Nghiên cứu dựa trên các kiến thức xã hội học chuyên ngành, xã hội học đại cương và hệ thống lý thuyết trong xã hội học như lý thuyết cấu trúc chức năng, lý thuyết sự lựa chọn hợp lý, l[r]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
HÀ THÖY HIỀN
ẢNH HƯỞNG CỦA XUẤT KHẨU LAO ĐỘNG ĐẾN ĐỜI SỐNG HỘ GIA ĐÌNH NÔNG DÂN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH
TUYÊN QUANG
LUẬN VĂN THẠC SỸ XÃ HỘI HỌC
HÀ NỘI – 2008
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA XÃ HỘI HỌC
ẢNH HƯỞNG CỦA XUẤT KHẨU LAO ĐỘNG ĐẾN ĐỜI SỐNG HỘ GIA ĐÌNH NÔNG DÂN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH
TUYÊN QUANG
CHUYÊN NGÀNH: XÃ HỘI HỌC
MÃ SỐ: 60 31 30
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS TS VŨ HÀO QUANG
NGƯỜI THỰC HIỆN: HÀ THÖY HIỀN
HÀ NỘI - 2008
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Luận văn được hoàn thành với sự giúp đỡ tận tình của nhiều cá nhân, tập thể
Trước hết, Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất đến thày giáo hướng dẫn PGS TS VŨ HÀO QUANG đã tận tình hướng dẫn và đóng góp những ý kiến quý báu để tôi hoàn thành luận văn này
Xin chân thành cảm ơn các Thày, Cô giáo trong và ngoài khoa Xã hội học đã trang bị kiến thức cho tôi trong suốt quá trình học tập tại khoa
Tôi xin gửi lời chân thành cảm ơn đến Ban lãnh đạo và các chuyên viên thuộc các đơn vị: Sở Lao động, Thương binh - Xã hội tỉnh Tuyên Quang, Cục Thống kê tỉnh Tuyên Quang, Ủy ban nhân dân huyện Yên Sơn, Phòng Lao động, Thương binh - Xã hội huyện Yên Sơn, Ủy ban nhân dân các xã, thị trấn thuộc huyện Yên Sơn, Tỉnh Tuyên Quang và 400 hộ gia đình thuộc diện khảo sát đã cung cấp các tài liệu và thông tin để tôi hoàn thành luận văn này
Trang 4MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN
PHẦN 1 PHẦN MỞ ĐẦU 8
1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI: 8
2 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN: 9
2.1 Ý nghĩa khoa học 9
2.2 ý nghĩa thực tiễn 10
3 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU: 10
3.1 Mục đính nghiên cứu 10
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined 4 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU: Error! Bookmark not defined 4.1 Đối tượng nghiên cứu Error! Bookmark not defined 4.2 Phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined 4.3 Khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined 5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU: Error! Bookmark not defined 5.1 Chọn mẫu nghiên cứu Error! Bookmark not defined 5.2 Phương pháp phỏng vấn bằng bảng hỏiError! Bookmark not defined 5.3 Phân tích tài liệu Error! Bookmark not defined 5.4 Phương pháp quan sát Error! Bookmark not defined 5.5 Phương pháp phỏng vấn sâu Error! Bookmark not defined 6 GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU VÀ KHUNG LÝ THUYẾT: Error! Bookmark not defined 6.1 Giả thuyết nghiên cứu Error! Bookmark not defined 6.2 Khung lý thuyết 8
PHẦN 2 NỘI DUNG CHÍNH 9 CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Error!
Bookmark not defined
1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU: Error! Bookmark not defined
2 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI: Error! Bookmark not defined
Trang 52.1 Quan điểm marxít về chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa
duy vật lịch sử Error! Bookmark not defined
2.2 Các lý thuyết cơ bản sử dụng trong nghiên cứu của luận văn
Error! Bookmark not defined
2.3 Những khái niệm công cụ cơ bản: Error! Bookmark not defined
3 ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU: Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG II BIẾN ĐỔI KINH TẾ VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁC
THÀNH VIÊN TRONG HỘ GIA ĐÌNH NÔNG DÂN CÓ NGƯỜI ĐI
XUẤT KHẨU LAO ĐỘNG TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN YÊN SƠN - TỈNH
TUYÊN QUANG Error! Bookmark not defined
1 THỰC TRẠNG XUẤT KHẨU LAO ĐỘNG:Error! Bookmark not
defined
1.1 Công tác chỉ đạo và tổ chức hiện Error! Bookmark not defined
1.2 Nguồn tin xuất khẩu lao động Error! Bookmark not defined
1.3 Trình độ của những người đi xuất khẩu lao động Error!
Bookmark not defined
1.4 Các khoản đóng góp đóng góp của gia đình lấy từ đâu Error!
Bookmark not defined
1.5 Số lượng và đối tượng đi xuất khẩu lao động.Error! Bookmark
not defined
1.6 Quy mô hộ gia đình có người đi xuất khẩu lao động Error!
Bookmark not defined
1.7 Thị trường lao động: Error! Bookmark not defined
1.8 Sự di động nghề nghiệp: Error! Bookmark not defined
1.9 Thu nhập của người lao động tại nước ngoàiError! Bookmark
not defined
1.10 Vấn đề hậu xuất khẩu lao động Error! Bookmark not defined
2 ẢNH HƯỞNG CỦA XUẤT KHẨU LAO ĐỘNG ĐẾN ĐỜI SỐNG
HỘ GiA ĐÌNH NÔNG DÂN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH TUYỂN
QUANG 43
2.1 Mức sống: Error! Bookmark not defined
2.2 Mối quan hệ giữa các thành viên gia đình nông dân có người đi
lao động có thời hạn ở nước ngoài Error! Bookmark not defined
Trang 63 VAI TRÕ CỦA HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU LAO ĐỘNG ĐỐI VỚI
ĐỜI SỐNG HỘ GiA ĐÌNH Error! Bookmark not defined
PHẦN III KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined
1 KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined
2 KHUYẾN NGHỊ 88
TÀI LIỆU THAM KHẢO 92
BẢNG HỎI
DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 1: Đối tượng đi xuất khẩu lao động Error! Bookmark not defined
Biểu đồ 2: Quy mô gia đình có người đi xuất khẩu lao độngError! Bookmark not defined Biểu đồ 3: Thị trường xuất khẩu lao động Error! Bookmark not defined
Biểu đồ 4: Dự định sau khi về nước của người lao độngError! Bookmark not defined
Biểu đồ 5: Loại nhà ở của hộ gia đình nông dân có người đi xuất khẩu
lao động 57
Biểu đồ 6: Đánh giá mức sống của các hộ gia đình 59
Trang 7DANH MỤC BẢNG
Bảng 1: Nguồn tin chủ yếu về xuất khẩu lao độngError! Bookmark not defined
Bảng 2: Nguồn vốn đầu tư cho xuất khẩu lao động tương quan theo chủ
hộ gia đình Error! Bookmark not defined
Bảng 3: Số lao lao động đi xuất khẩu qua các năm tương quan theo giới
tính Error! Bookmark not defined
Bảng 4: Nghề nghiệp của người lao động đi xuất khẩu tại nước sở tại
tương quan theo trình độ học vấn Error! Bookmark not defined
Bảng 5: Mức lương người lao động được thụ hưởng.Error! Bookmark not defined
Bảng 6: Mục đích của việc đi xuất khẩu lao động theo tương quan giới
tính Error! Bookmark not defined
Bảng 7: Cơ cấu chi tiêu của hộ gia đình Error! Bookmark not defined
Bảng 8: Sử dụng tiền từ nước ngoài gửi về tương quan theo trình độ học
vấn Error! Bookmark not defined
Bảng 9: Hoạt động giải trí tương quan theo giới tính.Error! Bookmark not defined
Bảng 10: Tiện nghi sinh hoạt Error! Bookmark not defined
Bảng 11: Sự phân công lao động trong gia đình 62
Bảng 12: Trách nhiệm của vợ - chồng tương quan theo giới tính.Error! Bookmark not defined
Bảng 13: Mức độ tin tưởng của vợ chồng vào sự chung thủy tương quan
theo giới tính 70
Bảng 14: Mức độ quan tâm của gia đình đối với việc học tậpError! Bookmark not defined
Bảng 15: Người đảm nhận vai trò giáo dục trong gia đìnhError! Bookmark not defined
Bảng 16: Định hướng cấp học của cha mẹ đối với con cái 78
Bảng 17: Mức độ giúp đỡ về công việc của người cao tuổi đối với con
cháu Error! Bookmark not defined
Bảng 18: Mức độ giúp đỡ về vật chất của người cao tuổi đối với con
cháu Error! Bookmark not defined
Bảng 19: Thái độ của con cháu đối với người cao tuổi.Error! Bookmark not defined
Bảng 20: Mức độ liên hệ giữa người lao động ở nước ngoài và gia đìnhError! Bookmark not defined Bảng 21: Mức độ quan trọng của việc đi xuất khẩu lao độngError! Bookmark not defined
Trang 8PHẦN 1 PHẦN MỞ ĐẦU
1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI:
Việc làm là vấn đề vừa cấp bách, vừa lâu dài trong sự nghiệp đổi mới của đất nước Xuất khẩu lao động là một hiện tượng tất yếu khách quan, là một hình thức đặc thù của xuất khẩu nói chung, hàng hóa đem đi xuất khẩu là loại hàng hóa đặc biệt đó
là sức lao động của con người, sức lao động trở thành hàng hóa, còn khách mua sức lao động là chủ thể người nước ngoài Xuất khẩu lao động dựa trên mối quan hệ cung
- cầu do sự mất cân đối các yếu tố trong quá trình sản xuất giữa các nước và chịu sự điều tiết của quy luật thị trường Trong những năm qua, xuất khẩu lao động có vai trò quan trọng trong sự phát triển của nhiều địa phương, đã đem lại nhiều kết quả, vừa là phương tiện thu hút nguồn ngoại tệ thông qua tiền gửi người lao động làm việc ở nước ngoài, mỗi năm lao động nước ngoài gửi về nước 1,7 tỷ USD, vừa là cơ hội tăng giải quyết việc làm phấn đấu đến năm 2010 đưa 400 – 500.000 lao động đi làm việc
có thời hạn theo hợp đồng, giảm bớt thất nghiệp được coi là chiến lược phát triển của nhiều địa phương, tăng khả năng tích lũy cho xã hội, đa dạng hóa việc làm và thu nhập cho người lao động Đặc biệt đối với tỉnh miền núi như Tuyên Quang thì xuất khẩu lao động là một hướng đi gắn với xóa đói giảm nghèo
Tuyên Quang là một tỉnh miền núi phía Bắc địa hình tương đối phức tạp trên 50% là vùng núi cao, có 22 dân tộc sinh sống, trên 50% là đồng bào dân tộc thiểu
số Dân số đông có 737.277 người, trong đó số dân sống ở nông thôn chiếm 90,56% Cơ cấu kinh tế của Tuyên Quang chủ yếu là nông, lâm nghiệp, công nghiệp và dịch vụ chưa phát triển, năng xuất lao động và hiệu quả làm việc thấp, tình trạng thiếu việc làm là phổ biến Ở nông thôn 1/3 quỹ thời gian chưa được sử dụng hết tương đương với 5 triệu lao động Đời sống người dân hết sức khó khăn, thu nhập thấp, nhu cầu việc làm là một thách thức lớn Trong những năm qua, Tuyên Quang đã lựa chọn giải pháp xuất khẩu lao động để giải quyết việc làm, xóa
Trang 9đói giảm nghèo, tăng thu nhập, tạo ra nguồn thu ngoại tệ mạnh để phát triển kinh tế
- xã hội trên địa bàn
Gia đình có một vị trí hết sức quan trọng, là hạt nhân xã hội, là nguồn cung cấp lao động và tham gia tích cực vào thị trường lao động Gia đình vận động, biến đổi và phát triển cùng với sự thay đổi của xã hội Gia đình là đơn vị tiếp nhận, thực hiện, đồng thời chịu những hệ quả tích cực và tiêu cực của mọi chính sách kinh tế,
xã hội Việc xuất khẩu lao động đã ảnh hưởng đến đời sống hộ gia đình đặc biệt là
hộ gia đình nông dân có người đi xuất khẩu lao động Xuất phát từ thực tế, Tôi chọn đề tài “Ảnh hưởng của xuất khẩu lao động đến đời sống hộ gia đình nông dân trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang” trong đó tập trung vào nghiên cứu các vấn đề về mức sống và các mối quan hệ cơ bản giữa các thành viên trong gia đình như quan
hệ vợ - chồng, quan hệ cha mẹ - con cái, quan hệ giữa người cao tuổi và con cháu
2 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN:
2.1 Ý nghĩa khoa học
Nghiên cứu dựa trên các kiến thức xã hội học chuyên ngành, xã hội học đại cương và hệ thống lý thuyết trong xã hội học như lý thuyết cấu trúc chức năng, lý thuyết sự lựa chọn hợp lý, lý thuyết hành động, lý thuyết về sự biến đổi xã hội, nhằm làm rõ “Ảnh hưởng của xuất khẩu lao động đến đời sống hộ gia đình nông dân trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang”, giải thích các quan hệ diễn ra trong hộ gia đình nông dân có người đi lao động ở nước ngoài Qua nghiên cứu giúp cho việc củng cố và bổ sung hệ thống lý luận xã hội học chuyên ngành như xã hội học nông thôn, xã hộhọc gia đình, xã hội học kinh tế, lao động và xã hội học đại cương Đồng thời, khái quát hóa vấn đề mở ra một số khía cạnh tiếp cận nghiên cứu hoạt động xuất khẩu lao động dưới góc độ xã hội học Kết quả nghiên cứu góp phần hình thành một quan niệm khoa học về xuất khẩu lao động giúp cho việc hoạch định chính sách Qua đó, thấy rõ vai trò đổi mới của Đảng và Nhà nước ta trong sự phát triển kinh tế -
xã hội
Trang 102.2 ý nghĩa thực tiễn
Dưới góc độ tiếp cận xã hội học giúp cho bản thân tác giả và những người quan tâm hiểu rõ và sâu sắc thực trạng xuất khẩu lao động tại Tuyên Quang Tìm ra những tác động tích cực, tiêu cực của việc xuất khẩu lao động tác động đến mức sống, vai trò và các mối quan hệ của hộ gia đình nông dân
- Những kết luận đánh giá sẽ làm tài liệu tham khảo cho các nhà khoa học, nhà quản lý
Qua đó, đưa ra kết luận và khuyến nghị làm cơ sở cho việc ban hành chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước cho công tác quản lý, chỉ đạo thường ngày của cơ quan chức năng Đồng thời, giúp cho các nhà quản lý hoạch định chính sách và đề xuất giải pháp phù hợp khắc phục những tồn tại, yếu kém để phát huy tiềm lực xuất khẩu lao động của Tuyên Quang nói riêng và cả nước nói chung, nhằm gắn việc xuất khẩu lao động với xóa đói giảm nghèo xây dựng gia đình ấm
no, bình đẳng, tiến bộ, hạnh phúc
3 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
3.1 Mục đính nghiên cứu
- Tìm hiểu thực trạng đi lao động có thời hạn ở nước ngoài tại huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang
- Tìm hiểu những tác động tích cực và tiêu cực của việc xuất khẩu lao động đến mức sống của hộ gia đình cũng như các quan hệ vợ - chồng, cha mẹ và con cái, người cao tuổi và con cháu
- Khuyến nghị về chính sách nhằm nâng chất lượng sống của người nông dân và gia đình họ
Trang 11TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Báo cáo số: 05/ BC - BCĐ ngày 29/ 01/ 2007 của Ban chỉ đạo công tác xuất
khẩu lao động tỉnh Tuyên Quang về “ Kết quả thực hiện công tác xuất khẩu
lao động năm 2006 và kế hoạch thực hiện năm 2007”
2 Báo cáo số: 01/ BC - BCĐ ngày 23/ 01/ 2008 của Ban chỉ đạo công tác xuất
khẩu lao động tỉnh Tuyên Quang về “ Kết quả thực hiện công tác xuất khẩu
lao động năm 2007 và kế hoạch thực hiện năm 2008”
3 Báo cáo số: 216/ BC - UBND ngày 20/ 11/ 2007 của Ủy ban nhân dân huyện
Yên sơn về “T ình hình giải quyết lao động việc làm năm 2007”
4 Báo cáo số: 125/ BC - UBND ngày 15/ 01/ 2008 của Ủy ban nhân dân huyện
Yên Sơn về “Tình hình phát triển kinh tế - xã hội năm 2007”
5 Phạm Tất Dong - Lê ngọc Hùng, Xã hội học đại cương, Nxb Đại học Quốc
gia, Hà Nội, 2001
6 Vũ Cao Đàm, Phương pháp luận nghiên cứu khoa học, Nxb Khoa học Kỹ
thuật, 2005
7 Đảng CSVN, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX Nxb Chính trị
Quốc gia, Hà Nội, 2001
8 Vũ Tuấn Huy, Mâu thuẫn vợ chồng trong gia đình và những yếu tố ảnh
hưởng, Nxb Khoa học xã hội, 2003
9 Mick P Couper and Beth Ofstedal, Phương pháp nghiên cứu điều tra chọn
mẫu, Trung tâm dân số Đại học Michigan, Hà Nội, 2001
10 Mai Huy Bích: Xã hội học gia đình, Nxb Khoa học Xã hội, 2003
11 Trần Văn Chiến, Thực trạng mối quan hệ giữa các thế hệ trong gia đình
Việt Nam hiện nay, Viện nghiên cứu dân số Việt Nam, 2008
12 Vũ Hào Quang, Gia đình Việt Nam quan hệ, quyền lực và xu hướng biến
đổi, Nxb ĐHQG Hà Nội
Trang 1213 Vũ Hào Quang, Những cơ sở lý luận để nghiên cứu hệ giá trị của gia đình,
Tạp chí Khoa học ĐHQG, 1997
14 Vũ Hào Quang, Những phương pháp tiếp cận Mác Xít trong nghiên cứu Xã
hội học gia đình, Tạp chí Văn hóa và nghệ thuật,1997
15 Vũ Hào Quang, Những giá trị cấp bách của gia đình nông dân Nam
Ninh, Tạp chí Công tác Khoa giáo, 1997
16 Vũ Hào Quang, Biến đổi định hướng giá trị và lối sống của gia đình Việt
Nam trong điều kiện môi trường phân hóa xã hội, Luận án Tiến sỹ Xã hội
học, 1993
17 Vũ Hào Quang (Chủ biên), Gia đình Việt Nam – quan hệ, quyền lực và xu
hướng biến đổi, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2006
18 Vũ Hào Quang, Về lý thuyết hành động xã hội của M Weber, Tạp chí Xã
hội học, 1997
19 Nguyễn Thị Hồng Bích (Chủ biên), Xuất khẩu lao động của một số nước
Đông Nam Á – kinh nghiệm và bài học, Nxb Khoa học Xã hội, 2007
20 Nguyễn Như Ý (Chủ biên), Đại từ điển Tiếng việt, Nxb Văn hóa Thông tin
21 Thanh Lê, Từ điển Xã hội học, Nxb Khoa học Xã hội, 2003
22 G Endruweit và G Trommsdorff, Từ điển Xã hội học, Nxb Thế giới, 2002
23 Phạm Kiên Cường, Tổ chức và sử dụng có hiệu quả nguồn lao động xã hội
của Việt Nam trong việc đưa lao động đi làm việc có thời hạn ở nước ngoài,
Luận án PTS Kinh tế, 1994
24 Trần Văn Hằng, Các giải pháp đổi mới quản lý Nhà nước về xuất khẩu lao
động ở Việt Nam giai đoạn 1955-2010, Luận án PTS Kinh tế
25 Lê thi, Gia đình Việt Nam trong bước chuyển từ truyền thống sang hiện đại,
Tạp chí Khoa học về Phụ nữ, số 4, 2003
26 Phạm Văn Quyết - Nguyễn Quý Thanh: Phương pháp nghiện cứu xã hội
học, Nxb ĐHQG Hà Nội, 2001