chuyên đề rèn kĩ năng tìm hiểu đề và lập dàn ý cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn

Như vậy, xuất phát từ thực tế viết văn và những vấn đề học sinh giỏi thường gặp phải, chúng tôi nhận thất sự cần thiết của đề tài Rèn kĩ năng tìm hiểu đề và lập dàn ý cho đội tuyển học s

Chuyên đề:

RÈN KĨ NĂNG TÌM HIỂU ĐỀ VÀ LẬP DÀN Ý CHO ĐỘI TUYỂN HỌC SINH GIỎI QUỐC GIA MÔN NGỮ VĂN

1.1 Thưc trạng làm bài thi của học sinh giỏi văn

Nhà văn khẳng định tài năng và trí tuệ của mình qua những sáng tác văn chương Học sinh giỏi văn cũng khẳng định năng khiếu và tư duy của mình qua những trang viết Tuy nhiên, đứng trước những vấn đề nghị luận, không phải bản lĩnh của mọi học sinh đều giống nhau Có những học sinh thể hiện sự sáng tạo, làm chủ vấn đề một cách chắc chắn, linh hoạt Trái lại, có những học sinh lầm đường, lạc hướng hoặc thể hiện rất nhiều thiếu sót trong những trang văn của mình Vậy, lí do nào dẫn đến sự khác biệt này?

Một trong những nguyên nhân khiến học sinh giỏi văn, dù có năng khiếu nhưng vẫn mắc phải lỗi thiếu ý, bố cục không cân đối hay thậm chí xác định không “trúng” vấn

đề nghị luận chính là việc xem nhẹ kĩ năng phân tích đề và lập dàn ý

Trên thực tế, nhiều học sinh giỏi văn coi việc viết giống như những khoảnh khắc xuất thần, cảm hứng được gọi dậy một cách mãnh liệt và người viết chỉ cần nương theo dòng mạch ấy để phóng bút Vì vậy, thay vì chuẩn bị cho mình những kĩ năng để chủ động, tích cực giải quyết vấn đề nghị luận, nhiều học sinh chờ đợi nguồn cảm hứng cần thiết để viết văn liền mạch Thêm vào đó, nhiều học sinh giỏi văn có sự nhầm lẫn giữa hai khái niệm viết nhanh và viết vội Viết nhanh là khả năng triển khai và làm rõ vấn đề nghị luận một cách mạch lạc, trôi chảy Viết vội là suy nghĩ chưa chín nhưng đã cầm bút lên và viết rất nhanh Tất nhiên, sức ép về mặt thời gian luôn là sự thúc bách ngẫu nhiên khiến học sinh giỏi văn thường bỏ lỡ việc tìm hiểu đề và lập dàn ý một cách bài bản Mọi thao tác đều được thực hiện vội vàng và qua loa hoặc thậm chí không được thực hiện Mọi ý tưởng được thể hiện trên trang viết là những điều đến sớm nhất trong trí não của người viết – những dự cảm về đề, thay vì những đánh giá chuẩn xác và chắc chắn Đó là lí do, nhiều học sinh đã viết đúng nhưng không trúng vấn đề cần nghị luận

Việc viết văn đối với học sinh giỏi là một quá trình rèn luyện để hoàn thiện Vì thế, không thể phủ nhận rằng có những vấn đề thuộc “sở trường” hay thế mạnh của học sinh này nhưng không phải là “sở trường” hay thế mạnh của học sinh khác Vì thế, khi gặp phải những vấn đề văn học mới, lạ hoặc cách hỏi vấn đề sáng tạo, học sinh dễ lúng túng

và thiếu bản lĩnh trong quá trình xử trí vấn đề nghị luận Có nhiều phương cách để khắc phục, hạn chế hoặc tránh cho học sinh giỏi văn lâm vào tình trạng này Tuy nhiên, mọi vấn đề phải được bắt đầu từ nguồn gốc Giống như việc đánh giặc phải có sách lược Việc viết văn cũng cần phải có chiến lược đề ra thông qua kĩ năng phân tích đề và lập dàn ý

Như vậy, xuất phát từ thực tế viết văn và những vấn đề học sinh giỏi thường gặp

phải, chúng tôi nhận thất sự cần thiết của đề tài Rèn kĩ năng tìm hiểu đề và lập dàn ý cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn

1.2 Thực tiễn bồi dưỡng đội tuyển học sinh giỏi quốc gia

Việc giảng dạy môn ngữ văn trong nhà trường là một trong những cách thức đưa văn học về gần với đời sống – nơi nó được hình thành Từ những giờ học văn, năng khiếu văn chương được bồi dưỡng, tâm hồn nghệ sĩ cũng có điều kiện để nảy nở, óc sáng tạo nghệ thuật từ đó mà cũng được thăng hoa Tuy nhiên, việc dạy văn không nên hiểu chỉ là việc cung cấp kiến thức văn học cho học sinh Đối với việc đào tạo học sinh giỏi quốc gia càng nên tránh quan niệm này Để phát triển được năng khiếu của học sinh giỏi văn, cần thiết phải đào tạo được những học sinh chủ động, sáng tạo, linh hoạt trong nhiều tình huống nhận thức Mục tiêu này không thể thực hiện được nếu chỉ dựa vào những kiến thức do giáo viên cung cấp Việc để học sinh chủ động trong việc tìm hiểu, lĩnh hội kiến thức cũng như xử lý các vấn đề được đưa ra trong mỗi tác phẩm văn học mới là con đường khai thông tài năng và trí tuệ cho học sinh giỏi văn

Tuy nhiên, trong quá trình đào tạo, ngay cả giáo viên lãnh đội tuyển học sinh giỏi quốc gia vẫn dễ rơi vào tâm lí dọn đường sẵn cho học sinh, trang bị quá kĩ những kiến thức cần thiết cho học sinh Điều này không giúp học sinh đi nhanh tới đích hơn, trái lại

có thể làm “cùn mòn” dần tư duy, sự chủ động, sáng tạo trong học sinh

Vậy, làm thế nào để học sinh có thể thoát ly dần sự phụ thuộc vào giáo viên Thậm chí, có những học sinh có khả năng phát hiện và xử lý vấn đề tinh tế, trọn vẹn hơn cả người dẫn đường? Một trong những điểm khởi đầu cho hành trình tự lập này chính là trang bị cho học sinh các kĩ năng cần thiết Một trong những kĩ năng ấy chính là kĩ năng tìm hiểu đề và lập dàn ý

Thực tế, trong quá trình đào tạo học sinh giỏi môn văn, kĩ năng tìm hiểu đề và lập dàn ý đã được chú ý Nhiều giáo viên đã dành nhiều tâm huyết, công sức cho những giờ luyện đề bài bản, chuyên sâu Tuy nhiên, kết quả đạt được vẫn có những điều ngoài ý muốn Vì vậy, dù là vấn đề không mới nhưng khi đi vào thực tiễn giảng dạy và bồi dưỡng

học sinh giỏi văn, đề tài Rèn kĩ năng tìm hiểu đề và lập dàn ý cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn vẫn là một đề tài vẹn nguyên tính thời sự

1.3 Thực tế biên soạn khung chương trình giảng dạy môn ngữ văn trong nhà trường

Chương trình được biên soạn trong sách giáo khoa ngữ văn dành cho giáo viên và học sinh trong nhà trường phổ thông là cơ sở, tiền đề để phát hiện, bồi dưỡng, phát triển năng khiếu của học sinh Vì vậy, mọi sự ôn luyện, đào tạo học sinh giỏi ở mọi cấp bậc đều phải xuất phát từ những vấn đề cơ bản của chương trình giáo dục môn ngữ văn do bộ giáo dục đưa ra Tuy nhiên, thời lượng dành cho việc rèn kĩ năng tìm hiểu đề và lập dàn ý chiếm một tỉ lệ khá ít ỏi trong khung chương trình giảng dạy môn ngữ văn trong nhà

trường Do sự hạn chế về khung thời gian năm học và sự đòi hỏi đa dạng mảng kiến thức nên phần rèn kĩ năng vẫn chưa có được số tiết hợp lý

Trong quá trình ôn luyện cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia, các giáo viên đều chủ động dành một thời lượng nhất định cho việc rèn kĩ năng tìm hiểu đề và lập dàn ý Tuy nhiên, việc ôn học những vấn đề mang tính lý thuyết như: Kiến thức về tác giả, tác phẩm văn học, lý luận văn học vẫn chiếm nhiều chuyên đề Trong khi đó, các chuyên đề dành cho rèn kĩ năng dù đã được thực hiện và lưu tâm nhưng chủ yếu là những giờ chữa

đề và dàn ý mang tính một chiều Việc dành thời gian để tạo lập kĩ năng và rèn cho học sinh chủ động vận dụng các kĩ năng có được vào việc xử lý các đề thi ở mức độ dành cho học sinh giỏi quốc gia chưa phải là vấn đề cốt tử Do đó, đối với một học sinh giỏi văn, việc đánh giá chủ yếu dựa vào các trang viết nhiều hơn là dựa vào hệ thống dàn ý học sinh ấy tạo lập được Trong các bài thi chọn hoặc bài viết rèn luyện trong quá trình ôn đội tuyển, học sinh chủ yếu chỉ được đánh giá qua những bài viết – bước tạo lập văn bản Trong khi đó, bước tìm hiểu đề và lập dàn ý được coi là bước hậu trường – được kiểm định thông qua bài viết cụ thể Điều này dẫn đến hiện tượng nhiều học sinh không có khả năng lập dàn ý một cách linh hoạt, chỉ khi bắt tay vào viết bài mới cảm thấy có luận điểm

để triển khai Điều này dẫn đến việc học sinh có luận điểm không thật sắc, hệ thống luận điểm không thật đầy đủ và giá trị

Như vậy, ngay trong việc ôn luyện dành cho học sinh đội tuyển quốc gia, phần rèn

kĩ năng tìm hiểu đề và lập dàn ý vẫn là phần cần khai thác và lưu tâm Đó chính là lí do

chúng tôi lựa chọn đề tài Rèn kĩ năng tìm hiểu đề và lập dàn ý cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn nhằm hỗ trợ cho công tác ôn thi, đào tạo đội tuyển học sinh

giỏi quốc gia

2 Đóng góp mới của đề tài

2.1 Về phương diện lý thuyết

Thực tế, việc rèn kĩ năng tìm hiểu đề và lập dàn ý không còn là vấn đề lý thuyết mới mẻ Nhiều chuyên đề và đề tài sáng kiến kinh nghiệm môn ngữ văn đã triển khai

mảng kiến thức này Cụ thể, trong sáng kiến kinh nghiệm “Rèn kĩ năng tìm hiểu đề, lập dàn ý bài văn nghị luận cho học sinh lớp 11 THPT” của Nguyễn Thị Thêm, năm 2016,

tác giả đã đưa ra các kiểu đề và định hướng để rèn kĩ năng phân tích đề, lập dàn ý cho học

sinh Trên trang sangkienkinhnghiem.org, tác giả sáng kiến kinh nghiệm “Rèn luyện kĩ năng tự lập dàn ý trong văn miêu tả” cũng đã chỉ ra các bước cần thiết để lập dàn ý

Trước hết, tác giả hướng dẫn cách thức lập dàn ý khái quát, sau đó lập dàn ý chi tiết Bên cạnh những vấn đề về lý thuyết tác giả cũng có đưa ra một hệ thống các đề để thực hành

vận dụng Đặc biệt, trong chuyên đề mới nhất năm 2020, “Ôn tập rèn kĩ năng làm văn nghị luận”, tác giả cũng đã đưa ra những vấn đề lý thuyết về tìm hiểu đề và lập dàn ý cho

bài văn nghị luận Bên cạnh đó, tác giả cũng đưa ra một hệ thống đề thi minh họa để phân tích, hướng dẫn

Trong quá trình giảng dạy môn ngữ văn trong nhà trường, nhiều giáo viên cũng đã

tự xây dựng cho mình những vấn đề lý thuyết nhằm trang bị cho học sinh những điều kiện cần thiết để xử lý các đề văn nghị luận

Tuy nhiên, có một thực tế khác, đó là cấu trúc đề thi THPT quốc gia không giống với cấu trúc đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia Vì vậy, việc rèn kĩ năng phân tích đề và lập dàn ý những đề văn dành cho học sinh giỏi cần có sự khác biệt so với việc rèn kĩ năng thông thường Điều này đã được các giáo viên giảng dạy trực tiếp đội tuyển học sinh giỏi quốc gia quan tâm Tuy nhiên, để vấn đề được đưa ra một cách hệ thống, toàn vẹn và đặc thù về mặt lý thuyết thì chưa có công trình nghiên cứu nào Do đó, đây chính là mảnh đất còn bỏ trống để chúng tôi – những người thực hiện đề tài có thể góp một phần hoàn thiện phần lý thuyết về việc rèn kĩ năng tìm hiểu đề và lập dàn ý dành cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia

2.2 Về phương diện thực tiễn giảng dạy đội tuyển học sinh giỏi quốc gia

Trong chuyên đề này, ngoài những vấn đề khái quát về lý thuyết, người viết sẽ cung cấp một hệ thống đề thi minh họa dành cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia để củng

cố phần rèn kĩ năng tìm hiểu đề và lập dàn ý Phần lớn đề thi được sử dụng đều do các thành viên trong tổ chuyên môn ngữ văn của nhà trường biên soạn Trong đó, có những

đề thi được sử dụng để ôn luyện cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia và những đề dùng

để chọn đội tuyển học sinh giỏi quốc gia một cách chính thức

Do đó, hệ thống đề được đưa ra trong chuyên đề sẽ là những gợi ý, những định hướng mang tính tham khảo dành cho các đồng nghiệp cùng chung mục đích giáo dục Thêm vào đó, các đề đưa ra đều được triển khai theo các bước tìm hiểu đề và lập dàn ý

mà trong phần lý thuyết được đưa ra Điều này cũng giúp học sinh đội tuyển dễ hình dung

cụ thể hơn về các bước rèn kĩ năng Qua đó, người viết mong muốn góp phần hoàn thiện

hệ thống kĩ năng ôn luyện cho học sinh giỏi môn văn

2.3 Về phương diện hình thành kĩ năng xử lý đề thi dành cho học sinh giỏi quốc gia

Mỗi một học sinh được lựa chọn vào đội tuyển học sinh giỏi quốc gia đều mang trong mình khả năng cảm thụ cũng như kĩ năng xử lý đề thi Tuy nhiên, ở mỗi học sinh việc phát huy năng khiếu của các em không có sự đồng đều Có nhiều lý do dẫn đến điều này như năng lực, tư duy, kiến thức…nhưng, việc đưa ra những định hướng cụ thể, mang tính hệ thống về kĩ năng cũng sẽ giúp các em có được những gợi dẫn hiệu quả để làm chủ những vấn đề được đưa ra trong đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia

Do đó, chuyên đề Rèn kĩ năng tìm hiểu đề và lập dàn ý cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn mong muốn đem đến những định hướng hệ thống, toàn vẹn,

chuyên sâu nhất để học sinh thêm phần tự tin và bản lĩnh khi đối diện với đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia

B PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN

I Khái quát chung về việc tìm hiểu đề dành cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn

1 Đề văn và việc tìm hiểu đề văn dành cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn

1.1 Dạng đề văn dành cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn

Đề văn là một trong những phương pháp đánh giá chất lượng đào tạo cũng như năng lực của thầy và trò trong công tác dạy và học môn ngữ văn trong nhà trường Tùy vào mục tiêu của các cuộc thi mà đề văn đưa ra cũng mang những yêu cầu khác nhau Trong đó, đề văn dành cho đối tượng học sinh giỏi quốc gia bao giờ cũng cho thấy độ khó

về tư duy, độ sâu rộng về kiến thức, độ rộng mở về vấn đề cần bàn luận Trên cơ sở tổng hợp và phân tích đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia qua các năm, đặc biệt là ngân hàng đề được biên soạn trong quá trình ôn luyện đội tuyển học sinh giỏi, chúng tôi đưa ra những nhận diện, kiến thức khái quát liên quan đến dạng đề văn dành riêng cho đối tượng học sinh này

Trước hết, về mặt cấu trúc đề, đề văn dành cho học sinh giỏi quốc gia thường có

hai câu Câu thứ nhất liên quan đến một vấn đề nghị luận xã hội Câu thứ hai liên quan đến một vấn đề nghị luận văn học Phổ điểm dành cho câu một là 8/20 điểm, câu hai là 12/20 điểm Thực tế, đây là dạng cấu trúc chung cho tất cả các cuộc thi dành cho học sinh giỏi văn thuộc các cấp Tuy nhiên, dạng đề văn dành cho học sinh giỏi quốc gia thường chú trọng hơn tới sự mới mẻ, sáng tạo và tự do trong vấn đề đưa ra Do đó, cấu trúc đề văn chọn học sinh giỏi quốc gia vừa quen, vừa lạ Quen ở kết cấu hai câu thuộc về lĩnh vực đời sống và văn học lạ ở cách thức hỏi, đặt vấn đề chưa từng xuất hiện trong các kiểu

đề trước đó Nếu đủ tinh tế, nhạy bén, sắc sảo về tư duy cũng như chắc chắn về kiến thức, học sinh giỏi văn hoàn toàn có thể nhận ra vấn đề nghị luận được đưa ra trong đề

Về nội dung kiến thức đưa ra trong đề, đề văn dành cho học sinh giỏi quốc gia

không có giới hạn về nội dung kiến thức Tuy nhiên, những vấn đề trọng đại, mang tính toàn cầu, toàn nhân loại hoặc mang tính phổ quát, có sức ảnh hưởng, giá trị mạnh mẽ, sâu rộng trong lĩnh vực văn học và đời sống thường được lựa chọn trong các đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia Chẳng hạn, đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia năm 2018, vấn đề được

đưa ra là sự thay đổi trong cuộc sống và mối quan hệ giữa hiện thực và sáng tạo văn học

Đây đều là những vấn đề mang tính phổ quát, mối quan tâm chung của toàn nhân loại Đây cũng là vấn đề cốt tủy trong lĩnh vực văn chương nghệ thuật Vì vậy, có thể nói, đề văn dành cho học sinh giỏi quốc gia tuy không giới hạn phạm vi kiến thức nhưng thường xoay quanh những vấn đề trung tâm của văn học và đời sống Dưới đây, chúng tôi xin

trích lại đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia năm 2018:

Câu 1 Nghị luận xã hội (8,0 điểm)

Suy nghĩ của anh/ chị về quan niệm: Sống tức là thay đổi

Câu 2 Nghị luận văn học (12,0 điểm)

Chế Lan Viên viết trong bài thơ Tổ quốc bao giờ đẹp thế này chăng?: “Hãy biết ơn

vị muối của đời cho ta chất mặn”

Trong bài Làm thế nào để có tác phẩm tốt?, Lưu Trọng Lưu cho rằng: “Sự sống

phải được chắt lọc, phải được trau chuốt, phải được nâng lên, phải được “tập trung” cao

độ, nó mới biến thành nghệ thuật, cũng như dâu xanh phải biến thành kén vàng, gạo trắng phải bốc thành men rượu Sự thực phải được sáng tạo, phải nâng cao lên đôi cánh của tư tưởng để lại tác động vào lòng người còn sâu mạnh hơn sự sống”

Bằng những hiểu biết về văn học, anh/ chị hãy bình luận những quan niệm trên

Về cách đưa ra vấn đề nghị luận trong đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia, thông

thường các vấn đề nghị luận thường được đưa ra dưới dạng các mệnh đề lớn như đề thi năm 2018 Các mệnh đề này thường được đưa ra dưới dạng câu hỏi, câu khẳng định, nhận

định hoặc dưới dạng nhan đề như đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia năm 2019:

Câu 1 Nghị luận xã hội (8,0 điểm)

“Con đường đến với sự thành công bằng sự tử tế” là nhan đề bản dịch tiếng Việt

cuốn sách của Inamori Kazuo – một doanh nhân người Nhật

Suy nghĩ của anh/ chị về “con đường này”

Câu 2 Nghị luận văn học (12,0 điểm)

Thời đại ngày nay, con người phải đối mặt với nhiều áp lực trong đời sống tinh thần Liệu văn học có khả năng giúp con người hóa giải những áp lực đó?

Một điểm đáng lưu ý trong những đề thi những năm gần đây, đề văn chọn học sinh giỏi quốc gia thường bám sát hơn với các vấn đề nổi bật trong xã hội hiện đại Cách hỏi vì thế cũng có sự thay đổi linh hoạt, không lặp lại ở từng năm Do đó, giáo viên giảng dạy đội tuyển học sinh giỏi quốc gia có thể tham khảo hoặc biên soạn những đề thi với những cách hỏi mới mẻ, đa dạng để học sinh có thể làm quen với các cách thức hỏi khác nhau

Dưới đây, người viết sẽ phân tích cụ thể những đặc điểm nổi bật, riêng biệt với từng phần câu hỏi trong cấu trúc đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia

1.1.1 Dạng đề nghị luận xã hội

Đề nghị luận xã hội là dạng đề yêu cầu bàn bạc, đánh giá, nêu quan điểm của học sinh về những vấn đề trong đời sống xã hội Dạng đề này có mục đích nhằm kiểm tra vốn sống, kĩ năng, mức độ hiểu biết của học sinh về xã hội Qua đó nhằm đến những định hướng giáo dục đúng đắn cho học sinh

Đề nghị luận xã hội thường được chia thành ba dạng phổ biến: Đề nghị luận về một hiện tượng đời sống; đề nghị luận về một vấn đề tư tưởng, đạo lý; đề nghị luận về một vấn đề xã hội đặt ra trong văn bản văn học Tuy nhiên, đấy là các phân chia dạng đề nghị luận xã hội một cách phổ thông Đối với đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia, chúng tôi dựa trên cách thức đặt vấn đề để đưa ra cách phân chia khác

Cụ thể, chúng tôi cho rằng đối với dạng đề nghị luận xã hội dùng để chọn học sinh giỏi quốc gia thường có các dạng cơ bản: Dạng đề bàn về một ý kiến, nhận định, nhan đề; dạng đề đặt ra dưới dạng văn bản văn học, thường là văn bản thơ, văn bản văn xuôi hoạc đoạn trích; dạng đề dưới dạng câu hỏi, chủ đề; dạng đề có sự kết hợp với các gợi dẫn phụ, thường là hình ảnh, ngôn ngữ

Đối với dạng đề nghị luận về một ý kiến, nhận định, nhan đề: Người viết nhận thấy

các vấn đề đưa ra thường mang ý khẳng định Dạng đề này rất phong phú và đa dạng bởi người ra đề có thể lựa chọn bất kỳ một câu nỏi, lời phát biểu hay trích dẫn một nhan đề, một tựa đề của một cuốn sách, một bộ phim, một tác phẩm nghệ thuật làm vấn đề trung tâm cần bàn luận Chẳng hạn, đề văn nghị luận xã hội dùng để chọn học sinh giỏi quốc gia năm 2016 đã sử dụng ý kiến của Oliver Wendell Holmes để yêu cầu học sinh bàn luận

Câu 1 Nghị luận xã hội (8,0 điểm)

Suy nghĩ của anh/chị về ý kiến của Oliver Wendell Holmes: “Điều quan trọng không phải là chúng ta có được vị trí nào trong cuộc đời, mà là đích đến cuối cùng của chúng ta ở đâu”

Đối với dạng đề đặt ra dưới dạng văn bản hoặc đoạn trích, vấn đề nghị luận

thường không được đưa ra một cách trực tiếp trong đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia Dạng đề nghị luận này dựa vào nội dung – tư tưởng của văn bản hoặc đoạn trích để học sinh tự phát hiện và xử lý vấn đề cần nghị luận Dạng đề này có thể kiểm tra khả năng đọc hiểu của học sinh cũng như năng lực tư duy của người thi Tuy nhiên, đây là dạng đề thường đưa ra vấn đề nghị luận một cách gián tiếp Do đó, phần dẫn dắt, đặt vấn đề thường khá dài, do phải thông qua nội dung của một văn bản hoặc đoạn trích nào đó Chẳng hạn, đề văn nghị luận xã hội trong đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia năm 2017 đã đưa ra một vấn đề nghị luận thông qua một câu chuyện:

Câu 1 Nghị luận xã hội (8,0 điểm)

Ngày xưa, ở một xứ nọ, có một vị vua rất yêu đàn gia súc của mình Khi phải chuyển chúng từ vườn thượng uyển ra nuôi ở ngoài đồi núi, ngài cần một người hoàn toàn tin cậy để trông nom Cất công đi khắp nơi, cuối cùng, quan quân tìm được bác nông dân Masaro người được coi là thật như đếm Vua truyền cứ cuối tuần, bác phải vào cung bẩm báo trung thực về đàn gia súc Mọi việc đều diễn ra tốt đẹp Sự trung thực của Masaro làm nhà vua rất hài lòng và cũng khiến ngài nhận ra tư cách thấp kém của nhiều cận thần Do đố kị, quan tể tướng đã dèm pha rằng, trên đời làm gì có người thật thà như thế, và xúc xiểm: lần tới Masaro sẽ nói dối vua Do tin tưởng Masaro, nhà vua đặt cược: nếu Masaro nói dối, sẽ bị chém đầu Còn tể tướng cũng cược cả mạng sống của mình, nếu Masaro vẫn nói thật

Để giúp chồng thắng cược, vợ tể tướng đã cải trang thành một phụ nữ sang trọng, quyến

rũ, tìm gặp Masaro ngỏ ý sẵn sàng đổi tất cả trang sức, vàng ngọc cùng nụ hôn để lấy một con cừu, đồng thời bày cho Masaro cách nói dối vua sao cho trót lọt Nhưng Masaro

đã kiên quyết từ chối Thất bại, bà ta bèn sắm vai một người mẹ đau khổ đang cần sữa bò

để cứu đứa con trai duy nhất khỏi trọng bệnh Lần này Masaro đã mủi lòng, mà tự ý cho

đi con bò yêu quý của vua Đem được con bò về cung, vợ chồng tể tướng yên chí mình thắng cược

Biết đã phạm trọng tội, Masaro tìm cách nói dối Nghĩ được cách nào, bác đều tập theo cho nhập vai Cuối cùng bác đã chọn được cách ưng ý nhất Khi vào chầu, trước mặt đức vua và quần thần, Masaro đã kể ra hết sự thật Bác nói rõ ràng con bò ấy cần cho người đàn bà khổ hạnh hơn là cần cho nhà vua, và sẵn sàng chịu tội Nghe xong, nhà vua khen ngợi Masaro là người không sợ quyền uy và muốn trọng thưởng cho bác Thật bất ngờ, phần thưởng mà Masaro xin nhà vua lại chính là tha chết cho kẻ thua cược Hơn thế, bác còn cám ơn ông ta vì nhờ có tình thế này, bác mới biết chắc chắn mình là Masaro Thật - Như - Đếm

(Phỏng theo Masaro Thật – Như – Đếm, truyện cổ tích Italia, bản dịch của Nguyễn Chí

Được, Báo văn nghệ, số 50/10-12-2016)

Bài học cuộc sống mà anh chị tâm đắc nhất từ câu chuyện trên?

Đối với dạng đề dưới dạng câu hỏi, chủ đề Vấn đề xã hội đưa ra thường có phạm

vi khá rộng, tương đương với một chủ đề, đề tài trong cuộc sống Tuy nhiên, vấn đề đưa

ra thường mang tính chất mở, không trói buộc tư duy của học sinh vào một cái nhìn cụ thể Học sinh thường có thể đưa ra nhiều góc độ, đánh giá khác nhau về vấn đề bàn luận

Vì thế, đây là dạng đề trong một số năm gần đây thường được sử dụng để đánh giá học sinh giỏi văn Đề nghị luận xã hội trong đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia năm 2018 chính là dạng đề mở được đặt ra dưới dạng câu hỏi

“Sao phải hòa nhập khi bạn sinh ra để nổi bật?” (Dr Seuss)

Suy nghĩ của anh/ chị về câu nói trên

Đối với dạng đề có sự gợi dẫn phụ như hình ảnh, ngôn ngữ: Người ra đề có thể sử

dụng một bức tranh, một vài hình ảnh minh họa, một khẩu hiệu…để gợi dẫn vấn đề nghị luận một cách gián tiếp Dạng đề này chưa được gặp trong đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia các năm Tuy nhiên, trong các đề thi chọn học sinh giỏi văn của các tỉnh trong nước, dạng đề này được sử dụng khá phổ biến

1.1.2 Dạng đề nghị luận văn học

Nghị luận văn học, theo trang vinhvien.edu.vn, “là dạng văn bản dùng để bày tỏ

sự cảm thụ tác phẩm văn học theo suy nghĩ của cá nhân, là những lý lẽ để đánh giá, phân tích, bàn bạc về vấn đề thuộc lĩnh vực văn học để khám phá thế giới nội tâm của tác giả, đồng thời tìm ra những giá trị thuyết phục người khác nghe theo quan điểm, ý kiến cá nhân của người viết” Về mục đích, đề nghị luận văn học thường được dùng để kiểm tra,

đánh giá năng lực cảm thụ, kiến thức văn học của học sinh qua các tiết dạy và học trong nhà trường

Thông thường đề nghị luận văn học thường được chia thành ba dạng cơ bản: Nghị luận về một vấn đề trong tác phẩm văn học, nghị luận về một ý kiến bàn về văn học và nghị luận về một vấn đề lý luận văn học Tuy nhiên, đối với đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia, duy nhất chỉ có dạng đề nghị luận về lý luận văn học Do đó, trong chuyên đề này, chúng tôi có sự phân chia lại các dạng đề nghị luận văn học

Trên cơ sở đánh giá, phân tích, tổng hợp các đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia các năm, người viết chuyên đề nhận thấy dạng đề nghị luận văn học thường có các dạng cơ

bản sau: Thứ nhất, dạng đề nghị luận về một hoặc hai ý kiến tương đồng hoặc khác biệt

về lý luận văn học Trong đó, vấn đề nghị luận được đưa ra một cách gián tiếp Học sinh cần dựa vào nội dung của các ý kiến được đưa ra để rút ra vấn đề cần nghị luận Dạng đề nghị luận văn học trong đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia nhiều năm đều sử dụng dạng

đề này

Ví dụ: Trong đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia năm 2016, vấn đề nghị luận được đưa ra dưới dạng hai ý kiến:

Câu 2 Nghị luận văn học (12,0 điểm)

Marcel Proust quan niệm: “Thế giới được tạo lập không phải một lần, mà mỗi lần người nghệ sĩ độc đáo xuất hiện thì lại một lần thế giới được tạo lập” Tô Hoài cho rằng:

“Mỗi trang văn đều soi bóng thời đại mà nó ra đời”

Bằng trải nghiệm văn học của bản thân, anh/chị hãy bình luận những nhận định trên

Thứ hai, dạng đề nghị luận về những vấn đề mang tính thực tiễn, gắn với đời sống

hiện đại ngày nay như vấn đề: Văn chương có còn nguyên vẹn giá trị trong cuộc sống công nghệ số hiện nay? Nhà văn có còn thể hiện được thiên chức của mình trong một xã hội cần phải đổi diện với những vấn đề toàn cầu như: Ô nhiễm môi trường, thiên tai, biến đổi khí huậ, dịch bệnh…Đây là một xu hướng ra đề được quan tâm trong hai năm gần đây Trước đó, dạng đề chưa thực sự được quan tâm nhiều

Ví dụ: Đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia của bộ giáo dục năm 2019 có đưa ra một vấn đề nghị luận văn học gắn lý luận với thực tiễn:

Câu 2 Nghị luận văn học (12 điểm):

“Rồi đây, có thể xuất hiện những cỗ máy biết viết văn, làm thơ Lúc đó, sáng tạo văn học có còn là độc quyền của con người”?

Bằng trải nghiệm văn học, anh/chị hãy trình bày quan điểm của mình

Đề thi này đã thể hiện mối quan hệ giữa nhà văn và quá trình sáng tạo Tuy nhiên,

đề thi không chỉ dừng lại ở yêu cầu vận dụng những vấn đề lý thuyết liên quan mà còn cần học sinh có cái nhìn vận dụng kiến thức lý luận vào thực tiễn đời sống Do đó, đây là dạng đề đòi hỏi học sinh không chỉ cần chắc kiến thức lý luận mà còn cần có vốn đọc phong phú để có thể chỉ ra vai trò của nhà văn trong quá trình sáng tạo và bản chất của sáng tạo văn học

Thứ ba, dạng đề đưa ra vấn đề nghị luận văn học không thông qua ý kiến, nhận

định mà thông qua sự gợi dẫn từ ngữ liệu, thông tin được cung cấp Những ngữ liệu, thông tin này thường liên quan trực tiếp tới vấn đề cần nghị luận hoặc là cơ sở để xác định vấn đề cần nghị luận

Ví dụ: Câu nghị luận văn học trong đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia năm 2013

Trong tác phẩm văn học, sáng tạo nghệ thuật quan trọng, đặc sắc nhất, nhiều khi không phải ở hình tượng con người mà ở hình tượng đồ vật, sự vật: một thứ thuốc chữa

bệnh quái lạ (Thuốc - Lỗ Tấn), một bức thư pháp đẹp và quý (Chữ người tử tù – Nguyễn Tuân), một công trình kiến trúc kĩ vĩ, tinh xảo (Vũ Như Tô – Nguyễn Huy Tưởng), một cây đàn huyền thoại (Đàn ghita của Lorca – Thanh Thảo),…Đó là những đồ vật, sự vật

mang ý nghĩa biểu trưng cho nhận thức, nhân cách, ý chí, khát vọng, số phận,…của con người

Ý kiến của anh/ chị về nhận định trên? Hãy phân tích hai trong những hình tượng

đồ vật, sự vật đã nêu để làm sáng tỏ ý kiến của mình

1.2 Việc tìm hiểu đề văn dành cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn 1.2.1 Khái lược về việc tìm hiểu đề

Việc tìm hiểu đề là một trong những bước đầu tiên giúp học sinh tạo lập hoàn chỉnh một văn bản nghị luận Tuy là một bước được thực hiện nhanh và không được thể hiện trong bài viết nhưng có thể nói đây là bước làm mang tính quyết định giúp học sinh xác định đúng vấn đề cần nghị luận

Việc tìm hiểu đề với một đề văn nghị luận thông thường được diễn ra theo trình tự như sau:

Trong đó, thao tác đầu tiên khá đơn giản nhưng vẫn có trường hợp học sinh đọc sai, đọc nhầm đề do đọc ẩu, đọc vội Do đó, việc đọc cũng cần có sự kĩ càng, cẩn thận Đó với việc gạch chân các từ ngữ quan trọng, tùy vào từng dạng đề mà học sinh có thể có sự xác định khác nhau Chẳng hạn, đề gián tiếp, các từ ngữ cần xác định thường nêu rõ ràng vấn đề cần nghị luận Do đó, những từ cần quan tâm phải là những từ khó, từ đa nghĩa, có khả năng bao chứa nội dung cần nghị luận Đối với những kiểu đề trực tiếp, những từ ngữ cần quan tâm chính là những từ thể hiện nội dung cần nghị luận Vì vậy, thao tác giải thích nghĩa của từ ngữ quan trọng chỉ xảy ra đối với những đề gián tiếp Cuối cùng, mục đích của việc tìm hiểu đề chính là xác định được vấn đề cần nghị luận Đây là thao tác cuối cùng nhưng cũng là thao tác quan trọng nhất, mang tính định hướng cho toàn bộ bài viết của học sinh

1.2.2 Sự khác biệt giữa việc tìm hiểu đề thông thường và đề dành cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn

Đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia như chúng tôi đã đề cập ở trên, có sự khác biệt

về cấu trúc, tính chất và cách thức hỏi so với đề thi môn văn thông thường Do đó, việc

Đọc đề

Gạch chân

từ ngữ quan trọng

Giải nghĩa các từ quan trọng

Xác định vấn đề cần nghị luận

tìm hiểu đề dành cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia môn văn cũng cần có những lưu ý đặc biệt

Trước hết, việc tìm hiểu dạng đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia vẫn cần các bước đọc đề từ khái quát đến đọc kĩ, đọc sâu Tuy nhiên, do dạng đề thi học sinh giỏi quốc gia thường không đặt vấn đề một cách cụ thể, rõ ràng Thậm chí có những đề, các ý kiến trích dẫn khá dài và phức tạp Do đó, việc xác định các từ ngữ quan trọng cần lưu tâm không

hề dễ dàng Việc xác định các từ ngữ bao chứa nội dung cần nghị luận còn cần dựa vào kết quả dự cảm vấn đề cần nghị luận sau bước đọc đề Điều đó có nghĩa là các từ được quan tâm phải cùng tồn tại trong một mối quan hệ nào đó: Tương đồng hoặc tương phản/ bao quát hoặc cụ thể…

Ví dụ: Câu nghị luận văn học trong đề thi đề xuất của Trại hè Hùng Vương lần thứ

XV, năm 2019, trường THPT chuyên Thái Nguyên có biên soạn như sau:

“Nghệ thuật thực sự đòi hỏi cả tài năng và tâm hồn, cả sự thông minh và lòng trắc ẩn, cả cảm xúc và sự chiêm nghiệm vượt lên trên thời gian - lịch sử.”

(Nhà văn và quá trình sáng tạo, Lê Ngọc Trà, NXB Trẻ, tr.237, TPHCM, 2018)

Anh/ chị hiểu ý kiến trên như thế nào? Bằng hiểu biết về tác giả, tác phẩm đã học trong chương trình Ngữ văn 10, hãy làm sáng tỏ

Trong đề văn trên, vấn đề cần nghị đặt ra là đặc trưng của văn học, vai trò của nhà văn trong sáng tạo nghệ thuật Để xác định được điều này, học sinh cần quan tâm đến

một chuỗi các danh từ nêu lên đặc trưng và những yêu cầu thuộc về tài và tâm của nhà

văn như: tài năng và tâm hồn, thông minh và lòng trắc ẩn, cảm xúc và sự chiêm nghiệm

Các từ ngữ này tồn tại trong mối quan hệ vừa đối lập vừa thống nhất Thực chất là hai mặt của cùng một vấn đề Với sự liệt kê các từ ngữ này, đề thi đem đến những gợi dẫn về những biểu hiện phong phú trong nội dung của một tác phẩm văn học Trên cơ sở đó, học

sinh cần quan tâm đến cụm từ mang tính khái quát nghệ thuật thực sự để suy ra được vấn

đề thứ hai: Vai trò của nhà văn trong quá trình sáng tạo để có thể làm ra được những tác phẩm thực sự

Như vậy, việc xác định các từ ngữ quan trọng trong đề văn trên có sự phân biệt: Có những từ bao chứa nội dung khái quát liên quan đến vấn đề nghị luận Có những từ ngữ

chỉ mang tính chất gợi dẫn, chỉ ra những biểu hiện cụ thể Do đó, trong việc tìm hiểu đề văn dành cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia, việc quan tâm đến các từ ngữ và đặc biệt

là vai trò của chúng trong việc biểu đạt nội dung cần nghị luận phức tạp và khó khăn hơn rất nhiều so với một đề văn thông thường

Trong thao tác xác định vấn đề cần nghị luận, với đề văn dành cho học sinh giỏi nói chung và đề thi học sinh giỏi quốc gia nói riêng thường phải trải qua một quá trình lập

luận, tự phản biện hoặc diễn giải cụ thể những nội dung đề bài đưa ra Nói cách khác, học sinh phải trải qua quá trình tự luận và huy động kiến thức về những gợi dẫn của đề thay

vì chỉ cần giải thích nghĩa của những từ ngữ quan trọng Đó chính là lí do cho thấy các

vấn đề nghị luận được đưa ra trong các đề thi dành cho học sinh giỏi quốc gia thường được ẩn sâu và kĩ hơn các đề văn dành cho các đối tượng thi đại học, thi học sinh giỏi khu vực

2 Yêu cầu chung của việc tìm hiểu đề dành cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn

Việc tìm hiểu đề dành cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia có sự khác biệt so với

đề thi thông thường dành cho các đối tượng tham gia các cuộc thi chung như: Tốt nghiệp, đại học hay cuộc thi học sinh giỏi khu vực…Do đó, để việc tìm hiểu dạng đề này đạt kết quả như mong muốn, đòi hỏi học sinh phải đáp ứng được một số yêu cầu nhất định

Thứ nhất, học sinh đội tuyển cần nắm rất chắc kiến thức liên quan đến phần lý luận

văn học Nếu không nắm chắc, học sinh khó có được những dự cảm bao quát về vấn đề lý luận được nói đến trong đề hoặc dễ bị nhầm lẫn giữa các vấn đề với nhau

Thứ hai, học sinh đội tuyển cần có sự nhạy cảm ngôn ngữ nhất định Các em phải

có khả năng phát hiện những từ ngữ có vấn đề, có thể đem đến những gợi dẫn, những hướng đi đúng đắn cho vấn đề nghị luận Nếu quan tâm sai từ ngữ, rất có thể việc xác định vấn đề cần nghị luận của các em sẽ bị lạc hướng

Thứ ba, học sinh đội tuyển cần có tư duy sắc sảo để tự luận, suy đoán và thậm chí

là phản biện nội dung được đưa ra trong đề Quá trình suy luận của học sinh càng sắc thì vấn đề được rút ra càng đúng và trúng

Thứ tư, việc tìm hiểu đề cần được thực hiện một cách nghiêm túc và có sự đầu tư

công sức và trí tuệ xứng đáng Học sinh đội tuyển cần dành một lượng thời gian hợp lý để

xử lý bước tìm hiểu đề hiệu quả Nhiều học sinh vẫn có sự nhầm lẫn giữa việc tìm hiểu đê

và đọc đề thông thường Do đó, cần có cái nhìn chuẩn xác về vai trò, vị trí của việc tìm hiểu đề trong quá trình làm văn nghị luận

3 Ý nghĩa, vai trò của việc tìm hiểu đề dành cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn

Việc tìm hiểu đề giống như việc nhận diện bản chất của một con người thông qua những tín hiệu ngôn ngữ mà đề bài gợi dẫn Do đó, đối với mỗi học sinh, việc tìm hiểu đề

là yêu cầu bắt buộc Đối với học sinh giỏi văn, đặc biệt là học sinh đội tuyển quốc gia, càng cần quan tâm đến bước thứ nhất trong quá trình tạo lập văn bản này Để giúp học sinh có thể hình dung ra những lợi ích của việc tìm hiểu đề - một bước làm bị không ít học sinh xem nhẹ hoặc làm không cẩn thận, chúng tôi đưa ra những ý nghĩa, vai trò của việc tìm hiểu đề dành cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn thông qua bảng

so sánh sau:

Mục đích Thực hiện việc tìm hiểu đề Không thực hiện việc tìm hiểu đề

Hiểu đề Giúp hiểu đúng định hướng mà

đề bài đưa ra

Có thể nhầm lẫn hoặc hiểu sai đề

Xác định vấn đề

nghị luận

Rút ra được vấn đề cần nghị luận trúng và sát hơn với yêu cầu của đề bài

Rút ra vấn đề đúng nhưng không trúng hoặc dễ sai vấn đề

Xác định phạm

vi dẫn chứng

Lựa chọn được vùng kiến thức văn học để chứng minh một cách hệ thống, toàn vẹn

Dẫn chứng có thể thiếu tiêu biểu hoặc không phù hợp

Rèn năng lực

giải quyết vấn đề

Học sinh chủ động, linh hoạt giải quyết những yêu cầu mà đề bài đưa ra trong bài viết

Học sinh lúng túng, mơ hồ, không làm chủ được tình huống mà đề bài đưa ra trong bài viết

II Khái quát chung về việc lập dàn ý dạng đề cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn

1 Lập dàn ý – Bước chuẩn bị cho việc làm văn

Lập dàn ý – câu chuyện của việc vẽ thiết kế trước khi đi đến bước thực hiện Đây

là bước giống như trang hoc360.net định nghĩa: Là “lựa chọn và sắp xếp những nội dung

cơ bản dự định triển khai vào bố cục ba phần của văn bản Việc làm này có

nhiều ý nghĩa: -Giúp cho người viết bao quát được những nội dung chủ yếu, những luận

điểm, luận cứ cần triển khai, phạm vi và mức độ nghị luận…” Trên thực tế, trước khi đi

đến bước lập dàn ý, học sinh cần phải trải qua quá trình tìm ý trước Tuy nhiên, bước tìm

ý được diễn ra gần như song song, đồng thời với bước lập dàn ý Có thể nói việc tìm ý giống như việc lựa chọn bút vẽ, bảng màu trong lĩnh vực thiết kế còn việc lập dàn ý giống như việc bắt tay vào vẽ bản thiết kế một cách hoàn chỉnh

Việc lập dàn ý không phải lúc nào cũng thu hút được sự quan tâm của đông đảo của học sinh Thậm chí, phần lớn học sinh không coi trọng bước làm này Thông thường, học sinh rất dễ đọc đề, xác định vấn đề nghị luận xong sẽ bắt tay vào viết bài văn, bỏ qua bước lập dàn ý Mặc dù, thực tế đã cho thấy việc làm này dẫn đến nhiều hạn chế và sai sót trong quá trình làm bài nhưng cho đến nay tâm lí sợ mất thời gian, coi là việc khhoong cần thiết vẫn khiến nhiều học sinh không thực hiện bước lập dàn ý

Đối với học sinh giỏi văn, đặc biệt là học sinh đội tuyển quốc gia, đây là bước không chỉ cần thực hiện mà còn cần được rèn luyện một cách hiệu quả Mặc dù từ lý thuyết đi đến thực hành là cả một khoảng cách không hề ngắn Tuy nhiên, việc thường xuyên được lập dàn ý cho các đề văn sẽ giúp các em hình thành thói quen xác định hệ thống ý, dàn bài cho mỗi lần làm văn Thói quen này sẽ góp phần hỗ trợ các em trong quá trình chinh phục các đề văn được đưa ra

Tuy nhiên, việc lập dàn ý cần có sự phân biệt giữa đề văn nghị luận xã hội và đề văn nghị luận văn học Do đó, trong chuyên đề này, chúng tôi đưa ra những định hướng riêng cho việc lập dàn ý đề văn nghị luận xã hội cũng như nghị luận văn học

1.1 Lập dàn ý cho đề văn nghị luận xã hội

Đề nghị luận xã hội dành cho đối tượng học sinh giỏi văn có sự phân biệt so với đề thi tốt nghiệp hoặc đại học Tuy nhiên, riêng với đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia, tính chất riêng biệt có sự phân cấp hơn một chút Đề nghị luận xã hội dành cho đối tượng này thường thể hiện xu hướng đổi mới đề thi với mục tiêu kiểm tra, đánh giá được năng lực tư

duy, khả năng xử lý vấn đề của học sinh Do đó, ngoài việc định hướng lập dàn ý cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia theo kiến thức chung, chúng tôi cũng đưa ra những điểm nhấn lưu ý để học sinh chủ động hơn khi đối mặt với một đề nghị luận xã hội

Trước hết, việc lập dàn ý cần phụ thuộc vào dạng đề nghị luận xã hội Tương ứng với những dạng đề khác nhau, học sinh sẽ có những cách lập dàn ý khác nhau Tuy nhiên, một bố cục chung cho tất cả các đề nghị luận xã hội trong phần thân bài: bao gồm phần giải thích, bình luận, đánh giá – nâng cao – mở rộng vấn đề, liên hệ - rút ra bài học Đây

là mô hình chung cho dàn ý của đề văn nghị luận xã hội Tuy nhiên, do yêu cầu của từng dạng đề vẫn có sự khác biệt cụ thể nên người viết xin đưa ra một bảng thống kê các dạng

đề nghị luận xã hội dành cho đội tuyển học sinh giỏi quốc cùng định hướng tương ứng để lập dàn ý riêng đối với phần thân bài:

Giải thích - Giải thích các từ, ngữ khó, đa nghĩa

- Giải thích từng vế câu nếu đó là một ý kiến, nhận định dài, nhiều vế

- Giải thích ý nghĩa cả câu nói, ý kiến, nhan đề

→ Rút ra vấn đề cần nghị luận Bình luận - Khẳng định vấn đề đúng/ sai; toàn diện/ không

toàn diện; tích cực/ tiêu cực…

- Đưa ra những lý giải và dẫn chứng cụ thể để làm sáng tỏ ý kiến, quan điểm của bản thân về vấn đề được đưa ra

Mở rộng, nâng cao - Đánh giá vấn đề ở tầm nhìn khái quát, trên

phạm vi, quy mô rộng lớn như: Toàn xã hội, toàn cầu

- Xem xét vấn đề ở nhiều góc độ khác nhau

Liên hệ, rút ra bài học

- Vấn đề khơi gợi những câu chuyện, sự kiện nào trong cuộc sống mà bản thân học sinh từng chứng kiến/ biết tới

- Từ vấn đề được đưa ra, học sinh tự rút ra bài học nhận thức và hành động

2 Nghị luận

về một vấn đề

xã hội đặt ra

Tóm tắt, phân tích nội dung văn bản

- Nếu là câu chuyền cần tóm tắt ngắn gọn câu chuyện, bám sát và giải thích các chi tiết, hình

trong một

văn bản/

đoạn trích

ảnh quan trọng trong câu chuyện

- Nếu là văn bản thơ cần chú ý nội dung tư tưởng của bài thơ là gì, chú ý các hình ảnh biểu tượng, thái độ của người viết

- Trên cơ sở xác định nội dung của các văn bản, học sinh rút ra vấn đề cần nghị luận

Giải thích vấn đề cần nghị luận

Giải thích khái niệm, bản chất hoặc chỉ ra biểu hiện của vấn đề cần nghị luận

Bình luận; Mở rộng – nâng cao; Liên hệ

- Giải thích vấn đề cần nghị luận dưới dạng khái niệm

- Chỉ ra bản chất của vấn đề nghị luận, đối với các vấn đề nghị luận tương đương với các chủ đề rộng lớn trong cuộc sống cần có cái nhìn bao quát về vấn đề như vị trí, vai trò, tác động…của

nó đối với xã hội như thế nào

Bình luận - Đưa ra định hướng trả lời câu hỏi dưới dạng

khẳng định/ phủ định, đồng ý hoàn toàn/ đồng ý một phần…

- Lí giải vì sao lại lựa chọn câu trả lời ấy bằng các lý lẽ và dẫn chứng cụ thể

- Nếu vấn đề nghị luận là một chủ đề thì cần lựa chọn sẽ xem xét vấn đề đó từ một khía canh, phạm vi nhất định hay trong phạm vi bao quát , rộng lớn

- Bình luận vấn đề từ góc độ xem xét tác động của nó trong mối quan hệ với cá nhân và cộng đồng Đồng thời đưa ra dẫn chứng để làm rõ quan điểm, cái nhìn cá nhân

Mở rộng – nâng cao

- Nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ, đặc biệt là từ góc độ đối lập, trái ngược để kiểm định ý nghĩa của vấn đề

- Đưa ra những lưu ý đặc biệt cho vấn đề cần

nghị luận đối với mọi người

Liên hệ - rút ra bài học

- Phân tích ý nghĩa của các hình ảnh, chi tiết, ngôn ngữ xuất hiện trong bức tranh, hình ảnh minh họa…

- Chỉ ra mối quan hệ giữa các gợi dẫn về hình ảnh, ngôn ngữ

- Rút ra vấn đề cần nghị luận

Giải thích vấn đề cần nghị luận

Giải thích về mặt khái niệm, bản chất, biểu hiện

Bình luận; Mở rộng – nâng cao; Liên hệ

- rút ra bài học

Tương tự như dạng đề số 1

1.2 Lập dàn ý cho đề văn nghị luận văn học

Nghị luận văn học đối với đội tuyển học sinh giỏi quốc gia chủ yếu chỉ xoay quanh các vấn đề về lý luận văn học Do đó, các bước lập dàn ý có sự khác biệt so với việc lập dàn ý cho một đề nghị luận văn học thi tốt nghiệp hay đại học Cụ thể, để làm rõ điều này chúng tôi lập một bảng so sánh như sau:

TIÊU CHÍ

SO SÁNH

Dàn ý của đề văn thông thường Dàn ý của đề văn dành cho đội

tuyển học sinh giỏi quốc gia

MỞ BÀI - Giới thiệu tác giả, tác phẩm

- Giới thiệu vấn đề cần nghị luận

- Giới thiệu về vấn đề cần nghị luận

- Không giới thiệu tác giả, tác phẩm cần phân tích ở phần này THÂN BÀI

1 Giải thích - Không phải đề nào cũng cần

giải thích

- Giải thích để rút ra vấn đề cần nghị luận là một phương diện trong tác phẩm văn học hay đặc điểm sáng tác nổi bật của tác giả

- Cần thiết phái giải thích

- Giải thích để rút ra vấn đề cần nghị luận là một hoặc hai vấn đề lý luận văn học

2 Bình luận - Khẳng định vấn đề cần nghị

luận đúng/ sai, toàn diện/ không toàn diện, sâu sắc/ không sâu sắc…khi đánh giá về tác phẩm, tác giả văn học

- Đưa ra những hiểu biết về tác phẩm, tác giả để lí giải

- Khẳng định vấn đề cần nghị luận đúng với phương diện lý luận văn học nào, có phù hợp với mọi thời đại, nhà văn, tác phẩm?

- Đưa ra những kiến thức về lý luận văn học để lý giải vấn đề

3 Phân tích,

chứng minh

- Đề bài thường giới hạn phạm vi dẫn chứng bằng những tác giả, tác phẩm cụ thể

- Phân tích tác phẩm để làm nổi

rõ đặc điểm về nội dung – tư tưởng hoặc nghệ thuật của tác phẩm, đặc điểm sáng tác của nhà văn

- Không đưa ra giới hạn phạm vi dẫn chứng, học sinh tự lựa chọn tác giả, tác phẩm phù hợp

- Phân tích tác phẩm để làm rõ các khía cạnh của vấn đề lý luận văn học

4 Đánh giá - Đánh giá về vị trí của tác giả,

KẾT BÀI - Khẳng định lại phương diện nội

dung, nghệ thuật của tác phẩm hay đặc điểm sáng tác của tác giả

- Ấn tượng cá nhân về những đóng góp/ thành công ấy

- Khẳng định ý nghĩa của vấn đề lý luận văn học trong sáng tác nghệ thuật

2 Yêu cầu cần đạt của việc lập dàn ý đối với đội tuyển học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn

Trên thực tế, giáo viên trực tiếp giảng dạy đội tuyển học sinh giỏi quốc gia đều chú

ý đến việc rèn luyện kĩ năng lập dàn ý cho học sinh Tuy nhiên, kết quả bồi dưỡng với mỗi em đạt được không ở cùng mức độ Để khắc phục phần nào hạn chế này, chúng tôi cho rằng, học sinh cần đáp ứng được một số yêu cầu sau trong quá trình lập dàn ý:

Thứ nhất, dàn ý phải bám sát vấn đề cần nghị luận, phải cho thấy các khía cạnh cụ

thể của vấn đề Cần tránh hiện tượng, bàn luận rộng hơn hoặc hẹp hơn vấn đề cần nghị luận Đặc biệt, học sinh nên tránh việc bàn luận những vấn đề gần gũi với vấn đề cần nghị luận

Thứ hai, dàn ý phải đảm bảo đầy đủ các phần, các thao tác lập luận với bố cục cân

đối, hợp lý

Thứ ba, dàn ý đảm bảo những nguyên tác chung của kĩ năng lập dàn ý cho kiểu đề

nghị luận về một/ một vài vấn đề lý luận văn học

Thứ tư, dàn ý cần thể hiện được sự sáng tạo, những ý tưởng mang tính chất cá

nhân độc đáo của học sinh Tránh tình trạng, dàn ý quá gò mình vào khuôn mẫu, thiếu linh hoạt, dẫn đến việc vận dụng gặp khó khăn, đôi khi không chính xác hoặc kìm hãm sự sáng tạo, mới mẻ trong bài viết của học sinh

3 Ý nghĩa của việc lập dàn ý đối với đội tuyển học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn

Việc lập dàn ý đối với học sinh nói chung đều là việc làm cần thiết Lập dàn ý giúp học sinh có được những định hướng rõ ràng trong quá trình viết văn Nó giúp các em hạn chế việc bị mắc vào lỗi thiếu ý hoặc thừa ý, bố cục mất cân đối Thêm vào đó, việc lập dàn ý giúp các em có được bài viết liền mạch, logic, hạn chế phần nào những lỗi thường gặp trong quá trình viết văn

Việc lập dàn ý là cần thiết và quan trọng, đối với đội tuyển học sinh giỏi quốc gia điều này lại càng cần thiết và quan trọng hơn Thông qua quá trình rèn luyện kĩ năng lập

dàn ý, trước hết học sinh đội tuyển hình thành thói quen viết bài có luận điểm Các em

nhận thức được việc triển khai vấn đề nghị luận trong bài viết phải có sự mạch lạc, rõ ràng về hệ thống ý Điều này sẽ giúp bài viết của học sinh đội tuyển sáng rõ, mạch lạc, khoa học, tư duy logic

Thứ hai, việc lập dàn ý giúp đội tuyển học sinh giỏi có lối tư duy hệ thống, luôn

biết cách nhìn nhận vấn đề trong mối liên hệ với nhau và với các vấn đề khác trong văn chương nghệ thuật hay cuộc sống Bài viết nhờ đó mà cũng thể hiện cái nhìn sâu sắc, toàn vẹn và có độ chín về tư duy hơn

Thứ ba, việc lập dàn ý giúp học sinh trong đội tuyển biết cách khai thác và triển khai các vấn đề nghị luận một cách cơ bản Thông qua các tiết rèn kĩ năng lập dàn ý, học

sinh dần định hình cách thức để xử lý một đề văn nghị luận Có thể nói, việc một học sinh biết làm văn nghị luận hay không phải bắt đầu từ việc học sinh ấy được rèn kĩ năng lập dàn ý Đó là những định hướng bước đầu để học sinh hiểu được trình tự triển khai vấn đề cũng như cần thiết phải thực hiện các thao tác nào trong bài viết của mình

Thứ tư, việc lập dàn ý giúp học sinh trong đội tuyển mài sắc tư duy, biết bám sát vấn đề cần nghị luận Các đề văn nghị luận dành cho đối tượng học sinh giỏi vốn nhiều

thử thách để đánh giá năng lực nhiều mặt của học sinh Do đó, thông qua quá trình rèn luyện thường xuyên kĩ năng lập dàn ý, học sinh sẽ nhạy cảm, tinh tế hơn trong việc phát hiện, vận dụng các kiến thức cần thiết để xử lý vấn đề cần nghị luận

Chương II RÈN KĨ NĂNG TÌM HIỂU ĐỀ VÀ LẬP DÀN Ý CHO ĐỘI TUYỂN

HỌC SINH GIỎI QUỐC GIA MÔN NGỮ VĂN

I Rèn kĩ năng tìm hiểu đề dành cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn

1 Các bước rèn kĩ năng tìm hiểu đề cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn

1.1 Hình thành kĩ năng nhận diện đề cho học sinh

1.1.1 Rèn kĩ năng đọc đề

Việc đọc đề tưởng chừng là việc làm đơn giản, dễ thực hiện, không thuộc về bất kỳ một kĩ năng nào để rèn luyện Tuy nhiên, đó là cách hiểu việc đọc đề theo nghĩa đọc các con chữ xuất hiện trong đề Việc đọc đề cũng đòi hỏi những cách thức cụ thể, rõ ràng Điều đó sẽ đem lại những nhận diện chính xác cho học sinh trong các bước tiếp theo của việc tìm hiểu đề

Cụ thể, việc đọc đề cần trải qua hai bước cơ bản: Đọc khái quát và đọc chi tiết

Đọc khái quát là việc học sinh đọc một lượt đề văn, nắm bắt một cách cơ bản, vấn đề nghị luậnđược đề cập đến Bước này không giúp đem lại sự nhận diện cụ thể, chính xác, rõ ràng nội dung của đề bài mà chỉ nhằm đem đến cho học sinh sự hình dung bao quát về phạm vi vấn đề cần nghị luận mà đề bài có thể đề cập tới

Bước đọc chi tiết được thực hiện ngay sau việc đọc khái quát Ở bước này, học sinh cần đọc chậm, kĩ để phát hiện ra những đoạn, những chữ có “vấn đề đặc biệt” – giúp gợi dẫn vấn đề cần nghị luận Thậm chí, bước đọc kĩ này còn giúp đem đến sự nhận diện vấn đề cần nghị luận một cách nhanh nhất, sớm nhất

Ví dụ: Đối với đề văn nghị luận xã hội sau, học sinh có thể tiến hành đọc đề theo hai bước:

NHÀ VUA VÀ ĐÔI CHÂN ĐAU Ngày xưa có một ông vua cai trị ở một đất nước phồn vinh Một ngày kia ông vua

đi ngao du sơn thủy, khi quay trở lại cung điện, ông vua phàn nàn chân mình rất đau, bởi

vì đây là lần đầu tiên vua phải trải qua một cuộc hành trình dài như thế và chặng đường ông vua đi lại rất gồ ghề

Sau đó ông vua ra lệnh cho bọc tất cả con đường trong đất nước bằng da Điều này dẫn đến việc phải cần hàng ngàn bộ da bò và một số lượng khổng lồ tiền bạc

Bỗng một hôm, người vợ của tên hầu hạ nhà vua đã dũng cảm hỏi nhà vua: “Tại sao ngài lại tốn một số lượng tiền lớn không cần thiết như thế? Tại sao ngài không dùng một miếng da nhỏ để bọc lại chân của ngài?”

Nhà vua ngạc nhiên, nhưng rồi nhà vua cũng đồng ý làm một đôi giày

Anh (chị) hãy trình bày suy nghĩ của mình về bài học được rút ra từ văn bản trên

Bước 1: Đọc khái quát: Học sinh đọc và nắm bắt nội dung của câu chuyện: Một vị

vua bị đau chân vì phải trải qua một hành trình dài với những chặng đường gồ ghề và cách khắc phục

Bước 2: Đọc chi tiết: Học sinh đọc chậm, kĩ để phát hiện ra câu chuyện hé mở hai

cách khắc phục khó khăn trong cùng một vấn đề Cách 1: Khắc phục được vấn đề nhưng tốn kém và có thể không hoàn toàn khắc phục được triệt để Cách 2: Khắc phục được triệt

để, lại không tốn kém Điều này hé mở cách nhìn của con người trước những khó khăn, thử thách mà cuộc sống đem tới

1.1.2 Rèn kĩ năng phát hiện dấu hiệu ngôn ngữ quan trọng trong đề

Sau khi đã nắm bắt được nội dung của đề bài, bước tiếp theo, học sinh cần phát hiện được những dấu hiệu ngôn ngữ quan trọng cần được quan tâm Đây sẽ là những gợi dẫn để học sinh kết nối chúng lại với nhau nhằm rút ra vấn đề cần nghị luận Ở kĩ năng này, học sinh có thể kiếm tìm từ khóa - ẩn giấu nội dung cần nghị luận, đối với những đề được đưa ra một cách ngắn gọn Đối với những đề dài, có cách diễn đạt bóng bẩy, hình ảnh, học sinh cần chú ý đến những chi tiết quan trọng, những từ ngữ bao chứa mệnh lệnh trong đề

Ví dụ 1: Với đề nghị luận xã hội chúng tôi đã đề cập ở trên, với việc rèn kĩ năng phát hiện dấu hiệu ngôn ngữ quan trọng trong đề, học sinh có thể chú ý đến các chi tiết xuất hiện trong văn bản như: Con đường gập ghềnh, việc nhà vua ra lệnh bọc tất cả các con đường bằng da, việc người vợ tên hầu nhà vua đưa ra ý kiến lấy miếng da bọc lấy chân

Ví dụ 2: Đề văn nghị luận văn học

Nhà văn Claudio Magris cho rằng: "Văn học không quan tâm đến những câu trả lời do nhà văn đem lại, mà quan tâm đến những câu hỏi do nhà văn đặt ra, và những câu hỏi này, luôn luôn rộng hơn bất kỳ một câu trả lời cặn kẽ nào”

Bằng hiểu biết về văn học, anh/ chị hãy làm sáng tỏ nhận định trên

Học sinh có thể chú ý các dấu hiệu ngôn ngữ sau: Nhà văn, câu hỏi, câu trả lời

1.2.3 Rèn kĩ năng xác lập vấn đề cần nghị luận

Việc tìm hiểu đề, có thể nói, mục đích cuối cùng chính là xác định được vấn đề cần nghị luận Do đó, đây có thể coi là thao tác quan trọng nhất trong các bước tìm hiểu đề Mặc dù vậy, đây lại là bước làm diễn ra khá nhanh chóng nhưng đòi hỏi sự suy luận và tư duy cao Học sinh có thể xác định đúng những hình ảnh, chi tiết, ngôn ngữ quan trọng để giải mã đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia Nhưng, đến thao tác chốt vấn đề đưa ra bị lệch hướng hoặc không trúng trọng tâm thì coi như việc tìm hiều đề thất bại

Việc tìm hiểu đề, có thể coi như việc nhận diện một con người Muốn biết người

ấy thực chất có tính tình ra sao phải đọc ra được những điểm cốt lõi Tuy nhiên, nếu chúng ta xâu chuỗi các điểm cốt lõi ấy lại rồi nhưng hiểu sai, hiểu nhầm về các biểu hiện thì vẫn không thể đánh giá một cách chính xác Vậy, làm cách nào để có thể xách định

chính xác vấn đề cần nghị luận? Đó cũng chính là điều chúng tôi sẽ giải quyết trong phần viết này

Trước hết, đối với đề văn nghị luận xã hội, để xác định vấn đề cần nghị luận, học sinh cần dựa vào những từ ngữ trung tâm, bao chứa nội dung nghị luận Sau đó, tìm kiếm các vấn đề xã hội trong phạm vi có liên quan gần đến điều được đề cập đến trong đề bài Cuối cùng, học sinh sử dụng phương pháp loại trừ để lựa chọn vấn đề được coi là sát và trúng hơn cả với những điều đề bài gợi dẫn

Ví dụ: Thực hiện xác lập vấn đề cần nghị luận của đề bài sau

Buồn đau là bể cả Vui sướng là ngọc châu Khi mò được ngọc châu đáy bể

E nửa vời tan vỡ biết đâu

Anh (chị ) hãy trình bày suy nghĩ của mình về triết lí trong bài thơ trên

Dựa trên các dấu hiệu ngôn ngữ: buồn đau là bể cả, vui sướng là ngọc châu, ngọc châu đáy bể, tan vỡ, học sinh xác lập mối quan hệ giữa chúng cùng gợi đến các vấn đề xã

hội như: Những thăng trầm trong cuộc sống, niềm vui thường khó kiếm mà nỗi đau buồn thường dễ gặp, giá trị của hạnh phúc, việc nắm giữ hạnh phúc trong cuộc sống…Từ đó, dựa trên ý nghĩa của các từ ngữ mà dùng phương pháp loại trừ, chỉ ra vấn đề cần nghị luận: Việc tìm kiếm và giữ gìn hạnh phúc thật vô cùng khó khăn

Đối với đề văn nghị luận văn học, sau khi xác định được các dấu hiệu gợi dẫn vấn

đề nghị luận, học sinh cần xem xét các gợi dẫn này gợi liên tưởng gần nhất, sát nhất đến bản chất của vấn đề lý luận văn học nào Các bước làm, chúng tôi sẽ thể hiện trong sơ đồ sau

Đặc trưng nội dung, đặc trưng hình thức của tác phẩm văn học, tác phẩm văn học chân chính…

Cá tính sáng tạo, thiên chức nhà văn, quá trình sáng tạo, nhà văn và thời đại…

Ví dụ: Xác lập vấn đề nghị luận cho đề nghị luận văn học sau:

Nhà văn Nga Lêônit Lêônôp có viết:

“Mỗi tác phẩm là một phát minh về hình thức và một khám phá về nội dung”

Anh, chị hãy bình luận ý kiến trên./

Bước 1: Dựa vào các từ ngữ quan trọng như tác phẩm, phát mình về hình thức, khám phá về nội dung có thể xác định phạm vi vấn đề cần nghị luận liên quan đến TÁC

PHẨM VĂN HỌC

Bước 2: Xác định trọng tâm của vấn đề: Yêu cầu về sự mới mẻ, sáng tạo trong tác phẩm văn học về cả nội dung và hình thức

II Rèn kĩ năng lập dàn ý cho đội tuyển học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn

1 Rèn kĩ năng tìm luận điểm chính

1.1 Cách đặt câu hỏi để tìm ý

Lập dàn ý, sẽ không thể thực hiện được nếu thiếu bước tìm ý Tìm ý thực chất là quá trình triển khai vấn đề cần nghị luận Tìm ý giúp vấn đề được hình dung một cách sáng rõ, mọi khía cạnh của vấn đề được bộc lộ Trang cth.edu.vn đã từng đưa ra định

nghĩa về tìm ý: “Đó là quá trình người đọc giải mã nghĩa của các từ trong phạm vi câu, nghĩa các câu trong phạm vi đoạn văn và cứ tiếp tục như thế Khi bắt đầu nắm bắt được các ý chính của văn bản, người đọc hiểu rõ hơn mục đích của các chi tiết trong văn bản

và từ đó củng cố thêm nhận thức về những ý chính đã tìm ra.” Mặc dù việc định nghĩa

chưa thật sát so với nội hàm thao tác nhưng nó cũng cho thấy việc tìm ý giúp định hình các nội dung cần thiết trong bài văn nghị luận cũng như việc hiểu vấn đề nghị luận Do

đó, có thể nói bước tìm ý vô cùng quan trọng để đi tới việc lập dàn ý

Việc tìm ý, từ trước đến nay thường được định hướng theo nhiều cách, một trong những cách phổ biến nhưng vô cùng hiệu quả, đó chính là đặt câu hỏi Vậy, việc đặt câu hỏi như thế nào sẽ giúp học sinh có đủ cơ sở cần thiết để lập dàn ý Trong chuyên đề này, chúng tôi sẽ sơ đồ hóa trình tự và cách đặt các câu hỏi cơ bản giúp cho việc lập dàn ý của học sinh được hiệu quả hơn

1 LÀ GÌ (Vấn đề cần nghị luận là gì?)

2 VÌ SAO

Vì sao vấn đề đúng/ sai,

toàn diện/ phiến diện…

Vì sao đặc trưng, bản chất, biểu hiện của vấn đề lại như vậy…

Vì sao nên/ không nên làm như thế?

Vì sao lại yêu cầu/ đòi hỏi

như thế?

3 NHƯ THẾ NÀO Dẫn chứng nào thể hiện

được điều đó?

Vấn đề được biểu hiện như thế nào trong tác phẩm văn học/ sáng tác của nhà văn?

Đặt vào trong thực tế

cuộc sống, vấn đề có

thể nhìn nhận, đánh

giá như thế nào?

Đặt vào trong nền văn học/ quy luật sáng tạo

và tiếp nhận vấn đề đem lại ý nghĩa gì?

1.2 Cách gọi tên luận điểm

Thực tế, việc tìm ý có hiệu quả hay không còn phụ thuộc vào việc gọi tên luận điểm có chính xác hay không Có không ít học sinh đặt tên cho các luận điểm chính cần triển khai không thể hiện được vấn đề cần nghị luận Do đó, để có thể gọi tên đúng luận điểm, học sinh cần dựa vào vấn đề cần nghị luận Nếu đề bài đưa ra những cụm từ thể hiện được trọn vẹn vấn đề cần nghị luận, nên gọi tên luận điểm dựa trên các từ khóa đó Nói cách khác, trong các ý bổ trợ, triển khai luận điểm, nhất thiết phải xuất hiện các từ khóa bao chứa vấn đề cần nghị luận Điều này sẽ giúp học sinh luôn ý thức bám sát nội dung cần nghị luận, tránh sai lệch hướng triển khai vấn đề

2 Rèn kĩ năng chọn lọc, sắp xếp hệ thống các luận điểm

Trong số những hệ thống ý mà học sinh tìm được, không phải ý nào cũng bám sát vấn đề cần nghị luận Có những ý chỉ gần gũi hoặc dễ gây hiểu nhầm là liên quan tới vấn

đề cần nghị luận Điều này cho thấy, trong số hệ thống ý đã tìm được cần phải thông qua

sự chọn lọc để có hệ thống luận điểm tốt nhất làm rõ yêu cầu của đề Cụ thể, học sinh nên xem xét kĩ mối quan hệ của các ý tìm được với vấn đề trung tâm Nếu chúng không thể hiện bất kỳ mặt tích cực hay tiêu cực, đúng hay sai, ý nghĩa hay tác động…của vấn đề cần nghị luận mà chỉ gợi liên tưởng đến vấn đề cần nghị luận thì cần xem xét loại bỏ khỏi hệ thống ý của dàn bài

Trong quá trình xác lập hệ thống ý cần thiết cho dàn bài hoặc bài văn nghị luận, học sinh thường có tâm lý thừa còn hơn thiếu Tuy nhiên, nếu ý thừa có xu hướng lệch lạc hoặc sai hẳn so với vấn đề cần làm sáng tỏ, bài viết của học sinh có thể thất bại Do đó, một dàn ý tốt và một bài viết thành công phải có một hệ thống ý sâu sắc, toàn vẹn, chính xác, tránh lan man không cần thiết Đó là lí do, học sinh đội tuyển không nên quá tham lam ý mà cần biết chọn lọc một cách sáng suốt

2.2 Cách sắp xếp các luận điểm

Thực tế, việc sắp xếp các luận điểm nhiều khi được thực hiện đồng thời, song song với quá trình tìm ý và chọn lọc luận điểm Điều đó có nghĩa là trong quá trình tìm ý và chọn lọc ý, học sinh đã có những dự định cho việc sắp xếp, bố trí hệ thống luận điểm Có nhiều cách để học sinh có thể sắp xép các luận điểm, dựa trên những mục đích, yêu cầu khác nhau Trong giới hạn của chuyên đề, chúng tôi chỉ đưa ra một cách cơ bản và khái

quát một số cách sắp xếp các luận điểm như những gợi dẫn cho việc ôn luyện đội tuyển học sinh giỏi quốc gia

1.1 Tổ chức làm bài tập nhận biết trên lớp

Bài tập nhận biết là dạng bài tập giúp học sinh có khả năng phát hiện nhanh những yêu cầu liên quan đến việc phân tích đề cũng như lập dàn ý cho bài văn nghị luận Do đó, những bài tập này không yêu cầu cao khả năng vận dụng ở học sinh Tuy nhiên, đây là dạng bài tập chúng tôi cho rằng có tác dụng củng cố bước đầu các kĩ năng về phân tích đề

và lập dàn ý cho học sinh đã đề cập ở trên

Đề bài: Anh/ chị hãy xác định từ khóa quan trọng trong đề bài sau Từ đó chỉ ra ý nghĩa của các từ khóa đó

Câu 1 (8 điểm)

Trong thư gửi thầy Hiệu trưởng ngôi trường nơi con trai mình đang theo học, Tổng thống Abraham Lincoln (1809 – 1865) viết:

“Xin thầy dạy cho cháu biết đến thế giới kì diệu của sách, nhưng cũng để cho cháu

đủ thời gian để lặng lẽ suy tư về sự bí ẩn muôn thuở của cuộc sống: đàn chim tung cánh trên bầu trời, đàn ong bay lượn trong nắng và những bông hoa nở ngát trên đồi xanh…”

Anh, chị hiểu nguyện vọng của vị Tổng thống này như thế nào? Phát biểu suy nghĩ của mình về điều đó