- Giao trách nhiệm cho các đơn vị chủ quản ngành đóng tàu (Cục Đăng kiểm Việt Nam, Cục Hàng hải Việt Nam) ban hành các tiêu chuẩn công ty khi Tổng công ty đóng tàu hoặc các công ty đón[r]
Trang 1Trường đại học kinh tế quốc dân
Lê thị kim chi
đẩy mạnh công tác tiêu chuẩn hóa
ở các công ty đóng tμu việt nam
trong tiến trình hội nhập
Chuyên ngμnh: QUảN TRị KINH DOANH
Mã số: 62340102
Hμ Nội – 2016
Trang 2Trường đại học Kinh tế Quốc dân
3: TS Hoμng Xuân Long - Bộ Khoa học vμ Công nghệ
Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án
cấp Trường Đại học kinh tế quốc dân
Vμo hồi: 18h ngμy 25 tháng 04 năm 2016
Có thế tìm hiểu luận án tại:
- Thư viện Quốc gia
- Thư viện Đại học kinh tế quốc dân
Trang 3CñA T¸C GI¶ LI£N QUAN §ÕN §Ò TμI LUËN ¸N
1 Nguyễn Đình Phan, Nguyễn Ngọc Sự, Lê Thị Kim Chi (2013), “Các tiêu chí và chỉ tiêu đánh giá sự phát triển tiêu chuẩn hóa tại các công ty
đóng tàu Việt Nam”, Tạp chí quản lý kinh tế, Số 56 tháng 9-10
2 Nguyễn Đình Phan, Nguyễn Ngọc Sự, Lê Thị Kim Chi (2013), “Các nhân tố tác động và thúc đẩy sự phát triển công tác tiêu chuẩn hoá trong
các công ty đóng tàu Việt Nam”, Tạp chí quản lý kinh tế, Số 54 tháng
7
3 Lê Thị Kim Chi (2010), “Tăng cường quản lý chất lượng sản phẩm của
các doanh nghiệp đóng tàu Việt Nam”, Tạp chí quản lý kinh tế, Số 34
tháng 7
4 Lê Thị Kim Chi (2010), “Đổi mới công nghệ nhằm nâng cao chất lượng
và giảm ô nhiễm môi trường ở các doanh nghiệp đóng tàu Việt Nam”,
Tạp chí Kinh tế & Phát triển, Số 157 (II) tháng 7
Trang 4LỜI MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Trên cơ sở lợi thế của Việt Nam về vị trí địa lý biển, Đảng, Nhà nước đã khẳng định cần thiết phải phát triển kinh tế biển, trong đó lấy ngành công nghiệp đóng tàu làm then chốt Với đặc điểm là một ngành có nhiều yếu tố kỹ thuật, nhiều công đoạn, đòi hỏi sự kết hợp nhịp nhàng chuẩn xác, các giải pháp cần phải thực hiện đồng bộ, trong đó cần đặc biệt quan tâm tới giải pháp tăng cường công tác tiêu chuẩn hóa tại các công ty đóng tàu của Việt Nam vì việc áp dụng nghiêm túc các tiêu chuẩn vào quá trình sản xuất và quản lý đóng tàu
là một trong những công cụ hiệu quả để nâng cao chất lượng Công tác tiêu chuẩn hóa trong các công ty đóng tàu bao gồm hoạt động xây dựng, công bố và áp dụng tiêu chuẩn; tiêu chuẩn hóa đã trở thành một bộ phận không thể tách rời của hoạt động sản xuất kinh doanh và quản lý đóng tàu
Từ những năm 60 của thế kỷ trước, Nhà nước ta đã coi trọng và chỉ đạo thực hiện công tác tiêu chuẩn hóa không chỉ trong lĩnh vực đóng tàu mà trong mọi hoạt động của nền kinh
tế Tuy nhiên, vào thời kỳ đó, hoạt động tiêu chuẩn hóa chỉ được thực hiện theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung, làm theo mệnh lệnh mà không bắt nguồn từ nhu cầu thực tế Công tác tiêu chuẩn hóa chủ yếu phục vụ yêu cầu quản lý của các cơ quan nhà nước chưa thu hút được sự tham gia rộng rãi của các doanh nghiệp, chưa có cơ chế để huy động được các nguồn lực xã hội Do vậy, công tác tiêu chuẩn hóa chỉ được thực hiện hời hợt, không được đánh giá, sửa đổi thường xuyên, các tiêu chuẩn lạc hậu và chỉ mang tính hình thức, không phát huy được vai trò đối với sự phát triển kinh tế Mặt khác, vai trò của công tác tiêu chuẩn hóa cũng không được nhận thức đầy đủ, mọi người cho rằng tiêu chuẩn hóa chỉ là vấn đề mang tính kỹ thuật đơn thuần mà bỏ qua vai trò của tiêu chuẩn hóa, đặc biệt là tiêu chuẩn hóa công ty đối với kinh tế, quản lý và pháp luật
Đến năm 2006, khi luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật được ban hành, công tác tiêu chuẩn hóa đã thay đổi từ tư duy đến tổ chức và phương pháp thực hiện Đối với các công ty đóng tàu, trong bối cảnh mở cửa nền kinh tế để phát triển và hội nhập, công tác tiêu chuẩn hóa công ty cũng đã có những bước đầu đổi mới nhưng chưa thực sự khởi sắc, vẫn còn một
- Công tác tiêu chuẩn hóa chưa nhận được sự quan tâm thích đáng
Trong bối cảnh này, giải pháp hữu hiệu cho các công ty đóng tàu Việt Nam là tập trung nâng cao chất lượng, giảm chi phí thông qua các công cụ quản lý, cách thức tổ chức đóng tàu và áp dụng các tiêu chuẩn kỹ thuật hiện đại hay nói cách khác là thực hiện tốt công tác tiêu chuẩn hóa trong các công ty đóng tàu Khi đó, những lợi ích thiết thực cho mỗi công ty
sẽ được đảm bảo, một mặt thúc đẩy nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ, góp phần vào sự tăng trưởng bền vững, tạo thế cạnh tranh cho sản phẩm, bảo vệ môi trường, các lợi ích cộng đồng khác; mặt khác góp phần thuận lợi hóa thương mại, hạn chế và tiến tới xóa
bỏ các rào cản kỹ thuật không cần thiết đối với thương mại quốc tế trong ngành đóng tàu Tuy nhiên, để có thể làm tốt công tác tiêu chuẩn hóa tại các công ty đóng tàu Việt Nam,
Trang 5giá thực trạchuẩn hóa
biện pháp cNam
hạm vi ngh
cứu:
nghiên cứu
n tố ảnh hưhát triển ti
h công tác
ứu:
h trong các
n cứu công không gian
ạng, chỉ racủa các cô
chủ yếu nh
hiên cứu
cơ sở lý luưởng đến cô
êu chuẩn h
c tiêu chuẩn
công ty đóntác tiêu chu
hằm đẩy m
uận và thựông tác tiêuhóa công ty
n hóa tại c
ng tàu là đóuẩn hóa phụ
ứu được cụ ttrên những
óng mới và
ục vụ cho hthể như sau
g dữ liệu đi
óa của các
c tiến hành
iả đã xây dgiả tiếp cận
iều tra từ 2công ty đ
chuẩn hóa
a tiêu chuẩtiêu chí đánđộng tiêu
hế, khuyếtcủa các hạn
uẩn hóa củ
chuẩn hóa
và xây dựn
g và đề xuViệt Nam
tàu Để tập
ổ chức đón
2006 – 2013óng tàu ch
ng ty đóng t
(Nguồn: Tá
dụng trongớng từ trên x
Trang 6dưới, nghĩa là từ nghiên cứu phần cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng sau đó đề xuất các giải pháp, đồng thời tác giả cũng kết hợp với thực tiễn để phân tích và đánh giá
4.2 Phương pháp nghiên cứu
Trên cơ sở phương pháp luận chung là duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, tác giả đã thực hiện tổng hợp các phương pháp sau: Phương pháp tổng hợp và phân tích, phương pháp kế thừa; phương pháp chuyên gia; phương pháp thống kê và so sánh; phương pháp điều tra, thu thập và xử lý thông tin
5 Mô tả chi tiết tình hình điều tra
Trong luận án, tác giả sử dụng phương pháp điều tra thống kê với mục đích khẳng định
độ tin cậy của dữ liệu khảo sát để sử dụng cho phân tích, đánh giá thực trạng công tác tiêu chuẩn hóa tại các công ty đóng tàu
5.1 Xác định mẫu nghiên cứu
- Tổng thể nghiên cứu của luận án là lãnh đạo doanh nghiệp và 03 lãnh đạo cấp phòng, ban tại các công ty đóng tàu
- Do tác giả làm trong ngành đóng tàu nên thuận tiện trong việc thu thập đầy đủ danh sách của đối tượng khảo sát nên tác giả đã sử dụng phương pháp lấy mẫu thuận tiện để đảm bảo qui mô mẫu
5.2 Phương pháp điều tra
- Gửi phiếu điều tra, phỏng vấn trực tiếp đến doanh nghiệp và đăng ký ngày giờ gặp đại diện doanh nghiệp
- Đến doanh nghiệp phỏng vấn và xin tài tiệu, thu biểu mẫu
- Thu thập biểu mẫu
- Thẩm vấn lại những doanh nghiệp nghi vấn là cung cấp thông tin không đầy đủ, chưa chuẩn xác
5.3 Tình hình thu thập thông tin
Do ảnh hưởng của khủng hoảng kinh tế toàn cầu, để vượt qua khó khăn các công ty đóng tàu đang thực hiện tập trung vào các hoạt động, ngành nghề chính là đóng mới, sửa chữa tàu, trong đó tập trung nâng cao chất lượng cho đóng mới Sau khi nghiên cứu kỹ tình hình thực tiễn, tác giả đã xác định cần mở rộng điều tra đến lãnh đạo 03 phòng, ban chuyên môn của các công ty đóng tàu thay vì chỉ gửi phiếu đến lãnh đạo doanh nghiệp theo dự kiến ban đầu Việc tiến hành điều tra đã phân hạng doanh nghiệp tập trung cho đổi mới quản lý, tổ chức đóng mới tàu, do vậy tác giả đã chọn 25/120 công ty đóng tàu trên cả nước
5.4 Sai số trong điều tra và những hạn chế của số liệu
Do đây là điều tra chọn mẫu nên cả 2 dạng sai số: sai số chọn mẫu và sai số phi chọn mẫu đều có thể xảy ra Độ chính xác của điều tra chọn mẫu sẽ được xác định bởi tác động phối hợp của hai loại sai số này Sai số phi chọn mẫu thường xảy ra đối với các điều tra chọn mẫu Cuộc điều tra này có thể có các sai số phi chọn mẫu như sau:
- Doanh nghiệp được chọn không tham gia trả lời (từ chối tham gia trả lời phỏng vấn, không gửi phiếu trả lời, doanh nghiệp không còn tồn tại …)
- Không trả lời đầy đủ các câu hỏi trong phiếu điều tra
- Khó khăn gây nhầm lẫn về nội dung, khái niệm, định nghĩa trong quá trình thiết kế phiếu điều tra và trong khi trả lời phỏng vấn hoặc điền phiếu điều tra
- Người được hỏi không muốn hoặc không thể cung cấp thông tin chính xác theo câu hỏi
về doanh nghiệp của mình; thiếu kiến thức về các giá trị thực
Trang 7- Điều tra và nhập tin mắc lỗi trong việc đánh mã, nhập tin
- Các lỗi khác khi thu thập thông tin, xử lý và báo cáo
Tuy nhiên, sai số phi chọn mẫu của cuộc điều tra này đã được tác giả khống chế và giảm thiểu bằng các biện pháp như: biên soạn bảng hỏi kỹ lưỡng, làm thử trước khi điều tra, thực hiện kiểm tra bảng hỏi nhiều lần, phương pháp và tổ chức bài bản, chặt chẽ Hơn nữa, trong quá trình điều tra, tác giả đã liên hệ lại nhiều lần qua điện thoại hoặc email với các doanh nghiệp để có được nội dung trả lời tốt nhất
6 Những đóng góp mới của luận án
Những đóng góp mới về mặt học thuật, lý luận
Thứ nhất: Trên cơ sở lý thuyết về tiêu chuẩn hóa, tác giả phát triển lý thuyết về tiêu
chuẩn hóa công ty trên các khía cạnh như: Phân loại, mục đích, đối tượng, các nguyên tắc
và các phương pháp xây dựng tiêu chuẩn; đồng thời xác định được các nội dung của công tác tiêu chuẩn hóa: hoạt động xây dựng, công bố, áp dụng và thông tin tiêu chuẩn
Thứ hai: Đã xây dựng các chỉ tiêu đánh giá sự phát triển của tiêu chuẩn hóa công ty, bao
gồm: i) Nhóm các chỉ tiêu phản ánh trình độ phát triển của tiêu chuẩn hóa: Tỷ lệ hài hòa
với tiêu chuẩn quốc tế và khu vực; tỷ lệ tiêu chuẩn bên trong của doanh nghiệp và TCQT, TCKV, TCVN doanh nghiệp áp dụng; tỷ lệ tiêu chuẩn phù hợp; tỷ lệ tiêu chuẩn lạc hậu của doanh nghiệp; tỷ lệ tiêu chuẩn được áp dụng trong doanh nghiệp; tỷ lệ tiêu chuẩn được hoàn thiện, điều chỉnh và bổ sung trong doanh nghiệp; tỷ lệ tiêu chuẩn sản phẩm; tỷ lệ tiêu
chuẩn quá trình; tỷ lệ tiêu chuẩn về môi trường ii) Nhóm các chỉ tiêu phản ánh tác động
của tiêu chuẩn hóa: Chỉ tiêu đánh giá sản xuất - kinh doanh; chỉ tiêu đánh giá hiệu quả sản
xuất – kinh doanh; chỉ tiêu tác động của tiêu chuẩn hóa đến tiến bộ khoa học – kỹ thuật; chỉ tiêu đánh giá mức gây ô nhiễm môi trường
Thứ ba: Các nhân tố ảnh hưởng đến công tác tiêu chuẩn hóa của công ty đã được nhận
diện, bao gồm: i) Nhóm nhân tố thuộc về vĩ mô: Ảnh hưởng của thị trường; Chính sách xuất
nhập khẩu; Luật pháp ii) Nhóm nhân tố thuộc về ngành và các công ty: Chiến lược, quy
hoạch phát triển của ngành và doanh nghiệp; Đặc điểm kinh tế - kỹ thuật của ngành và công ty; Tiến bộ khoa học kỹ thuật; Trình độ phát triển công tác tiêu chuẩn hóa; Sự quan tâm, chỉ đạo và quan điểm của lãnh đạo; Quy mô doanh nghiệp
Những đề xuất mới rút ra từ kết quả nghiên cứu:
Thứ nhất: Từ nghiên cứu thực tế tại các công ty đóng tàu Việt Nam, nhằm đẩy nhanh và
tăng cường hiệu quả hoạt động xây dựng, áp dụng và công bố tiêu chuẩn tại các công ty đóng tàu Việt Nam, tác giả đã đưa ra 6 giải pháp có tính đồng bộ, phù hợp với thực trạng của các công ty đóng tàu Việt Nam, trong đó có 2 giải pháp mới để thúc đẩy công tác tiêu chuẩn hóa trong các công ty đóng tàu của Việt Nam, bao gồm: Tập trung phát triển tiêu chuẩn hóa bên trong và Coi trọng công tác đánh giá sự phù hợp
Thứ hai: Kết quả của luận án đã giúp lãnh đạo Tổng công ty Công nghiệp tàu thủy có cơ
sở lý luận, thông tin, quan điểm mới về vai trò công tác tiêu chuẩn hóa công ty và bước đầu triển khai xây dựng, ban hành một số tiêu chuẩn kỹ thuật phục vụ hoạt động đóng mới tàu thủy
7 Tổng quan các kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài
Trên cơ sở kết quả tổng quan nghiên cứu , phân tích các công trình khoa học trong nước
và nước ngoài liên quan đến vấn đề tiêu chuẩn hóa, tác giả phát hiện những khoảng trống trong nghiên cứu về tiêu chuẩn hóa, đó là:
Trang 81.1.1 Khái niệm tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và tiêu chuẩn hóa
Trong luận án, tác giả đã nêu các khái niệm về tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn hóa, công tác tiêu chuẩn hóa, được dẫn giải thông qua các tài liệu như: Tổ chức tiêu chuẩn hóa quốc tế ISO/IEC:2004 [3], [4]; Hiệp định của WTO về rào cản kỹ thuật đối với thương mại (TBT); EC trong chỉ dẫn 98/34/EC; Theo Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật của Việt Nam ban hành năm 2006 [1]; Điều lệ về công tác tiêu chuẩn hóa ban hành theo Nghị định số 141-HĐBT ngày 24/8/1982 của Hội đồng Bộ trưởng Từ đó, tác giả đã nhận xét chung đối với các khái niệm, cụ thể đã đưa ra các nhận định về tính khách quan, tính xác thực và thực tiễn Một số khái niệm như sau:
a Tiêu chuẩn
“Tiêu chuẩn là tài liệu được thiết lập bằng cách đồng thuận và do một cơ quan được thừa nhận phê duyệt nhằm cung cấp những quy tắc, hướng dẫn hoặc đặc tính cho các hoạt động hoặc kết quả hoạt động để sử dụng chung và lặp đi lặp lại nhằm đạt được mức độ trật tự tối
ưu trong một khung cảnh nhất định”
“Tiêu chuẩn là tài liệu được chấp nhận bởi một tổ chức được ghi nhận, tạo ra sự sử dụng chung hoặc lặp lại, các quy tắc và chỉ dẫn hoặc các đặc tính cho các sản phẩm hoặc các quá trình liên quan và các phương pháp sản xuất, mà với chúng sự chấp thuận không phải là sự bắt buộc Tiêu chuẩn cũng có thể bao gồm hoặc đề cập đến các yêu cầu về thuật ngữ, ký hiệu, bao gói, khắc dấu hoặc gắn nhãn hiệu khi chúng được áp dụng cho một sản phẩm, quá trình hoặc phương pháp sản xuất”
“Tiêu chuẩn là một đặc tính chứa đựng trong một tài liệu đưa ra các đặc tính cần thiết của một sản phẩm, như cấp độ của chất lượng, thể hiện, an toàn hoặc kích thước, bao gồm các yêu cầu áp dụng cho sản phẩm khi chú ý đến tên gọi theo đó sản phẩm được bán, thuật ngữ, ký hiệu, thử nghiệm và phương pháp thử nghiệm, bao gói, khắc dấu, gắn nhãn hiệu và trình tự đánh phù hợp”
“Tiêu chuẩn là quy định đặc tính kỹ thuật và yêu cầu quản lý dùng làm chuẩn để phân loại, đánh giá sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ, quá trình, môi trường và các đối tượng khác trong hoạt động kinh tế - xã hội nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả của các đối tượng này
Tiêu chuẩn do một tổ chức công bố dưới dạng văn bản để tự nguyện áp dụng”
Trang 9b Quy chuẩn kỹ thuật
“Quy chuẩn kỹ thuật là quy định về mức giới hạn của đặc tính kỹ thuật và yêu cầu quản
lý mà sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ, quá trình, môi trường và các đối tượng khác trong hoạt động kinh tế - xã hội phải tuân thủ để bảo đảm an toàn, vệ sinh, sức khoẻ con người; bảo vệ động vật, thực vật, môi trường; bảo vệ lợi ích và an ninh quốc gia, quyền lợi của người tiêu dùng và các yêu cầu thiết yếu khác”
“Hoạt động trong lĩnh vực quy chuẩn kỹ thuật là việc xây dựng, ban hành và áp dụng quy chuẩn kỹ thuật, đánh giá sự phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật”
c Tiêu chuẩn hóa
“Tiêu chuẩn hóa là một hoạt động thiết lập các điều khoản để sử dụng chung và lặp đi lặp lại đối với những vấn đề thực tế hoặc tiềm ẩn, nhằm đạt được mức độ trật tự tối ưu trong một khung cảnh nhất định” (Nguyễn Đình Phan, 2005)
Chú thích:
+ Cụ thể, hoạt đồng này bao gồm quá trình xây dựng, công bố và áp dụng tiêu chuẩn + Lợi ích quan trọng của TCH là nâng cao mức độ thích ứng của sản phẩm, quá trình và dịch vụ với những mục đích đã định, ngăn ngừa rào cản trong thương mại và tạo thuận lợi cho sự hợp tác về khoa học, công nghệ”
d Công tác tiêu chuẩn hóa
“Công tác tiêu chuẩn hóa là việc xây dựng và áp dụng các tiêu chuẩn được tiến hành dựa trên kết quả nghiên cứu và ứng dụng khoa học, kỹ thuật và áp dụng kinh nghiệm tiên tiến nhằm đưa ra các hoạt động sản xuất kinh doanh vào nề nếp và đạt hiệu quả
Tiêu chuẩn hóa phải được coi là công cụ quản lý kinh tế kỹ thuật quan trọng trong quá trình đưa nền sản nhỏ lên sản xuất lớn XHCN thúc đầy phát triển kinh tế, Khoa học-Kỹ thuật góp phần nâng cao mức sống nhân dân”
Theo Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật: Hoạt động trong lĩnh vực tiêu chuẩn là
việc xây dựng, công bố và áp dụng tiêu chuẩn, đánh giá sự phù hợp với tiêu chuẩn
1.1.2 Cấp tiêu chuẩn hóa và cấp tiêu chuẩn
Dựa theo quy mô tham gia vào hoạt động tiêu chuẩn hóa, xét về các khía cạnh đại lý, chính trị hoặc kinh tế, người ta chia tiêu chuẩn hóa theo các cấp như sau: tiêu chuẩn hóa quốc tế; tiêu chuẩn hóa khu vực; tiêu chuẩn hóa quốc gia; tiêu chuẩn hóa ngành/hội và tiêu chuẩn hóa công ty (cơ sở)
Tương ứng với mỗi cấp tiêu chuẩn hóa là các cấp tiêu chuẩn như sau:
- Tiêu chuẩn quốc tế: Do các tổ chức tiêu chuẩn hóa quốc tế ban hành, được áp dụng rộng rãi, được chấp nhận trong các hiệp định hay các điều luật quốc tế
- Tiêu chuẩn khu vực: Do một tổ chức tiêu chuẩn hóa khu vực ban hành nhưng đã được thừa nhận trong các hiệp định, thỏa thuận quốc tế hay được chọn để hài hòa trong các thỏa thuận hợp tác khu vực
- Tiêu chuẩn quốc gia: Là tiêu chuẩn của một số nước công nghiệp tiên tiến đã được các nước thừa nhận và áp dụng trong quan hệ thương mại hay hợp tác khoa học, kỹ thuật
- Tiêu chuẩn công ty: Là văn bản quy định các quy tắc và hướng dẫn cho các hoạt động hoặc kết quả hoạt động lặp đi lặp lại và sử dụng chung liên quan đến tất cả các vấn đề kỹ thuật, quản lý, tổ chức và điều hành của riêng công ty
1.1.3 Chức năng của tiêu chuẩn hóa
Trang 10Tiêu chuẩn hóa bao gồm các chức năng: Chức năng đảm bảo chất lượng; chức năng tiết kiệm; chức năng thống nhất và lắp lẫn; chức năng đào tạo và giáo dục; chức năng hành chính và pháp lý Trong đó đảm bảo chất lượng là chức năng quan trọng nhất Tiêu chuẩn hóa luôn luôn là một trong những phương pháp tốt nhất để duy trì và ổn định chất lượng của các doanh nghiệp
1.1.4 Vai trò của tiêu chuẩn hóa
Tiêu chuẩn hóa có ý nghĩa quan trọng với năng suất và chất lượng, với thương mại quốc
tế và hội nhập, với tiến bộ khoa học công nghệ và với đời sống sức khỏe con người [3], [4], [5], [24], [58], [59], [60] Các vai trò cụ thể bao gồm: Tăng năng suất, tăng chất lượng sản phẩm, thuận lợi hóa thương mại quốc tế và hội nhập, thúc đẩy tiến bộ khoa học công nghệ, nâng cao chất lượng đời sống con người Tiêu chuẩn còn góp phần tiết kiệm thời gian, giúp cho quá trình suy nghĩ hành động và thông tin liên lạc nhanh hơn; giảm nhẹ và rút ngắn thời gian thiết kế, kiểm tra, thời gian chuẩn bị sản xuất và sản xuất; giảm nhẹ khối lượng công việc
1.1.5 Các xu hướng mới trong công tác tiêu chuẩn hóa vào đầu thế kỷ 21
Các xu hướng mới trong công tác tiêu chuẩn hóa bao gồm [54], [55], [56]:
- Vai trò quản lý nhà nước về tiêu chuẩn hóa được tập trung vào quản lý thống nhất việc xây dựng và ban hành tiêu chuẩn quốc gia, đặc biệt là hệ thống quy định kỹ thuật nhằm đảm bảo tính thống nhất của các quy chuẩn trong phạm vi quốc gia và phù hợp với yêu cầu của các thỏa ước quốc tế phục vụ chính cho doanh nghiệp
- Đổi mới phương pháp xây dựng tiêu chuẩn theo hướng hài hòa tiêu chuẩn quốc gia với tiêu chuẩn quốc tế, không chỉ hiểu đơn thuần là chấp nhận một cách thụ động các giải pháp tiêu chuẩn hóa trong các tiêu chuẩn quốc tế vào tiêu chuẩn quốc gia
- Trong môi trường và cơ chế quản lý hội nhập, hoạt động áp dụng tiêu chuẩn sẽ được tự
do, sân áp dụng tiêu chuẩn mở rộng hơn nhiều để đón nhận tiêu chuẩn thích hợp để áp dụng, chính cơ chế mới này làm cho quá trình tiêu chuẩn hóa đi vào cuộc sống một cách tự nhiên Tiêu chuẩn sẽ được khẳng định giá trị nếu được nhiều nơi đón nhận để áp dụng, chính cơ chế đó là thước đo đánh giá chất lượng tiêu chuẩn được xây dựng
- Ngày nay trong xu thế chung của thế giới là hạn chế, tiến tới xóa bỏ các rào cản kỹ thuật trong thương mại, cùng với biện pháp hài hòa tiêu chuẩn quốc gia với tiêu chuẩn quốc
tế, cần thiết phải phát triển hoạt động chứng nhận sự phù hợp theo hướng hòa nhập với thông lệ quốc tế, tiến tới sự thừa nhận lẫn nhau kết quả chứng nhận cho hàng hóa, dịch vụ trao đổi giữa các nước
1.2 Tiêu chuẩn hóa công ty
1.2.1 Những vấn đề chủ yếu của tiêu chuẩn hóa công ty
Tiêu chuẩn hóa công ty: là tiêu chuẩn sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ, quá trình, môi trường do người đứng đầu công ty xây dựng và công bố để áp dụng trong các hoạt động của công ty Công bố tiêu chuẩn công ty là việc công ty sản xuất, kinh doanh thông báo về tiêu chuẩn áp dụng hoặc các đặc tính cơ bản của sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ, quá trình, môi trường [1]
Hệ thống tiêu chuẩn được xây dựng cho mọi lĩnh vực, mọi đối tượng và mọi phạm vi hoạt động, tiêu chuẩn hóa công ty gồm các loại sau: tiêu chuẩn sản phẩm, tiêu chuẩn quá trình, tiêu chuẩn hệ thống của quản lý chất lượng, tiêu chuẩn môi trường [4], [8], [9], [10], [16]
Trang 11Các mục đích của tiêu chuẩn hóa công ty, bao gồm: Thúc đẩy tiến bộ kỹ thuật, nâng cao hiệu quả của sản xuất và công tác, nâng cao năng suất lao động xã hội; tạo ra một chuẩn mực; an toàn, vệ sinh, môi trường; thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao hiệu quả sản xuất – kinh doanh; thúc đẩy thương mại toàn cầu
Ý nghĩa đặc trưng của tiêu chuẩn hóa công ty đã được xác định, đó là công cụ hữu hiệu trong hoạt động quản lý sản xuất, kinh doanh, giúp nâng cao năng suất, chất lượng, tạo lợi thế cạnh tranh, qua đó doanh nghiệp có thể tạo được ảnh hưởng của mình đối với thị trường trong nước, mở rộng khả năng xâm nhập thị trường quốc tế; và các nhiệm vụ của tiêu chuẩn hóa công ty
Đối tượng của tiêu chuẩn hóa công ty đã được xác định gồm các đối tượng hữu hình như: thành phẩm, bán thành phẩm, cụm chi tiết, chi tiết, nguyên vật liệu, máy móc, thiết bị, dụng cụ và các đối tượng vô hình như: quy tắc, quy trình, thủ tục, phương pháp tác nghiệp Những nguyên tắc cơ bản của hoạt động tiêu chuẩn hóa công ty đã được xác định [1], [3], [12] Đồng thời, xuyên suốt quá trình nghiên cứu, tác giả đã đưa ra các phương pháp xây dựng tiêu chuẩn hóa công ty:
Thứ nhất, doanh nghiệp tự xây dựng dựa vào kết quả thử nghiệm của tổ chức
Thứ hai, xây dựng dựa trên tiêu chuẩn quốc gia, tiêu chuẩn quốc tế
Thứ ba, xây dựng dựa trên việc tham khảo tiêu chuẩn quốc tế, tiêu chuẩn quốc gia, tiêu chuẩn nước ngoài
Thứ tư, trong trường hợp không thể áp dụng được một trong ba phương pháp trên, tổ chức có thể thuê các tổ chức bên ngoài xây dựng tiêu chuẩn công ty giúp mình
Tùy thuộc vào quy mô, loại hình, chương trình tiêu chuẩn hóa và các điều kiện đặc thù của công ty, bộ phận tiêu chuẩn hóa có thể được bố trí như sau: Phương án 1: Là một bộ phận độc lập trực thuộc lãnh đạo cao nhất về kỹ thuật có vị trí không được thấp hơn các bộ phận khác của công ty; Phương án 2: Là một bộ phận của một phòng ban nào đó trong công ty Đồng thời nhiệm vụ của bộ phận tiêu chuẩn hóa công ty và trình độ của cán bộ của cán bộ tiêu chuẩn hóa cũng được phân tích
1.2.2 Nội dung của công tác tiêu chuẩn hóa công ty
Mặc dù đã có nhiều thay đổi, song nhìn chung công tác tiêu chuẩn hóa hiện nay gồm năm (05) nội dung chính sau: i) Hoạt động xây dựng tiêu chuẩn công ty; ii) Tình hình áp dụng tiêu chuẩn; iii) Hoạt động đánh giá sự phù hợp; iv) Hoạt động thông tin tiêu chuẩn; v) Tham gia vào hoạt động tiêu chuẩn hóa các cấp [1], [2], [7], [25], [37]
1.2.2.1 Hoạt động xây dựng tiêu chuẩn công ty
a) Quy định chung
b) Trình bày tiêu chuẩn công ty
c) Thể hiện nội dung của tiêu chuẩn công ty
d Thủ tục xây dựng tiêu chuẩn công ty
- Tiêu chuẩn công ty được xây dựng với sự tham gia của các bộ phận, cá nhân có liên quan, khách hàng và những tổ chức, cá nhân cần thiết khác và tuân thủ nguyên tắc đồng thuận sao cho ý kiến của các bên liên quan đều được lưu ý và không có bất đồng cơ bản nào đối với nội dung tiêu chuẩn
- Thủ tục và phương pháp xây dựng tiêu chuẩn công ty phụ thuộc vào quy mô và đặc điểm của từng doanh nghiệp, do lãnh đạo doanh nghiệp quyết định và tuân theo các bước dưới đây:
Trang 12+ Bước 1 Xây dựng kế hoạch
+ Bước 2 Soạn thảo dự thảo sơ bộ (dự thảo 1)
+ Bước 3 Lấy ý kiến góp ý cho dự thảo
+ Bước 4 Hoàn chỉnh dự thảo tiêu chuẩn
+ Bước 5 Xét duyệt và công bố tiêu chuẩn
Trong hoạt động sản xuất kinh doanh, công ty cần có biện pháp áp dụng một cách hiệu quả các tiêu chuẩn có liên quan kể cả tiêu chuẩn nội bộ và tiêu chuẩn bên ngoài Đối với tiêu chuẩn nội bộ, việc áp dụng thường là bắt buộc trong phạm vi toàn công ty Áp dụng tiêu chuẩn bên ngoài có thể được tiến hành theo hai cách, đó là trực tiếp và gián tiếp Áp dụng trực tiếp là sử dụng tiêu chuẩn không qua một tiêu chuẩn hay tài liệu nào cả, áp dụng gián tiếp là sử dụng tiêu chuẩn thông qua một tiêu chuẩn hay tài liệu khác Đối với tiêu chuẩn được các cơ quan có thẩm quyền công bố bắt buộc áp dụng, công ty phải áp dụng, tuân thủ nghiêm túc trong hoạt động sản xuất kinh doanh của mình
1.2.2.3 Hoạt động đánh giá sự phù hợp
Việc xây dựng tiêu chuẩn và áp dụng vào công ty cần phải xác định thời điểm xây dựng,
vì ở mỗi thời điểm nhu cầu và tình hình thực tế của công ty khác nhau Do đó, có thể xảy ra việc các tiêu chuẩn phù hợp ở một thời điểm này nhưng có thể không còn phù hợp ở thời điểm khác Bên cạnh việc xây dựng các tiêu chuẩn, để đưa các tiêu chuẩn trở thành các tiêu chuẩn quốc gia, ngành,… giữa các tiêu chuẩn phải hài hòa, thể hiện bằng việc được các tổ chức thừa nhận hoặc có thể lấy các tiêu chuẩn quốc tế, khu vực, quốc gia, ngành để áp dụng vào công ty Như vậy, đánh giá sự phù hợp là một thủ tục được quốc tế thừa nhận để chứng tỏ rằng các yêu cầu cụ thể đối với một sản phẩm, quy trình, hệ thống, con người hay
tổ chức đã được đáp ứng Sau khi tiến hành đánh giá sự phù hợp theo quy trình hướng dẫn của tổ chức đánh giá, kết quả sẽ điều chỉnh để công bố áp dụng vào sản xuất
1.2.2.4 Hoạt động thông tin tiêu chuẩn
Các hoạt động thông tin tiêu chuẩn trong nội bộ công ty có thể bao gồm các nội dung sau: Các hoạt động thông tin tư vấn; Quản lý thư viện nội bộ; Phát hành nội bộ các tiêu chuẩn, các hướng dẫn và các thông tin tiêu chuẩn khác; Thông tin công tác tuyên truyền tiêu chuẩn hóa; Lập và quản lý các bản kê; Thiết lập và quản lý hệ thống đánh số, phân loại
và mã hóa
1.2.2.5 Tham gia hoạt động tiêu chuẩn hóa các cấp
Công ty cần tích cực tham gia vào hoạt động tiêu chuẩn hóa các cấp, như cấp quốc gia, ngành, hội, quốc tế, khu vực Đây thực sự là biện pháp hữu ích để bảo vệ quyền lợi chính đáng của chính công ty mình Khi tham gia vào quá trình xây dựng một tiêu chuẩn nào đó, ngoài việc nắm được một nội dung tiêu chuẩn, học hỏi được kinh nghiệm của các bên có liên quan, bản thân các quyền lợi chính đáng của công ty cũng được quan tâm chú ý tới, điều đó làm cho công ty dễ dàng áp dụng và áp dụng có hiệu quả tiêu chuẩn đó hơn [23]
1.2.3 Các nhân tố ảnh hưởng đến công tác tiêu chuẩn hóa của công ty
Hoạt động tiêu chuẩn hóa công ty có thành công hay không phụ thuộc nhiều vào hai nhóm nhân tố cơ bản sau: 1) Nhóm nhân tố thuộc về vĩ mô: Thị trường; chính sách xuất nhập khẩu; luật pháp 2) Nhóm nhân tố thuộc về ngành và các công ty: Chiến lược, quy hoạch phát triển của ngành và doanh nghiệp; đặc điểm kinh tế - kỹ thuật của ngành và công ty; sự tiến bộ khoa học kỹ thuật; trình độ phát triển công tác tiêu chuẩn hóa; sự quan tâm,
Trang 13chỉ đạo và quan điểm của lãnh đạo; quy mô doanh nghiệp [17], [18], [19], [20], [21], [26], [29]
1.2.4 Các chỉ tiêu đánh giá sự phát triển của tiêu chuẩn hóa công ty
Nhằm góp phần đánh giá một cách toàn diện hơn khía cạnh phát triển bền vững trong hoạt động tiêu chuẩn hóa, tác giả xây dựng hệ thống chỉ tiêu đánh giá sự phát triển của tiêu chuẩn hóa trong các doanh nghiệp được mô tả tại bảng 1.1 [3], [4], [5], [32], [35]
Bảng 1.1 Hệ thống chỉ tiêu đánh giá sự phát triển của tiêu chuẩn hóa công ty
1 Nhóm các chỉ tiêu phản ánh trình độ phát triển của tiêu chuẩn hóa
Bao gồm: Tỷ lệ hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế và khu vực; tỷ lệ tiêu chuẩn bên trong của doanh nghiệp và TCQT, TCKV, TCVN doanh nghiệp áp dụng; tỷ lệ tiêu chuẩn phù hợp; tỷ lệ tiêu chuẩn lạc hậu của doanh nghiệp; tỷ lệ tiêu chuẩn được áp dụng trong doanh nghiệp; tỷ lệ tiêu chuẩn được hoàn thiện, điều chỉnh và bổ sung trong doanh nghiệp; tỷ lệ tiêu chuẩn sản phẩm; tỷ lệ tiêu chuẩn quá trình; tỷ lệ tiêu chuẩn
về môi trường
2 Nhóm các chỉ tiêu phản ánh tác động của tiêu chuẩn hóa
a) Chỉ tiêu đánh giá sản xuất - kinh doanh: Tăng năng suất lao động; nâng cao chất lượng sản phẩm; tăng xuất khẩu
b) Chỉ tiêu đánh giá hiệu quả sản xuất – kinh doanh: Giảm chi phí; tăng khả năng cạnh tranh; giảm thời gian chế tạo sản phẩm
c) Chỉ tiêu tác động của tiêu chuẩn hóa đến tiến bộ khoa học – kỹ thuật
d) Chỉ tiêu đánh giá mức gây ô nhiễm môi trường
(Nguồn: Tác giả nghiên cứu và đề xuất)
1.3 Kinh nghiệm về công tác tiêu chuẩn hóa của một số công ty đóng tàu nước ngoài
1.3.1 Đặc điểm của tiêu chuẩn hóa ngành công nghiệp cơ khí tại các nước đang phát triển tương tự Việt Nam
Cơ khí là một trong những ngành công nghiệp nền tảng, then chốt, là trụ cột của nền công nghiệp của mỗi quốc gia Sự phát triển của ngành cơ khí có ảnh hưởng hết sức quan trọng đến sự phát triển của các ngành khác, đồng thời sự phát triển của ngành góp phần thúc đẩy sự phát triển của các lĩnh vực khác Khi tìm hiểu nghiên cứu ngành công nghiệp
cơ khí của các nước có trình độ công nghệ đang phát triển tương đồng Việt Nam như các nước Đông Nam Á, đặc điểm chung về công tác tiêu chuẩn hóa trong ngành cơ khí như sau [55], [56]:
- Lĩnh vực cơ khí chế tạo đã được lựa chọn để tiêu chuẩn hóa vì các sản phẩm tạo ra hàng loạt là các chi tiết, qui trình do vậy cần phải tiêu chuẩn hóa để có thể lắp lẫn, sử dụng lặp đi lặp lại Khi được tiêu chuẩn hóa lợi ích đối với chế tạo các chi tiết máy móc, thiết bị
đó là thống nhất hóa được nhiều chi tiết, bộ phận trong sản xuất các sản phẩm cơ khí; giảm được số lượng các kiểu loại; nâng cao chất lượng sản phẩm; nâng cao năng suất lao động; đáp ứng tốt yêu cầu lắp ráp, sửa chữa, thay thế
- Tập trung cho hoạt động xây dựng tiêu chuẩn tiêu chuẩn quốc gia: Trong đó tập trung chính cho xây dựng tiêu chuẩn ngành Về cơ bản, chính sách phát triển ngành công nghiệp
cơ khí của Chính phủ các nước cũng như Chiến lược phát triển ngành công nghiệp cơ khí gần giống nhau, trong đó có nội dung tập trung cho phát triển công tác tiêu chuẩn hóa Trong mỗi lĩnh vực sẽ có 1-5 bộ tiêu chuẩn, ví dụ như đóng tàu sẽ có một số bộ tiêu chuẩn
