một số kinh nghiệm nhỏ trong việc giúp học sinh lớp 6 cảm thụ truyện cười treo biển lợn cưới áo mới

Trong thực tế giảng dạy - học tập các truyện cời trong ch-ơng trình Ngữ văn lớp 6 - tập I, tôi thấy còn nhiều học sinh lúng túng, chàng màng, giáo viên cũng đã hớng dẫn học sinh cảm thụ

A- Đặt vấn đề:

Văn học dân gian là một bộ phận của văn học dân tộc Cái chất “Trí khôn dân gian”, “Hiểu biết dân gian” đã xuyên thấm vào từng trang văn học dân gian có thể coi văn học dân gian nh một pho bách khoa toàn th của mấy ngàn năm, bao gồm các mặt sinh hoạt phong tục tập quán, lễ giáo, kinh nghiệm sống về vật chất và tinh thần của nhân dân, của cả dân tộc Trong bản hoà ca chung muôn điệu của văn học dân gian, chúng ta thấy có sự đóng góp không nhỏ của thể loại truyện cời

Truyện cời là loại truyện kể về những hiện tợng đáng cời trong cuộc sống nhằm tạo ra tiếng cời mua vui hoặc phê phán những thói h, tật xấu trong xã hội Hóm hỉnh, thích cời là một

đặc điểm của ngời Việt Nam ta Truyện cời dân gian rất phong phú và ý nghĩa về thế giới quan, nhân sinh quan sâu sắc Nó xuất phát từ bản chất trong sáng lành mạnh của nhân dân Có những mặt rất quan trọng của thế giới và cuộc sống xã hội đợc thâu tóm bằng tiếng cời Bởi vậy, việc cảm thụ truyện cời quả không phải là một việc làm giản đơn Làm sao để học sinh hiểu đợc những đặc sắc về nội dung cũng nh nghệ thuật của truyện cời, làm sao để khắc sâu đợc ý nghĩa chung của cả bức ký hoa về một hình thái xã hội đang biến thành một tấn hài kịch trên sân khấu lịch sử Đó là điều tôi rất trăn trở, dồn không ít thời giờ để suy ngẫm

Trong thực tế giảng dạy - học tập các truyện cời trong

ch-ơng trình Ngữ văn lớp 6 - tập I, tôi thấy còn nhiều học sinh lúng túng, chàng màng, giáo viên cũng đã hớng dẫn học sinh cảm thụ từng tác phẩm nhng nhiều chỗ còn lớt qua, cha thật sự toát lên đợc nét hóm hỉnh độc đáo của truyện Có những học sinh còn nhầm lẫn giữa cách cảm thụ truyện cời với cách cảm

thụ những thể loại truyện khác ý nghĩa về thế giới quan, nhân sinh quan trong các câu truyện cời vì thế cũng cha thật

sự bộc lộ sâu sắc

Xuất phát từ những lý do trên, sau một thời gian đầu t nghiên cứu các tác phẩm, đợc trực tiếp giảng dạy Ngữ văn 6, tôi

đã mạnh dạn rút ra một số kinh nghiệm nhỏ trong việc giúp học sinh lớp 6 cảm thụ truyện cời: “Treo biển” - “Lợn cới áo mới” cùng

đồng nghiệp trao đổi, bàn bạc, thống nhất đi đến một sự khẳng định thêm chức năng, vài trò và ý nghĩa của truyện c-ời

B- Giải quyết vấn đề.

I- Nội dung:

Bất cứ một tác phẩm nào cũng vậy, ấn tợng ban đầu đọng lại trong ngời thởng thức thờng là phải qua khâu đọc Đối với những truyện cời học sinh phải biết cách đọc sao cho không giống cách đọc những thể loaị truyện khác Phải đọc sao cho thể hiện đợc sự dí dỏm, sự khôi hài và giúp bản thân mình cũng nh ngời nghe bớc đầu có thể biết bật tiếng cời Muốn vậy, phải đọc đúng ngữ điệu của ngời dẫn truyện và ngữ

điệu của từng nhân vật trong truyện Chẳng hạn khi đọc truyện “Treo biển” chú ý giọng hài hớc nhng kín đáo thể hiện qua từ : “Bỏ ngay” Còn khi đọc truyện “Lợn cới áo mới” thì phải chú ý nhấn mạnh giọng nói của 2 chàng, nhấn mạnh các từ

“Lợn cới” và “áo mới” Giáo viên cần hớng dẫn học sinh đọc trong một khoảng thời gian hợp lý trên lớp (khi học sinh đã đọc trớc ở nhà), uốn nắn những sai sót cho học sinh một cách có hiệu quả

Đọc xong chuyện rồi nhng cha đủ để bớc vào tìm hiểu truyện học sinh phải biết kể lại truyện cời Vì truyện cời là một thể loại của văn học dân gian mà phân tích - tìm hiểu truyện dân gian chủ yếu thông qua khâu kể chuyện Kể chuyện cời không giống nh kể chuyện thần thoại, cổ tích,

truyền thuyết, ngụ ngôn Giáo viên cần hớng dẫn học sinh kể

có kèm theo điệu bộ, cử chỉ để tạo đợc tính hài hớc trong lời

kể, phù hợp với đặc trng của truyện cời, học sinh phải hết sức tiết kiệm lời, nếu không tiết kiệm lời thì vô tình sẽ đánh mất

đi đặc điểm quan trọng về nghệ thuật của truyện cời hết sức ngắn gọn Giáo viên cần giúp học sinh nhận thức đợc trong khi kể chuyện: Truyện cời hầu nh không có câu chữ thừa, càng không có chi tiết thừa

Sau khi đã đọc đã kể học sinh tìm các từ khó trong văn bản và giải thích lại các từ khó ở mục chú thích (SGK) Giáo viên

có thể giải thích các từ ngữ khó mà học sinh cha hiểu để học sinh hiểu sâu hơn chữ nghĩa trong văn bản và bớc vào công việc phân tích, tìm hiểu chi tiết truyện cời

Dù nói gì thì nói, phân tích kiểu gì đi chăng nữa, đều rất quan trọng là giáo viên cần giúp học sinh nhận thức và phân biệt rõ đợc, hiện tợng đáng cời và cái cời Hiện tợng đáng cời là những hiện tợng có tính chất ngợc đời, lố bịch, trái tự nhiên, thể hiện ở hành vi, cử chỉ, lời nói của ngời nào đó Cái cời do hiện tợng đáng cời gây ra và do ta phát hiện thấy hiện tợng ấy Để có cái cời cần:

a) Điều kiện khách quan: Phải có hiện tợng đáng cời.

b) Điều kiện chủ quan: Ngời đọc, ngời nghe phải phát hiện

ra hiện tợng đáng cời ấy để cời Khi học sinh đã phân biệt đợc

rõ lời, giáo viên sẽ định hớng để giúp các em hiểu đợc mình

c-ời cái gì, vì sao mà cc-ời Trả lc-ời những câu hỏi này quả không phải là dễ Giáo viên cần gợi ý để các em tự mình phân tích,

tự nhìn lại quá trình sinh thành của cái cời trong óc các em, tựa

nh xem lại một đoạn phim quay chậm, nhất định các em sẽ cắt nghĩa đợc cái cời của mình, điều mà có lẽ các em cha bao giờ làm Và các em sẽ thấy hào hứng hơn so với khi chỉ cời mà không tự hỏi mình cời cái gì, vì sao mình cời, tựa nh vừa thực hiện một bài thể dục hoặc một trò chơi về t duy suy lý,

về óc phê phán vậy Muốn thực hiện đợc điều đó giáo viên cần

phải bám vào cách cấu tạo truyện cời để hớng dẫn học sinh Trớc hết công việc phân tích phải hớng vào yêu cầu làm rõ cái

đáng cời (hiện tợng đáng cời) Vì cái đáng cời trong truyện cời thờng đợc dàn dựng theo nguyên tắc “tự phơi bày” để ngời nghe, ngời đọc tự phát hiện qua những tình tiết sự việc gồm

3 chặng (tựa nh một màn kịch gồm 3 lớp) cho nên công việc phân tích cũng thờng có thể tiến hành theo ba phân đoạn: Phân đoạn đầu, phân đoạn nút và phân đoạn kết

Chẳng hạn với truyện “Lợn cới, áo mới”, ngay từ đầu nhân vật có thói xấu đã đợc giới thiệu không úp mở Giáo viên có thể

đặt câu hỏi: Nhân vật trong truyện đợc đợc tác giả giới thiệu

nh thế nào? Học sinh dễ dàng tìm đợc: Có anh tính hay khoe của Giáo viên hỏi tiếp: Cũng ngay ở đầu câu chuyện, nhân vật ấp đợc đặt vào một tình thế nh thế nào? Học sinh trả lời: Anh có tính hay khoe của may đợc cái áo mới, liền đem ra mặc từ sáng đến chiều chẳng thấy ai hỏi cả Tìm đợc tình thế truyện này, giáo viên đã làm đợc một việc quan trọng là đã giúp học sinh thấy đợc một hiện tợng có mâu thuẫn tiềm tàng, cái đáng cời đã có mầm mống, chỉ chờ dịp là bộc lộ Đây gọi

là tình thế mở đầu truyện cời: giới thiệu nhân vật là đặt nhân vật vào tình thế có vấn đề Khai thác đợc phần mở

đầu truyện cời rồi, chắc chắn giáo viên đã đánh thức trong học sinh một sự mong muốn khát khao đợc tìm hiểu phần tiếp theo của truyện để xem mâu thuẫn từ thế tiềm tàng đã phát triển nh thế nào Muốn thoả mãn đợc sự mong muốn khao khát của học sinh lúc này giáo viên cần phải tiếp tục hớng dẫn học sinh phân tích đến đoạn nút của câu chuyện Giáo viên đặt câu hỏi: Đang tức vì đứng hóng mãi mà vẫn không có ai để khoe thì anh có “áo mới” đã thấy ai xuất hiện Học sinh trả lời:

Có anh “Lợn cới” xuất hiện Giáo viên hỏi tiếp: Trong lúc đang

hy vọng là sẽ có dịp để khoe thì anh có “áo mới’ lại gặp phải

điều gì ? Học sinh trả lời: Muốn khoe trớc về cái áo mới của mình thì anh ta lại bị anh chủ “lợn cới” khoe trớc Nh vậy ta đã

thấy cái đáng cời bộc lộ cha ? bộc lộ qua cách thức nào? Sau khi

đặt câu hỏi giáo viên hớng dẫn giúp học sinh trả lời: Cái đáng cời đến lúc này đã dần dần đợc bộc lộ qua sự hẫng hụt của anh “áo mới” Anh ta tởng vớ đợc “đối tợng” hoá ra lại vớ phải

“đối thủ” mà là đối thủ cao tay chứ ! Đến đây học sinh lại đợc

ở tâm thế chờ xem đầy kịch tính, tình thế gay cấn Liệu các nhân vật sẽ thế nào đây ? Học sinh chắc chắn sẽ rất băn khoăn, hồi hộp muốn theo dõi xem kết cục của từng nhân vật Một điều khá đặc biệt trong truyện này là không chỉ gây ra một tiếng cời mà là một tràng cời, cời rền, nên “điểm nút” d-ờng nh cũng dao động tạo thành một chuỗi “điểm nút” nhng

“điểm nút” đích thực vẫn ở chỗ kết thúc Giáo viên sẽ hớng dẫn học sinh phân tích đến đoạn kết thúc của truyện Học sinh đợc hỏi tiếp: Đang định hỏi thì anh chủ “áo mới” lại ở vào thế gì ? Học sinh trả lời: Phải ở vào thế bị hỏi, phải trả lời Câu trả lời của anh ta nh thế nào ? Giáo viên hỏi - học sinh trả lời: “Từ lúc tôi mặc cái áo mới này chẳng thẩy con lợn nào chạy qua đây cả” Em thấy có điều gì đặc biệt trong câu trả lời ấy? Giáo viên hỏi - học sinh trả lời: Dùng kiểu câu có mệnh đề phụ làm trạng ngữ chỉ thời gian, có những thông tin thừa không cần thiết với anh chủ “lợn cới”, trả lời có vẻ theo đúng phép tắc, rất nghiêm chỉnh Phần phụ có thông tin thừa ấy không cần với anh chủ “lợn cới” nhng lại rất cần với anh chủ “áo mới”, lại kết hợp với cả động tác giơ vạt áo ra nữa, mục đích gây chú ý của anh chủ “lợn cới” vào cái áo của mình Giáo viên dẫn dắt học sinh quay trở lại với nhân vật chủ “lợn cới” Nếu

đối với anh, con lợn chạy sổng kia không quan trọng, không quá

đáng quý, đáng khoe thì ắt hẳn anh ta sẽ không nói là “Con lợn cới của tôi”, chỉ cần nói là “Con lợn của tôi” Thế nhng từ “c-ới” đi kèm sau từ “lợn” lại có giá trị vô cùng không thể vắng mặt trong câu hỏi đợc Giáo viên hỏi: Đọc đến cuối câu chuyện, cái

đáng cời đã bộc lộ hoàn toàn cha? Học sinh trả lời: Đến cuối chyện cái đáng cời đã bộc lộ hoàn toàn Giáo viên hỏi tiếp: Vậy

theo em, cái đáng cời trong chuyện này là gì? Học sinh trả lời: Cái đáng cời trong chuyện này chính là ở những cử chỉ, hành

động và lời nói của 2 nhân vật, nhất là nhân vật chủ của “áo mới” tính khoe đã biến 2 nhân vật này thành lố bịch - đó chính là những điều bất ngờ trong từng tình huống chuyện,

có cái gì đó thật ngợc đời Em có thể lý giải vì sao em cời và cời cái gì cha? Giáo viên hỏi - học sinh trả lời: Đã lý giải đợc, em cời vì điều ngợc đời bất ngờ thú vị trong tính cách của 2 nhân vật, em cời cái tính xấu khoe của đến mức lố bịch của họ

Sau khi đã giúp học sinh nhận rõ cái đáng cời trong truyện, giáo viên cần hớng dẫn học sinh suy nghĩ tiếp về những vấn

đề thuộc ý nghĩa của cái cời Đối với những truyện cời châm biếm những thói h tật xấu thì ý nghĩa của cái cời là sự phê phán chủ yếu Còn với những truyền cời hài hớc chủ yếu chỉ là

sự mua vui Trong truyện “Treo biển”, giáo viên có thể hỏi học sinh: Tiếng cời ở đây thú vị ở chỗ nào? Học sinh trả lời: Thú vị

ở chỗ: Cả ngời góp ý lẫn ngời tiếp thu đều thụ động, không giữ đợc ý kiến và chủ đích của mình Vậy ý nghĩa của tiếng cời ấy là gì? (ý nghĩa của câu chuyện) Học sinh trả lời: Tiếng cời ở đây chủ yếu là để mua vui về sự bị động của con ngời trong cuộc sống Cũng qua đây, câu chuyện muốn nhắc nhở mọi ngời: Sống phải có lập trờng vững vàng, phải biết lắng nghe ý kiến của mọi ngời góp ý một cách sáng suốt, khôn khéo, thông minh

Tuy nhiên cái cời dù ở góc độ nào, cũng vẫn có tác dụng giáo dục về nhiều mặt, có ý nghĩa xã hội sâu sắc Một điểm giáo viên cần lu ý thêm cho học sinh là: Hành vi gây ra cái cời châm biếm ít khi bộc lộ một cách hồn nhiên nh hành vi gây ra cái

c-ời hài hớc mà thờng đợc đợc miêu tả (dới hình thức kể chuyện)

nh thể do vô ý mà bị “chộp” đợc hoặc do ngời đặt chuyện

cố ý “lật tẩy” bằng cách bịa ra một nhân vật phụ hoặc chi tiết bất ngờ đóng vai trò đó Điều này hình nh có dụ ý rằng:

Những thói xấu thờng bị che đậy Do đó khi đề cấp vấn đề ýnghĩa của truyện cời, cần cân nhắc kỹ: Trờng hợp nào chỉ nên dừng lại ở sự phân tích hành vi, trờng hợp nào tiến thêm một bớc tới chỗ nhận xét nhân vật, nhân vật nào tuy trực tiếp gây ra tiếng cời (tức là có hành vi bộc lộ cái đáng cời) nhng chỉ là vai phụ và nhân vật nào tuy chỉ làm bung xung nhng lại chính là đối tợng thực sự của ngọn roi châm biếm, của mũi nhọn đả kích

Nhân vật trong truyện cời không có một số phận, một cuộc

đời nh trong truyện cổ tích hay những truyện khác và cũng không có bề dày Nhân vật trong truyện cời đơn giản chỉ là hành vi ứng xử của họ trong một hoàn cảnh nhất định và hành vi ứng xử ấy luôn luôn đợc biểu hiện ở lời nói, cử chỉ Bởi vậy, trong qúa trình phân tích truyện cời, giáo viên cần giúp học sinh phân biệt đợc: Đối tợng của cái cời trong truyện là cái

đáng cời mà nhân vật để lộ qua hành vi ứng xử hay là bản thân nhân vật ấy Có những trờng hợp khi ta cời, chú ý đến cái đáng cời hơn là cời nhân vật gây ra cái đáng cời ấy Đó là cái cời hài hớc Nh trong truyện “Treo biển” cái đáng cời trong

sự sốt sắng, không chủ kiến của nhà hàng và hơn nữa, cời ở chỗ treo biển lên rồi lại hạ xuống biển, lòng vòng nh kiểu thờng xảy ra với truyện “mèo lại hoàn mèo” Bên cạnh đó cũng có trờng hợp giáo viên hớng học sinh tập trung cái cời và cả cái đáng cời

và cả nhân vật gây ra cái cời Đó là những chuyện cời châm biếm

Một điều cần nói nữa là bởi truyện cời có đặc điểm cực ngắn nên khi phân tích, nếu học sinh nói dông nói dài thì sẽ

dễ sinh ra vô duyên, ngợc lại nếu bổ qua một chi tiết nào đó,

e rằng cái cời sẽ trở nên gợng gạo Giáo viên cần phải hớng dẫn

để học sinh tránh đợc hai khả năng đó xảy ra

Nói tóm lại: Việc cảm thụ truyện cời đối với học sinh là

một quá trình đi từ cảm tính đến lí tính, từ đó mà rút ra những vấn đề nhân sinh trong cảm xúc thấm đợm chất nhân

văn của câu chuyện - đó là nhiệt tình thống thiết bảo vệ thể thống con ngời, niềm mong muốn con ngời sống tốt hơn

đẹp hơn

II - Thiết kế bài học:

Tiết 51: Văn học

Truyện cời: Treo biển - Lợn cới áo mới

* Hoạt động 1: Kiểm tra bài cũ (hình thức vấn đáp)

Câu hỏi 1: Truyện ngụ ngôn là gì ?

Trả lời: Truyện ngụ ngôn là loại truyện kể bằng văn xuôi

hoặc văn vần, mợn chuyện về loài vật, đồ vật hoặc về chính con ngời để nói bóng gió, kín đáo chuyện con ngời, nhằm khuyên nhủ, răn dạy ngời ta bài học nào đó trong cuộc sống Câu hỏi 2: Kể tên truyện ngụ ngôn đã học

Trả lời: Truyện ngụ ngôn đã học là: ếch ngồi đáy giếng;

Thầy bói xem voi; Đeo nhạc cho mèo; Chân, tay, tai, mắt, miệng

* Hoạt động 2: Giới thiệu bài:

Ngời Việt Nam chúng ta rất biết cời, dù ở bất kỳ tình huống, hoàn cảnh nào Vì vậy rừng cời dân gian Việt Nam rất phong phú Rừng cời ấy có đủ các cung bậc khác nhau Có tiếng cời vui hóm hỉnh, hài hớc nhng không kém phần sâu sắc để mua vui Có tiếng cời sâu cay, châm biếm để phê phán những thói h tật xấu và để đả kích kẻ thù

Bài học Ngữ văn 6 hôm nay cô cùng các em tìm hiểu 2 truyện cời trong rừng cời dân gian bạt ngàn của dân tộc

Treo biển

* Hoạt động 3:

Hớng dẫn đọc, kể, giải thích

từ khó

- Giáo viên đọc mẫu

- Giáo viên hớng dẫn học sinh

đọc, kể

- Học sinh đọc

- Học sinh kể

* Giải thích từ khó

- Cá ơn: Cá không còn tơi, đã

- Giáo viên gọi học sinh giải

thích lại các từ khó trong mục

chú thích

- (Dùng đèn chiếu các từ khó)

* Hoạt động 4: Hớng dẫn

tìm hiểu chi tiết truyện

H: Nội dung tấm biển để

treo ở cửa hàng “ở đây có

bán cá tơi” có mấy yếu tố?

vai trò của từng yếu tố?

Giáo viên nhấn mạnh: Bốn

yếu tố , bốn nội dung đó là

cần thiết cho một tấm biển

quảng cáo bằng ngôn ngữ

H: Có mấy ngời “góp ý” về

cái biển để ở cửa hàng bán

cá?

Em có nhận xét gì về từng

ý kiến

H: Theo em, các ý kiến trên

có chỗ nào hợp lý? chỗ nào

không ?

có mùi hôi

- Bắt bẻ: Văn hỏi gây khó cho ngời hỏi

- Học sinh thảo luận, trả lời:

- Có 4 yếu tố, thông báo 4 nội dung

+ ở đây: thông báo địa

điểm cửa hàng + Có bán: Thông báo hoạt

động của cửa hàng + Cá : thông báo loại mặt hàng

+ Tơi: thông báo chất lợng hàng

- Học sinh thảo luận

* Bốn vị khách “góp ý” về sự thừa

+ ý kiến thứ nhất: bỏ chữ

“t-ơi”

+ ý kiến thứ hai: bỏ chữ “ở

đây”

+ ý kiến thứ ba: bỏ chữ “có bán”

+ ý kiến cuối cùng: bỏ chữ

“cá”

- Học sinh thử đóng vai, bàn luận tự do

+ Cả 4 ý kiến đều mang

H: Đọc truyện này, những chi

tiết nào làm em cời ? khi nào

cái đáng cời bộc lộ rõ nhất ?

Vì sao?

H: Hãy nêu ý nghĩa của

truyện cời này và cho biết

nếu em ở địa vị nhà hàng

em sẽ giải quyết nh thế nào?

*Hoạt động 5:

- Giáo viên chiếu phần ghi

nhớ SGK lên đèn chiếu

- Giáo viên yêu cầu học sinh

đọc ghi nhớ

- Giáo viên phân tích và nêu

rõ các ý trong mục ghi nhớ

để học sinh hiểu và dễ học

tính chất cá nhân, chủ quan

và nguỵ biện

- Học sinh phân tích, thảo luận theo nhóm:

+ Cời nhà hàng nghe góp ý không cần suy nghĩ mà

“nghe nói, bỏ ngay”

+ Cái đáng cời bộc lộ rõ nhất cuối truyện Khi trên biển chỉ còn trơ trọi một chữ “cá” chẳng cứ nhà hàng chính

ng-ời đọc, ngng-ời nghe cũng tởng rằng đến đây chẳng còn gì để góp ý Chữ “cá” và tấm biển treo vẫn là thừa, chủ nhà hàng cất luôn cái biển, thì ta lại bật cời và tiếng cời vang lên to nhất

Ta cời vì ngời nghe góp ý không biết suy xét hoàn toàn mất hết chủ kiến

- Học sinh trao đổi, phát biểu theo nhóm

* Treo biển là một truyện cời

đặc sắc và thú vị, phê phán nhẹ nhàng những ngời thiếu chủ kiến khi làm việc, không suy xét khi nghe những ý kiến khác

* Ghi nhớ

+ Bớc đầu nắm đợc định nghĩa truyện cời

+ Mợn câu chuyện nhà hàng