực như giáo dục, y tế sức khỏe, ứng dụng cho chính phủ cũngnhư các vấn đề bảo vệ An ninh Quốc gia.
Không chỉ ở Việt Nam mà đối với các nước trên thế giới, hiện nay sựphát tán của thông tin sai lệch đã trở thành vấn nạn nghiêm trọng Một sốnước đã thành lập các trung tâm chống tin tức giả sử dụng các biện pháp, giảipháp kỹ thuật cũng như xã hội để phát hiện, ngăn chặn ảnh hưởng thông tinsai lệch đối với xã hội
Sử dụng các kĩ thuật khai phá dữ liệu, thông tin sai lệch có thể được tựđộng phát hiện thông qua các nội dung người dùng đã đăng, chia sẻ, bình luậntrên mạng xã hội Kwon [9] đề xuất một phương pháp để xác định tin đồn dựatrên các đặc điểm thời gian, cấu trúc và ngôn ngữ của người dùng Qazvinian
và cộng sự [10] đã chỉ ra rằng các tính năng bao gồm các meme dựa trên nộidung, dựa trên mạng và các microblog cụ thể có thể được sử dụng để xác địnhhiệu quả thông tin sai lệch Dựa trên những nghiên cứu đó, gần đây một sốnhà nghiên cứu đã đề xuất một phương pháp toán học để xác định thông tinsai lệch hoặc sự bùng phát thông tin trong mạng xã hội bằng cách đặt cácgiám sát, cảm biến tại một số điểm quan trọng trong mạng [11]–[13].Leskovec và cộng sự [14] đề xuất một giải pháp đặt cảm biến gần tối ưu chobài toán phát hiện trong không gian các blog Cui và nhóm nghiên cứu củamình [15] đã đề xuất một cách tiếp cận dựa trên dữ liệu để lựa chọn ra cácđỉnh quan trọng trong mạng để đặt cảm biến có thể xác định sự bùng phátthông tin với xác suất tương đối cao Zhang và các cộng sự [11], [12] đã phátbiểu bài toán Phát hiện thông tin sai lệch (Misinformation Detection – MD)
theo hướng tối ưu tổ hợp với mục đích chọn ra k đỉnh để đặt giám sát sao cho
Trang 12kì vọng xác suất phát hiện thông tin sai lệch là tối đa Họ chỉ ra bài toán tối đahóa ảnh hưởng (Influence Maximization – IM) [16] là một trường hợp concủa bài toán MD khi tất cả các đỉnh có cùng xác suất trở thành nguồn phát tánthông tin sai lệch Sau đó, Zhang và cộng sự [13] tiếp tục đề xuất bài toánPhát hiện thông tin sai lệch trong ngưỡng thời gian (Time ConstrainedMisinformation Detection – TCMD) nhằm tìm kiếm tập nhỏ nhất các đỉnh đểđặt giám sát để có thể nắm bắt tất cả các thông tin sai lệch có trong điều kiệnthời gian nhất định theo mô hình Bậc độc lập (Independent Casade – IC) vớicạnh trễ (Edge Delay) Tuy nhiên thuật toán heuristic của họ không cung cấpđược bất kỳ tỷ lệ xấp xỉ nào.
Mặc dù có một số lượng lớn các nghiên cứu liên quan nhằm giải quyếtbài toán tối ưu hóa việc đặt giám sát, cảm biến, tuy nhiên các nghiên cứu đóchưa giải quyết được nhiều trường hợp trong thực tế Một trong những hạnchế đó là trong trường hợp số lượng cảm biến, giám sát có thể đặt bị ràngbuộc, khi đó chúng ta không biết được có bao nhiêu cảm biến, giám sát cầnthiết đặt là đủ để có thể phát hiện hiệu quả thông tin sai lệch
Ngoài ra, việc giải quyết các bài toán liên quan đến lan truyền thông tin
có mối quan hệ chặt chẽ với bài toán tính toán hàm mục tiêu Đây là bài toánkhó bởi vì tính ngẫu nhiên của các mô hình lan truyền thông tin Chen vàcộng sự [17], [18] đã chứng minh việc tính toán hàm kì vọng ảnh hưởng củamột tập đỉnh trong một mô hình khuếch tán ngẫu nhiên là bài toán #P khó Đểgiải quyết vấn đề này, một số nghiên cứu đã sử dụng mô phỏng Monte-Carlo
để tính toán kì vọng của hàm phát hiện thông tin sai lệch [12], [13], tuy nhiêncác kết quả lý thuyết chỉ ra số lượng mô phỏng cần thiết để đảm bảo được độxấp xỉ kết quả là quá cao cho việc áp dụng vào thực tế
3 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu
- Mục tiêu nghiên cứu: Đề tài khóa luận thực hiện nhằm để đạt được
Trang 13+ Đề xuất bài toán phát hiện thông tin sai lệch theo ngưỡng, đưa ragiải pháp phát hiện thông tin sai lệch trên mạng xã hội theo hướng tiếp cậntối ưu tổ hợp.
- Nhiệm vụ nghiên cứu: Trên cơ sở những mục tiêu trên, tác giả đề ra
các nhiệm vụ cần giải quyết sau:
+ Nghiên cứu, hệ thống hóa những vấn đề lý luận liên quan tới mạng
xã hội, bao gồm định nghĩa, sự hình thành và phát triển, các đặc tính củamạng xã hội
+ Nghiên cứu các vấn đề lý luận liên quan tới thông tin sai lệch, những
nguy cơ và hậu quả do thông tin sai lệch gây ra
+ Phân tích cơ chế lan truyền thông tin sai lệch trên mạng xã hội, mô
hình hóa cơ chế này bởi các mô hình lan truyền thông tin, nghiên cứu đặctính của các mô hình này
+ Đề xuất bài toán phát hiện thông tin sai lệch theo ngưỡng, chứng
minh độ khó bài toán, đưa ra giải pháp phát hiện thông tin sai lệch cho bàitoán trên, chứng minh kết quả lý thuyết về độ xấp xỉ của thuật toán và tiếnhành thực nghiệm, so sánh, đánh giá với các giải pháp đã công bố
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
- Đối tượng nghiên cứu: Các mạng xã hội trực tuyến, thông tin sai lệch
Trang 14được phát tán trên mạng xã hội và quá trình lan truyền thông tin sai lệch trênmạng xã hội.
5 Phương pháp nghiên cứu
Trên cơ sở những điều kiện và đặc điển nêu trên, để đạt được mục tiêunghiên cứu của đề tài, tác giả sử dụng tổng hợp các cách tiếp cận và phươngpháp nghiên cứu sau:
- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết:
+ Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết: Tác giả thực hiệntìm hiểu, nghiên cứu, phân tích, tổng hợp các bài báo khoa học nội dung cóliên quan đến vấn đề nghiên cứu được đăng trên các hội nghị khoa học, tạpchí uy tín trên thế giới được cộng đồng nghiên cứu sử dụng ở các địa chỉsau:
Google Scholar: https://scholar.google.com.vn/
ACM Digital Library: https://dl.acm.org/
Springer: https://www.springer.com/
ArXiv: https://arxiv.org/
Science direct: https://www.sciencedirect.com/
+ Phương pháp phân loại và hệ thống hóa lý thuyết: Từ những kiếnthức thu được bằng phân tích và tổng hợp lý thuyết, tác giả tiến hành sắp xếpcác kiến thức thu được theo từng lĩnh vực, sau đó hệ thống hóa các thông tin
đó một cách khoa học phục vụ cho công tác nghiên cứu
Trang 15+ Phương pháp mô hình hóa: Từ những lý thuyết tìm hiểu được vềmạng xã hội, quá trình lan truyền thông tin trên mạng xã hội, tác giả tiến hành
mô hình hóa toán học mạng xã hội, nghiên cứu, sử dụng mô hình lan truyềnthông tin cho phù hợp thực tế quá trình lan truyền Các bài toán thực tế cũngđược định nghĩa dựa trên các mô hình toán học trên
- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
+ Phương pháp chuyên gia: Xem xét, tham khảo những ý kiến,đóng góp, định hướng từ những chuyên gia có kinh nghiệm, trình độ caotrong lĩnh vực tối ưu hóa để có góc nhìn, định hướng nghiên cứu phù hợp,
và nhận định rõ được bản chất của vấn đề nghiên cứu
+ Phương pháp thực nghiệm khoa học: Tiến hành thực nghiệm cácphương pháp đề xuất, các phương pháp đã có áp dụng cho bài toán đặt ratrên máy tính với môi trường, tham số phù hợp, đánh giá phương pháp dựatrên các bộ dữ liệu đáng tin cậy khác nhau Phương pháp này giúp kiểmchứng tính chính xác và tính khả thi của những giải pháp, thuật toán được
đề xuất của đề tài, là một trong những cơ sở để đánh giá tính hiệu quả sovới các phương pháp đã có về mặt thực nghiệm
+ Phương pháp thống kê: Từ những kết quả, số liệu từ phươngpháp thực nghiệm khoa học, đề tài tiến hành tổng hợp, xử lý, thống kê và
mô tả bằng các biểu đồ thích hợp, phục vụ quá trình phân tích đánh giá
6 Ý nghĩa khoa học, ý nghĩa thực tiễn của đề tài
Trang 16trên mạng xã hội hiện nay.
+ Trong quá trình nghiên cứu, kết quả của tác giả đã đóng góp một
phần vào bài báo khoa học đang được submit tại tạp chí World Wide Web(WWW) với tên là: Minimum Budget for Misinformation Detection in OnlineSocial Networks with Provable Guarantees
7 Kết cấu của đề tài
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và các phụ lục, đề tài được cấu trúc gồm 3 chương:
Chương 1: Giới thiệu về mạng xã hội
Chương này giới thiệu tổng quan về mạng xã hội bao gồm: Định nghĩamạng xã hội, lịch sử hình thành, phát triển, những tính năng và những đặctrưng cơ bản của mạng xã hội Ngoài ra nội dung chương còn cung cấp một
số lợi ích mạng xã hội đem lại phục vụ đời sống con người
Chương 2: Thông tin sai lệch, quá trình và cơ chế lan truyền trên mạng xã hội
Chương này trình bày định nghĩa, các tính chất của thông tin sai lệch, thựctrạng lan truyền thông tin sai lệch và phân tích cơ chế lan truyền thông tin sailệch trên mạng xã hội dưới các mô hình khuếch tán ngẫu nhiên
Chương 3: Giải pháp phát hiện thông tin sai lệch trên mạng xã hội
Trang 17Chương này xây dựng mô hình, phát biểu và định nghĩa bài toán Phát hiệnthông tin sai lệch với ngân quỹ nhỏ nhất – MBD, chứng minh độ khó về mặt
lý thuyết của bài toán, đồng thời đề xuất giải pháp hiệu quả để giải quyết bàitoán, so sánh với các giải pháp đã có về cả mặt lý thuyết và thực nghiệm
Trang 18Chương 1 GIỚI THIỆU VỀ MẠNG XÃ HỘI
Chương này tập trung vào giới thiệu tổng quan về mạng xã hội, bao gồm:Định nghĩa mạng xã hội, lịch sử hình thành, phát triển, những tính năng vànhững đặc trưng cơ bản của mạng xã hội Chương này còn cung cấp một sốlợi ích mà mạng xã hội đem lại trong nhiều lĩnh vực của đời sống, giúp ngườidùng thuận tiện, dễ dàng chia sẻ thông tin với nhau hơn
1.1 Giới thiệu chung về mạng xã hội
Trang 19Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển của Web 3.0, cácmạng xã hội trực tuyến như Facebook1, Instagram2, Twitter3, ngày càng trởnên phổ biến và có sự phát triển nhanh chưa từng thấy Theo số liệu công bốtrên trang Statista4, tính đến tháng 4/2019, Facebook vẫn là mạng xã hội có sốlượng người dùng lớn nhất thế giới với hơn 2.32 tỉ người sử dụng, Instagramvới hơn 1 tỉ người sử dụng xếp thứ 6, và Twitter với hơn 330 triệu người đứng
Hình 1.1 Bảng xếp hạng các mạng xã hội theo số lượng người dùng,
tháng 4/2019 (Đơn vị triệu người)
Trang 20gia vào mạng xã hội còn được gọi là cư dân mạng (Theo Wikipedia5).
Theo Marin và Wellman [19], mạng xã hội là một tập hợp các tác nhân
có yếu tố xã hội được kết nối với nhau bởi một hoặc nhiều các quan hệ xã hội.Ngoài ra, còn một số định nghĩa khác về mạng xã hội, có thể kể đến như:Mạng xã hội là một cấu trúc xã hội được tạo thành từ các nút và các cung màmỗi nút được liên kết bởi một hoặc nhiều cung khác nhau, thể hiện một mốiquan hệ cụ thể [20]
Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của Internet, các mạng xã hội đã pháttriển một cách nhanh chóng Người dùng trên mạng xã hội có thể giao tiếp vớinhau bất chấp khoảng cách địa lý, nhờ đó sự liên kết và tương tác giữa conngười với nhau trở nên thường xuyên và nhanh chóng Các nhà nghiên cứucho rằng thuật ngữ “xã hội” giải thích cho các tính năng giống như một xã hộithực của mạng
Một mạng xã hội thông thường có những tính năng như: E-mail, chat,voice chat, phim ảnh, chia sẻ file, blog và xã luận Có nhiều cách để người sửdụng có thể tìm kiếm bạn bè, đối tác, đó là: Dựa theo các nhóm người dùng,dựa trên thông tin cá nhân (Địa chỉ e-mail, số điện thoại hay tên tài khoản),dựa trên sở thích cá nhân (Thể thao, phim ảnh, sách báo, ca nhạc), hay là lĩnhvực quan tâm (Kinh doanh, mua bán) Nhờ vào các tính năng này mà mạng xãhội có thể kết nối mọi người một cách dễ dàng, chia sẻ sở thích và hoạt độngkhông phân biệt tuổi tác, chế độ chính trị, kinh tế và khoảng cách địa lý Quae-mail, tin nhắn tức thời và các nhóm người dùng, các cộng đồng trực tuyếnđược tạo ra để mọi người có thể dễ dàng trao đổi thông tin với nhau
Ngoài ra, mạng xã hội còn xây dựng nhiều môi trường nền tảng phục
vụ cho nhiều tiện ích, ứng dụng cho người dùng (Giáo dục, y tế, sức khỏe,kinh doanh, quản lý) Do đó ngoài việc sử dụng mạng xã hội để trao đổi thông
5 https://www.wikipedia.org/
Trang 21tin thì người sử dụng còn có thể tiến hành nhiều hoạt động khác tùy theo cáctiện ích được cung cấp
Mạng xã hội có nhiều ảnh hưởng tới các hoạt động trong thế giới thực.Theo một nghiên cứu của trung tâm Pew Research Center6, trung bình 63% sốngười sử dụng các mạng xã hội ở Mỹ xem các mạng này là nguồn thông tinchính thức Nghiên cứu này cũng cho thấy rằng người dùng chịu các ảnhhưởng về cảm xúc khi tham gia vào mạng xã hội Không những thế, mạng xãhội trực tiếp tác động đến các mối quan hệ trong thế giới thực Ngày càng cónhiều công ty, cơ quan, tổ chức khuyến khích thành viên của mình sử dụngmạng xã hội để tạo ra các kết nối trong nội bộ Ngoài ra, người dùng có thể tựhình thành nên các nhóm có cùng sở thích, đam mê, cùng quan điểm về mộtlĩnh vực nhất định
1.1.2 Lịch sử phát triển của mạng xã hội
Lịch sử phát triển của mạng xã hội luôn đồng hành cùng với sự pháttriển của Internet Từ những e-mail đầu tiên được gửi đi bởi các nhà nghiêncứu Thụy Sĩ vào năm 1971 đến những mạng xã hội hiện đại như Facebook,Twitter,v.v, Internet và các nội dung chia sẻ luôn gắn liền với tính chất cộngđồng Mục tiêu chính của Internet là tạo ra phương tiện để con người có thểkết nối, giao tiếp và tương tác với nhau
Năm 1994 đánh dấu sự ra đời của Blog cá nhân đầu tiên Justin Hall,sinh viên đại học Swarthmore đã phát triển website mang tên Justin’s Linkfrom the Underground để kết nối với thế giới bên ngoài Hall đã xây dựngtrang web trong suốt 11 năm và anh được mệnh danh là “cha đẻ của trangblog cá nhân”
6 https://www.pewresearch.org /
Trang 22Năm 1995 đánh dấu sự ra đời của mạng xã hội đầu tiên với sự ra đờicủa trang Classmate7 với mục đích hỗ trợ mọi người có thể tìm lại bạn bè từnghọc tập cùng với mình từ thời tiểu học, trung học và đại học của người dùng.Tiếp theo là sự xuất của SixDegrees8 vào năm 1997 với mục đích giao lưu kếtbạn dựa theo sở thích Năm 2001, sau vụ khủng bố trung tâm thương mại thếgiới vào ngày 11/09/2001 đã gợi cảm hứng cho Scott Heiferman tìm cách tạo
ra trang web Meetup9 nhằm giúp mọi người có thể kết nối với nhau và thậmchí không cần online Trang web có mục đích là tạo điều kiện cho nhữngngười có cùng suy nghĩ gặp gỡ, trò chuyện, học tập và kết nối, giao tiếp cùngvới những người khác
Năm 2002, mạng xã hội Friendster10 ra đời cho phép người dùng tạothông tin cá nhân và kết nối ảo với những người khác, và trở thành một tràolưu mới tại Hoa Kỳ với hàng triệu người dùng đăng ký Tuy nhiên, với sựphát triển quá nhanh về số lượng người dùng cũng như nhu cầu tương tác trênmạng xã hội ngày càng lớn đã dẫn đến hệ thống máy chủ của Friendsterthường bị quá tải mỗi ngày, dẫn đến sự thất vọng của người dùng
Kế thừa các bước phát triển của các mạng xã hội đi trước, năm 2003mạng xã hội MySpace11 ra đời với nhiều tính năng mới cho phép người dùngtải các hình ảnh video, nhanh chóng thu hút hàng chục ngàn thành viên mớimỗi ngày Điều này phản ánh rõ nhu cầu của người dùng đối với mạng xã hộicàng ngày càng lớn Mạng xã hội lúc đó không chỉ là một không gian đểngười dùng trao đổi, tương tác, kết bạn với nhau mà còn là nơi thể hiện quanđiểm, ý kiến, sở thích của họ Do nắm được các nhu cầu của người dùng,MySpace trở thành mạng xã hội đầu tiên có nhiều lượt xem vượt qua cả
Trang 23Google, tuy nhiên sự ra đời của Facebook đã khiến MySpace nhanh chóng trởthành dĩ vãng.
Năm 2004, Mark Zuckerburg giới thiệu mạng xã hội Facebook, đánhdấu bước ngoặt mới cho hệ thống mạng xã hội trực tuyến Với nền tảng
Facebook Platform hỗ trợ mạnh mẽ cho các ứng dụng, người dùng có thể tạo
ra những ứng dụng mới cho cá nhân mình cũng như các thành viên khác.Facebook nhanh chóng gặt hái được thành công vượt bậc, mang lại nhiều tínhnăng mới và đóng góp không nhỏ cho con số trung bình 19 phút mà các thànhviên bỏ ra trên trang này mỗi ngày Đến đây, khái niệm về mạng xã hội mớithực sự được hình thành và đầy đủ giống như hiện nay
Năm 2005, mạng xã hội YouTube12 ra đời, cho phép người dùng tự dođăng tải và chia sẻ video với gia đình, bạn bè Tiếp sau đó, năm 2006, Twitter
ra đời, cho phép mỗi cá nhân có thể truyền đạt thông tin nhanh chóng và dễ
dàng với các mẩu tin nhỏ tweets Năm 2011, Google+ ra đời, mang đầy đủ
tính năng của Google, liên kết người dùng bởi các danh sách liên lạc vào cácđoạn khác nhau (Vòng) và giao tiếp với nhau qua công cụ chat VideoHangouts Năm 2012, Pinterset13 được sang lập, là mạng xã hội hình ảnh đồhọa, phát triển nhanh chóng vượt mức 10 triệu người sử dụng
Hiện nay có rất nhiều mạng xã hội trên toàn thế giới, có thể kể đến một
số mạng xã hội lớn như Orkut14 và Hi515 tại Nam Mỹ, Bebo16 tại Anh,CyWorld17 tại Hàn Quốc, Mixi18 tại Nhật Bản, Sina Weibo19 tại Trung
Trang 24Quốc,v.v Tại Việt Nam, một số mạng xã hội như Zing Me20, Yume21 cũng đãthu hút được nhiều người dùng với nhiều mục đích khác nhau.
1.1.3 Những tính năng của mạng xã hội
Một mạng xã hội giống như một xã hội ảo, trong đó mỗi tài khoảntương đương một cá nhân trong xã hội Tuy nhiên, khác với thế giới thực, mỗimạng xã hội bao gồm một số đặc điểm nổi bật: khả năng truyền tải thông tinnhanh và lưu trữ lượng thông tin khổng lồ, tính tương tác, tính liên kết cộngđồng
a) Khả năng truyền tải và lưu trữ thông tin:
Một đặc điểm quan trọng trên mạng xã hội là những thông tin, xuhướng được lan truyền rộng rãi trong thời gian ngắn Mỗi thành viên là mộtmắt xích để tạo ra mạng lưới truyền tải thông tin đó Người dùng có thể tươngtác với nhau bất kể khoảng cách về giới tính, địa lý, ngôn ngữ, tôn giáo Lànhững website mở với nội dung được xây dựng hoàn toàn dựa trên các thànhviên tham gia, người dùng có thể tự do chia sẻ các quan điểm cá nhân củamình, đây là đặc điểm quan trọng của mạng xã hội Ngoài ra, các trang mạng
xã hội lưu trữ thông tin nhóm và sắp xếp chúng theo trình tự thời gian, nhờ đóngười dùng có thể dễ dàng truy cập và tìm lại những thông tin đã đăng tải
b) Tính đa phương tiện:
Mạng xã hội ra đời, hoạt động theo nguyên lý của Web 2.0 nên có rấtnhiều tiện ích nhờ sự kết hợp linh hoạt giữa các yếu tố văn bản, hình ảnh, âmthanh, video, v.v Sau khi đăng ký mở tài khoản, người dùng có thể tự do xâydựng một không gian riêng cho bản thân Nhờ những tiện ích dịch vụ đượccung cấp, người dùng có thể chia sẻ đường dẫn, bài việt, tệp tin, âm thanh,hình ảnh, video, v.v Không những vậy, họ còn có thể tham gia các trò chơi
20 https://www.me.zing.vn
21 https://www.yume.vn
Trang 25trực tuyến, các hoạt động nhiều người tham gia, từ đó tạo dựng nên các mốiquan hệ trong xã hội ảo.
Về cấu tạo, mỗi mạng xã hội đều được cấu thành bởi hai yếu tố sau:
- Nút (node): Là một thực thể trong mạng, thực thể này thường dùng đểbiểu diễn người dùng trong mạng
- Liên kết (tie, link): Là mối quan hệ giữa các thực thể đó Trong mạng
xã hội có nhiều kiểu liên kết khác nhau như: liên kết vô hướng, liên kết cóhướng
1.2 Các đặc trưng của mạng xã hội
1.2.1 Đặc trưng tập nhân
Cấu trúc và sự vận động của mạng xã hội chịu tác động bởi các nút có
số lượng lớn các cung kết nối hay các nút có bậc cao Người ta gọi những nútnày là nút trung tâm hay nút nhân Phân tích cấu trúc của mạng xã hội đã chỉ
ra rằng nó luôn chứa một lượng lớn những nút có bậc cao [21] Bao quanh cácnút này là các nút có bậc thấp hơn, cứ như vậy tạo thành một hệ thống phâncấp Các nút nhân có vai trò quan trọng trong việc kết nối luồng thông tin củatoàn mạng, cũng như những người nổi tiếng có tiếng nói, ảnh hưởng rất lớn
Trang 26tới cộng đồng Nếu ta chọn một nút nhân và đưa ra khỏi mạng, mạng có thể sẽ
bị phân chia thành các nhóm cô lập với nhau
Hình 1.2 Đặc trưng tập nhân của mạng xã hội
Một nút mới khi được thêm vào mạng thường có xu hướng kết nối đếnnhững nút bậc cao, đây được gọi là hiện tượng “rich get richer” (Người giàuthường trở nên giàu hơn) Hiện tượng này phần nào giải thích trong mạngnhững công trình khoa học, các bài báo được tham chiếu trích dẫn nhiều thìđược nhiều nhà nghiên cứu tham chiếu, hay trong mạng xã hội trực tuyếnchúng ta thường có xu hướng kết bạn với những người nổi tiếng
1.2.2 Đặc trưng thế giới nhỏ
Vấn đề nghiên cứu cấu trúc mạng xã hội đã gây được sự chú ý và quantâm sâu sắc của các nhà nghiên cứu trong nhiều năm qua Đầu tiên là thínghiệm nổi tiếng có tên là “thí nghiệm thế giới nhỏ” (Small WorldExperiment) được thực hiện bởi Stanley Milgram vào năm 1967 nhằm tínhtoán số bước cần thiết để hai người bất kỳ trong một dân số đã được xác định
có thể biết nhau Nghiên cứu đã chỉ ra rằng giữa hai người dân bất kỳ ở Hoa
Kỳ có thể biết nhau thông qua trung bình 6 bước
Trang 27Hình 1.3 Đặc trưng thế giới nhỏ của mạng xã hội
Trên thực tế đó người ta đã kiểm chứng được “hiện tượng thế giới nhỏ”(Small World Phenomenon) đúng với hầu hết các mạng xã hội nhỏ Đối vớicác mạng xã hội lớn như Facebook, khoảng cách trung bình kết nối giữa haingười dùng bất kỳ trên thế giới là 5.28 bước vào năm 2008 và đến năm 2011khoảng cách này rút ngắn xuống còn 4.74
Ngoài ra, nghiên cứu của Leskovec [22] chỉ ra rằng bậc trung bình củacác nút trong mạng tăng theo thời gian do số lượng liên kết tăng siêu tuyếntính so với số lượng nút
1.2.3 Phân bố luật lũy thừa
Sự phân bố bậc của các nút trong mạng được mô tả bằng hàm P(k),
hàm này cho biết xác suất của một nút có bậc là k Phân bố bậc mô tả các liênkết trong mạng phân bố như thế nào giữa các nút
Phân bố bậc của một mạng là tuân theo luật lũy thừa: xác suất một nút
có bậc là k tỉ lệ với k−α, với α >1 Hiện nay hầu hết các mạng xã hội đều cóphân bố bậc theo luật lũy thừa [23] Bảng sau liệt kê một số mạng xã hội với
số mũ α
Trang 28Trong mạng xã hội phân chia thành các cộng đồng lớn nhỏ khác nhau,bên trong các cộng đồng lớn có những cộng đồng nhỏ hơn Giữa các nút trongmột cộng đồng có mật độ kết nối lớn hơn so với các nút bên ngoài.
Trang 29Hình 1.4 Đặc trưng cấu trúc cộng đồng của mạng xã hội
Xét theo tiêu chí cấu trúc, cộng đồng được chia thành hai kiểu: cấu trúccộng đồng tách rời và cấu trúc cộng đồng chồng chéo Đối với cấu trúc cộngđồng chồng chéo, một nút có thể thuộc nhiều cộng đồng khác nhau Ngượclại, trong cấu trúc cộng đồng tách rời, một nút chỉ thuộc duy nhất một cộngđồng
Trang 30Chương 2 THÔNG TIN SAI LỆCH, QUÁ TRÌNH VÀ CƠ CHẾ LAN TRUYỀN
TRÊN MẠNG XÃ HỘI
Thông tin sai lệch lan truyền trên các mạng xã hội đang trở thành vấn nạnđối với nhiều quốc gia trên thế giới Do đó, phát hiện sự lan truyền của thôngtin sai lệch trên mạng xã hội là chủ đề nhận được sự quan tâm của nhà nghiêncứu trong thời gian gần đây Để có thể đưa ra được giải pháp hiệu quả trongviệc phát hiện thông tin sai lệch, chúng ta phải hiểu được bản chất của thôngtin sai lệch, quá trình và cơ chế lan truyền trên mạng xã hội Chương này trìnhbày định nghĩa, các tính chất của thông tin sai lệch, thực trạng lan truyềnthông tin sai lệch và phân tích cơ chế lan truyền thông tin sai lệch trên mạng
xã hội dưới các mô hình khuếch tán ngẫu nhiên
2.1 Tổng quan về thông tin sai lệch
2.1.1 Định nghĩa thông tin sai lệch
Trong thực tế mạng xã hội bên cạnh những giá trị tích cực mang lại thìluôn tồn tại những thông tin sai lệch, không chính xác, không được kiểmchứng gây ra ảnh hưởng tiêu cực đến người dùng, tác động không chỉ phạm vimạng xã hội trực tuyến, mà còn trực tiếp tác động tới nhiều mặt đời sống xãhội của con người
Hiện nay có nhiều khái niệm khác nhau về thông tin sai lệch, theo từđiển tiếng Anh Oxford (Oxford English Dictionary), thông tin sai lệch làthông tin sai sự thật, được đăng tải có chủ ý hoặc không có chủ ý gây hiểunhầm cho người đọc [24]
Trang 31Theo từ điển tiếng Việt [1], thông tin sai lệch hay tin đồn là nhữngthông tin được truyền miệng cho nhau một cách không chính thức, không rõnguồn gốc và không đảm bảo tính chính xác.
Theo Karlova và Fisher [25], thông tin sai lệch (Misinformation) đượchiểu là những thông tin giả mạo, không chính xác Dựa trên mục đích của chủthể lan truyền, thông tin sai lệch được phân thành hai loại:
- Thông tin sai lệch lan truyền cố ý: Đó là những tin đồn, tin tức giả mạo,
sai lệch được tạo ra và lan truyền một cách cố ý bởi người dùng vớimục đích, động cơ không trong sáng
- Thông tin sai lệch lan truyền vô ý: Thông tin sai lệch được tạo ra và lan
truyền một cách vô ý, không có chủ đích Mọi người có xu hướng giúplan truyền những thông tin như vậy do niềm tin với bạn bè, người thân
và ảnh hưởng của họ trên mạng xã hội
Theo Đại tá Nguyễn Đức Thắng – Viện Khoa học xã hội nhân văn quân
sự, thông tin sai lệch phát tán trên Internet và mạng xã hội là những thông tinbịa đặt, bóp méo sự thật, xuyên tạc vấn đề, “đổi trắng, thay đen”, làm lẫn lộnđúng sai, thật giả hoặc có một phần sự thật nhưng được đưa tin với dụng ýxấu, phân tích và định hướng dư luận bằng luận điệu sai trái, thù địch Một sốthông tin chưa được kiểm chứng, thông tin sai sự thật gây ảnh hưởng đén cánhân, tổ chức, một số thông tin có những ngôn từ thô tục, nội dung phản cảmthậm chí soi mói, bình phẩm chủ quan chuyện đời tư của người khác, xúcphạm danh dự, nhân phẩm của nhiều cá nhân, gây nhiều bức xúc trong dưluận xã hội, vi phạm chuẩn mực đạo đức, văn hóa, thuần phong mỹ tục, kíchđộng đồi trụy, bạo lực, bôi nhọ đời tư, vu khống cá nhân [2]
Theo tâm lý học xã hội, tin đồn được xem là những “lý giải” chưa đượckiểm chứng về một sự kiện, tình huống hay vấn đề mà công chúng quan tâm
và nó được truyền từ người này sang người khác Xét cho cùng, tin đồn cũng
Trang 32là một dạng giao tiếp/truyền thông xã hội loại đặc biệt, không chính thức Khimột tình huống có vấn đề, thu hút sự quan tâm của công chúng nhưng lạithiếu vắng thông tin lý giải đã được kiểm chứng, chính thức và thuyết phụcthì cách lý giải chưa được kiểm chứng, không chính thức và có phần “bán tín,bán nghi” sẽ là cơ sở để xuất hiện tin đồn.
Như vậy có thể thấy rằng, mặc dù có những định nghĩa khác nhau vềthông tin sai lệch, tuy nhiên về nội hàm khái niệm có những điểm tương đồngnhau Đó đều là những thông tin không đảm bảo tính chính xác hoặc thông tingiả mạo, xuyên tạc vấn đề, xuyên tạc nội dung, v.v gây ảnh hưởng xấu đến
cá nhân và tổ chức, đồng thời mỗi quốc gia có những quy định riêng về nhữnghành vi bị cấm khi đưa thông tin lên mạng và đều được cụ thể hóa trong cácvăn bản pháp luật
2.1.2 Các tính chất của thông tin sai lệch
a) Tốc độ lan truyền nhanh chóng
Trong thời đại truyền thông 4.0, mạng xã hội trở thành một môi trườngthích hợp để thông tin nói chung, thông tin sai lệch nói riêng được lan truyềnnhanh chóng bởi những đặc điểm của nó Nội dung trên mạng xã hội là mở,được xây dựng hoàn toàn bởi các thành viên tham gia, ngoài ra sự tham giatrực tiếp của các cá nhân, các chủ thể là không hạn chế Do đó, nhiều nguồnthông tin được cung cấp, truyền bá có thể chưa được kiểm chứng, khôngchính xác, là cơ sở cho việc phát sinh thông tin sai sự thật
Nhóm nghiên cứu đến từ Đại học Columbia (New York, Mỹ) [5] đã chỉ
ra rằng tốc độ lan truyền của những thông tin sai lệch là ngang bằng so vớinhững thông tin chính thống Đặc biệt hơn, thông tin tiêu cực thường dễ đượclan truyền hơn tin tích cực, và người đọc thường có xu hướng quan tâm đếncác tin đồn, các tin tức được thổi phồng vì chúng có thể gây nên nhiều liêntưởng tò mò, hấp dẫn
Trang 33b) Khả năng lan truyền rộng, khó kiểm soát được tính chính xác của thông tin
Nội dung được cá nhân, tổ chức đăng tải trên mạng xã hội là không hạnchế, không kiểm soát và không được xác minh về tính chính xác của thôngtin Những thông tin này xuất phát từ các cá nhân, nhóm người dùng nhỏ,thường mang nội dung về các vấn đề chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa nghệthuật được thảo luận, chia sẻ qua các tính năng của mạng xã hội đến nhiềungười dùng, tạo cơ sở để công chúng tin tưởng Thông tin càng trở nên phổbiến, càng có nhiều người biết tới, tốc độ lan truyền của nó càng tăng lên Tuynhiên trong quá trình lan truyền, thông tin có thể bị thất thoát, thêm thắt, bópméo Đó không phải do trí nhớ của người truyền đạt mà là thể hiện sự kỳvọng, nỗi sợ hãi, lo âu, thù địch và khát vọng của cá nhân họ và xã hội Điềunày dẫn đến hậu quả người dùng mạng xã hội tiếp cận với các nguồn tin sai
sự thật, không chính xác
Thực tế hiện nay, cũng như các ấn phẩm báo chí, văn hóa nghệ thuậtxuất bản trên Internet, những thông tin, bài viết được đăng tải trên mạng xãhội chưa có được sự quan tâm đúng mức, vào cuộc của các cơ quan banngành có chức năng, để kiểm duyệt, xác minh, thẩm định những thông tin này
có phù hợp, có được phép đăng tải hay không dẫn đến sự hiểu nhầm, hiểu saibản chất vấn đề Các nguồn tin không được kiểm chứng này ảnh hưởng tớiquá trình tiếp cận thông tin của người dùng mạng xã hội
2.2 Quá trình lan truyền thông tin sai lệch
2.2.1 Thực trạng lan truyền thông tin sai lệch
Không chỉ ở Việt Nam mà trên thế giới, sự lan truyền thông tin nhanhchóng, trên diện rộng, đặc biệt là các nguồn thông tin sai sự thật, tiêu cực,nhạy cảm đã và đang trở thành một vấn nạn toàn cầu Mạng xã hội trở thànhmột trong những ưu tiên hàng đầu của các cá nhân, tổ chức cũng như cơ quan
Trang 34hành chính nhà nước áp dụng vào nhiều mục đích kết nối, quảng bá khácnhau Các công cụ trên mạng xã hội là một trong các phương tiện nhanhchóng và dễ dàng để tiếp nhận ý kiến của công chúng và để cho công chúngcập nhật thường xuyên hoạt động của họ Tuy nhiên điều này đi kèm vớinhững nguy cơ mà các đối tượng, tổ chức với mục đích xấu lợi dụng để hoạtđộng, đó là lợi dụng khả năng lan truyền thông tin của mạng xã hội để truyền
bá những tin tức sai sự thật, gây hại tới uy tín, danh dự của cá nhân, ảnhhưởng tới tình hình kinh tế, chính trị, xã hội
Ngày 30 tháng 9 năm 2014, ca nhiễm bệnh Ebola đầu tiên tại Mỹ đượcphát hiện, tuy nhiên ngay sau đó, hàng loạt thông tin không chính xác đượclan truyền chóng mặt trên các mạng xã hội trực tuyến như “Ebola có thể lâylan qua không khí, nước và thực phẩm”, “Ebola lây lan khắp Newark, bãi biểnMiami và tại Washington D.C” Trên mạng xã hội Twitter, ước tính mỗi phút
có khoảng 6000 tweets liên quan đến dịch Ebola, buộc Bộ Y tế Hoa Kỳ phảiban hành các tuyên bố nhằm xoa tan những tin đồi sai sự thật trên
Các tin đồn thông tin sai lệch ảnh hưởng đặc biệt tới tình hình xã hội,chính trị Mạng xã hội Facebook, Twitter có tác động lớn tới các cuộc bầu cửtổng thống Mỹ vào năm 2008 [26] và năm 2016 [27] Vì mục đích chính trị,nhiều hội nhóm đã được lập ra trên mạng xã hội trực tuyến nhằm tạo và lan
Trang 35truyền những tin đồn, hạ uy tín ứng viên Tổng thống ông John McCain hay bàHilary Clintion, tác động mạnh mẽ tới kết quả cuộc bầu cử.
Thông tin sai lệch còn gây ảnh hưởng lớn đến nền kinh tế, vào năm
2013 tin tặc giả mạo hãng thông tấn Associated Press tung tin đồn Nhà trắng
bị đánh bom và cực Tổng thống Mỹ Obama bị thương nặng Tin đồn này đãlàm thị trường tài chính chứng khoán ở Mỹ chao đảo, chỉ số trung bình côngnghiệp Down Jones ngay lập tức bị sụt giảm đến 143 điểm, gây thiệt hại chonền kinh tế Mỹ 136,5 tỷ USD Tuy nhiên thị trường chỉ rơi vào khoảng lặngvào khoảng hơn 1 phút trước khi hãng thông tấn này thông báo đó là tin giảmạo do tài khoản Twitter của hãng bị tin tặc tấn công, chiếm quyền điềukhiển và đăng tải thông tin sai sự thật [28]
b) Thực trạng Việt Nam
Mạng xã hội trực tuyến trong những năm gần đây ngày càng trở nênthịnh hành tại Việt Nam Cũng như trên thế giới, mạng xã hội được nhiềungười coi là nguồn thông tin có độ tin tưởng cao Chính vì vậy, điều này luônđược các đối tượng tìm cách lợi dụng để có thể trục lợi cho bản thân, hay thựchiện hoạt động chống phá, thù địch gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới uy tíncủa cá nhân, tập thể, chính quyền
Vào tháng 8 năm 2014, trên mạng xã hội lan truyền nhanh chóng nộidung tin đồn thất thiệt rằng “Dịch Ebola đã bùng phát tại Hà Nội” Thông tinnày được lan truyền một cách nhanh chóng, gây nên sự hoang mang lo lắngđến nhiều người dân Cùng với đó, là nhiều tin đồn khác như nước láng giềngcủa Việt Nam là Campuchia đã xuất hiện ca nhiễm virus Ebola cũng gây nên
sự hoang mang lớn trong dư luận xã hội Thông tin sau đó được Bộ Y tế ViệtNam khẳng định không chính xác [3]
Trang 36Hay vào tháng 7 năm 2017, một tài khoản Facebook đăng lại hình ảnhtrên mạng xã hội, tung tin thất thiệt máy bay rơi ở Nội Bài Nội dung này sau
đó được chia sẻ, lan truyền trên mạng xã hội làm hoang mang dư luận, ảnhhưởng xấu đến việc kinh doanh, uy tín của Sân bay quốc tế Nội Bài và hìnhảnh của thủ đô Hà Nội [4]
Tình trạng “ô nhiễm” thông tin còn xuất phát từ hoạt động phá hoại tưtưởng, hoạt động thù địch, chống phá Đáng và Nhà nước, xuyên tạc đường lốichính sách của Đảng, pháp Luật của Nhà nước, kích động biểu tình bạo loạn,gây rối trật tự an toàn xã hội Theo thống kê của cơ quan Công an, hiện tại cóhơn 2500 blog, trang cá nhân của cá nhân, tổ chức hoạt động, đăng tải nộidung với mục đích tuyên truyền phá hoại tư tưởng, xuyên tạc đường lối chínhsách của Đảng, pháp Luật của Nhà nước, hạ uy tín cán bộ, Đảng viên, kíchđộng quần chúng Trong đó nổi lên một số trang như Dân làm báo22, Dânluận23, v.v Những đối tượng này thường lựa chọn các thời điểm chính trịquan trọng, như trước các cuộc bầu cử, khi Đảng, Nhà nước ban hành cácnghị quyết, chính sách đường lối mới, lợi dụng những thiếu sót trong công tácquản lý của cán bộ để đăng tin xuyên tạc, kích động quần chúng tổ chức biểutình, bạo loạn Tiêu biểu là hai sự cố môi trường ở các tỉnh miền trung doFomorsa xả thải và vụ việc khiếu kiện đất đai ở Đồng Tâm, Mỹ Đức, Hà Nội
mà đỉnh điểm là người dân bị kích động đã bắt giữ 38 chiến sĩ cảnh sát cơđộng
2.2.2 Mục đích phán tán thông tin sai lệch
Thông tin sai sự thật có thể xuất phát từ trò đùa, sự thiếu hiểu biết,thiếu chọn lọc trong việc tiếp nhận thông tin của cá nhân Hay đơn giản, đểphục vụ mục đích bán hàng online, để trang cá nhân hay cửa hàng online củamình nhận được nhiều sự chú ý của cộng đồng mạng, họ đã sử dụng các chiêu
22 http://danlambaovn.blogspot.com/
23 https://www.danluan.org/
Trang 37trò câu “like” bằng cách đăng các tin tức có nội dung đồi trụy, thông tin sai sựthật, gây tò mò, hoang mang trong dư luận
Lan truyền thông tin sai lệch còn được các cá nhân, tổ chức sử dụng vớimục đích cạnh tranh không lành mạnh trong kinh doanh Nền kinh tế thịtrường là môi trường mở để các doanh nghiệp phát triển, tuy nhiên đi kèm với
đó là sự cạnh tranh khốc liệt để tồn tại và phát triển Bên cạnh nhiều hình thứccạnh tranh lành mạnh và hợp pháp như đầu tư vào phát triển chất lượng sảnphẩm, xây dựng sự uy tín cho thương hiệu thì vẫn còn những cách thức cạnhtranh thiếu lành mạnh, công bằng như các chiến dịch Marketing nhằm tung tinđồn sai sự thật hạ uy tín các doanh nghiệp đối trọng
Các thế lực thù địch tích cực lợi dụng mạng xã hội trực tuyến để đăngtải các nội dung tuyên truyền phá hoại tư tưởng, xuyên tạc đường lối chínhsách của Đảng, pháp luật của Nhà Nước, sự sơ hở, yếu kém trong một số mặtcông tác, quản lý kinh tế xã hội nhằm chống phá chế độ, gây mất lòng tintrong quần chúng Nhân dân, chia rẽ khối đại đoàn kết Dân tộc Người sử dụngmạng Internet nói chung và người sử dụng mạng xã hội nói riêng hiện naychưa có sự chọn lọc trong việc tiếp nhận thông tin, chưa có sự quan sát toàndiện, tìm hiểu kỹ càng với các nội dung được đăng tải, đồng thời “tâm lý đámđông” còn tồn tại trong rất nhiều người dùng Đây là điểm yếu được các đốitượng, thế lực thù địch tích cực lợi dụng để khai thác
Những vấn đề này đặt ra yêu cầu minh bạch trong việc đăng tải thôngtin trên các trang mạng Internet, mạng xã hội Đồng thời là sự vào cuộc củacác cơ quan ban ngành, cơ quan chức năng trong việc xác minh, kiểm soát cácnội dung được đăng tải trên Internet, mạng xã hội để có thể tạo ra được một
cơ chế thông tin công khai, minh bạch, kịp thời trước bất cứ sự kiện, vấn đề
xã hội nào xảy ra
Trang 382.2.3 Hậu quả của thông tin sai lệch
a) Kinh tế, xã hội
Tin giả, thông tin sai lệch không chỉ xuất hiện với tần suất ngày càngnhiều hơn trên mạng xã hội, mà còn xuất hiện trên các phương tiện truyềnthông chính thống Một trong những sự cố lớn trong làng báo liên quan đếntin giả là vụ “nước mắm nhiễm arsen vượt ngưỡng tại Việt Nam”, thông tinnày do Hội tiêu chuẩn và Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam đã tiến hànhthông tin không đầy đủ, dẫn tới hoang mang cho người tiêu dùng, gây ảnhhưởng lớn đến uy tín của ngành nước mắm, gây thiệt hại lớn về kinh tế đốivới các doanh nghiệp kinh doanh nước mắm
Nhiều lãnh đạo Đảng, Nhà nước tại Việt Nam bị mạo danh các tàikhoản mạng xã hội, các trang Fanpage, ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín,lòng tin đối với quần chúng Nhân dân Đối với cá nhân, những tin tức thấtthiệt được đăng tải cũng gây ảnh hưởng tới uy tín, danh dự, công việc, đờisống cá nhân của họ
Không chỉ các cá nhân, nhiều tổ chức là các doanh nghiệp, nhãn hànglớn, cơ quan nhà nước cũng điêu đứng vì tin tức giả trên Facebook vàYoutube Sử dụng các công nghệ phát triển hiện nay như công nghệ chỉnh sửaảnh, video, nhiều đối tượng xấu đã tự tạo nên các bằng chứng giả, các hìnhảnh, đoạn video đưa thông tin sai sự thật, gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới uytín, hoạt động của các tổ chức tư nhân cũng như nhà nước
b) Chính trị
Trong lĩnh vực tư tưởng chính trị, đặc biệt là trước các sự kiện lớn nhưbầu cử quốc hội, đại hội Đảng các cấp, bỏ phiếu tín nhiệm lãnh đạo các cấp,ban ngành lại xuất hiện các tin đồn sai sự thật liên quan đến cán bộ, công tácquy hoạch cán bộ, bố trí nhân sự, chạy chức chạy quyền, “tài sản ngầm” của
Trang 39quan chức, lãnh đạo Các thông tin sai trái này tăng nhanh đột biến trênInternet và mạng xã hội, gây ra sự hoang mang trong dư luận, sự hoài nghi, longại cho quần chúng Nhân dân.
Nghiêm trọng hơn nữa, sau các hoạt động phá hoại tư tưởng, chống pháchính quyền của các đối tượng, thế lực thù địch là các hoạt động “diễn biếnhòa bình”, “cách mạng màu”, kích động phá hoại, biểu tình Tiêu biểu chohoạt động này là ảnh hưởng của mạng xã hội trong chiến dịch mùa xuân Ảrập [29], các cuộc nổi dậy, diễu hành và biểu tình phản đối chưa từng có tạicác quốc gia Ả rập, trong đó mạng xã hội là nguồn gốc kích động, đồng thờicũng là nơi những kẻ lãnh đạo dùng để tổ chức các cuộc nổi dậy và truyền đạt
ý tưởng
Thông tin sai lệch được lan truyền trên mạng xã hội gây ra những hậuquả vô cùng nghiêm trọng về mọi mặt đời sống xã hội, từ kinh tế, xã hội đặcbiệt đến tình hình chính trị Bản thân các cá nhân, tổ chức bị đưa tin đồn sai
sự thật phải gánh chịu những hậu quả về uy tín, danh dự, những phiền toáikhông đáng có, những thiệt hại về kinh tế Nghiêm trọng hơn những thông tinsai lệch về chính trị gây mất niềm tin của quần chúng Nhân dân vào đường lốichính sách của Đảng, vào bộ máy chính quyền lãnh đạo Những tin đồn nàytác động, là nguyên nhân để các thế lực thù địch tập hợp, lôi kéo lực lượngtrên không gian mạng, tổ chức các cuộc biểu tình trái phép, bạo loạn, ảnhhưởng nghiêm trọng tới tình hình an ninh trật tự Mặt khác, một số kẻ xấu cấtgiấu các tệp tin nhiễm virus nguy hiểm trong các siêu liên kết tới các tin tứcxấu này, được chúng sử dụng để phát tán mã độc, là bàn đạp cho các cuộc tấncông có chủ đích APT, các hành vi lừa đảo trên mạng
2.2.4 Thực trạng đấu tranh với thông tin sai lệch
a) Thực trạng thế giới
Trang 40Theo một khảo sát của Tổ chức ảnh hưởng truyền thông toàn cầuOgilvy (Ogilvy’s Global Media Influence) vào năm 2018 [30], sự tin tưởngcủa cộng đồng vào các phương tiện thông tin truyền thống để cập nhật tin tức
đã giảm 22% so với năm 2016 Khảo sát cũng đã chỉ ra rằng, một số lượnglớn các nhà báo tin rằng trách nhiệm trong việc xử lý các vấn đề của tin giả,thông tin sai lệch phụ thuộc vào cả ngành công nghiệp tin tức truyền thống, và
cả các hãng tập đoàn công nghệ sở hữu các mạng xã hội lớn như Facebook,Twitter
Trên thế giới, chính phủ nhiều nước đã và đang áp dụng nhiều biệnpháp nhằm phát hiện, ngăn chặn và xử lý tin giả, thông tin sai lệch Một trongcác biện pháp được áp dụng là trực tiếp quản lý nền tảng các trang mạng xãhội và can thiệp, điều chỉnh vào nội dung được phép đăng tải trên các trangmạng đó Từ tháng 4 năm 2018, chính phủ Ấn Độ đã bắt đầu thực hiện mộtloạt các biện pháp nhằm đối phó với tin giả, bắt đầu bằng việc thành lập cổngthông tin các mạng xã hội, đồng thời yêu cầu giám sát các tập đoàn Twitter,Youtube, Linkedln, các diễn đàn trực tuyến và thậm chí là các máy chủ e-mail
để phân tích, xác định tin giả, đồng thời thay mặt chính phủ đăng tải các tintức tích cực, chiến lược này mang tên “positive slant for India” [31] Sau cuộcbầu cử tổng thống Mỹ vào năm 2016, Facebook dưới sức ép của nghị viện Mỹ
đã phải đưa ra một chiến lược toàn cầu bao gồm các biện pháp nhằm đối phóvới thông tin sai lệch [32] Gần đây nhất, vào tháng 4/2019 chính phủSingapore đã đệ trình đạo luật chống tin tức giả lên quốc hội Singapore [33]
b) Thực trạng Việt Nam
Hiện nay, Nhà nước ta đã ban hành các quy định về xử phạt tin tức giảnhư trong Nghị định 72/2013/NĐ-CP ban hành ngày 15/07/2013, được quyđịnh cụ thể tại điểm d và e, khoản 1, điều 5 Quy định các hành vi bị cấm baogồm lợi dụng việc cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng