Vai trò của nhà nước với hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của Việt Nam trong thời kỳ hội nhập

Kết quả cho thấy, hoạt động ĐTTTRNN của Việt Nam ngày càng gia tăng mạnh mẽ,số lượng và chất lượng dự án ĐTTTRNN ngày càng được tăng nhờ có hành lang pháp lý tương đối tốt, các chính s[r]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN



NGUYÔN THÞ NHUNG

VAI TRß CñA NHµ N¦íC VíI HO¹T §éNG

§ÇU T¦ TRùC TIÕP RA N¦íC NGOµI CñA VIÖT NAM

TRONG THêI Kú HéI NHËP

CHUY£N NGµNH: KINH TÕ PH¸T TRIÓN (KINH TÕ §ÇU T¦)

M· Sè: 62 31 0105

Hµ Néi - 2017

TRƯờng đại học kinh tế quốc dân

Người hướng dẫn khoa học:

Luận ỏn được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận ỏn cấp

Trường Đại học Kinh tế Quốc dõn

Vào hồi: ngày tháng năm 2017

Có thế tìm hiểu luận án tại:

- Thƣ viện Quốc gia

- Thƣ viện Đại học Kinh tế Quốc dõn

PHẦN MỞ ĐẦU

Luận án “Vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN của Việt Nam

trong thời kỳ hội nhập” gồm 4 chương Ngoài phần phụ bìa, phần nội dung chính

của luận án gồm: Chương 1: Tổng quan tài liệu nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu (25 trang); Chương 2: Cơ sở lý luận về vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN trong thời kỳ hội nhập (35 trang); Chương 3: Thực trạng vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN giai đoạn 1989 – 2015 (65 trang) và chương 4: Một

số giải pháp nhằm phát huy vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN của Việt Nam từ nay đến năm 2025 (20 trang)

1 Tính cấp thiết của đề tài

Xu thế toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế đang lan tỏa mạnh mẽ đến tất

cả các nước, trong đó, đầu tư trực tiếp nước ngoài (ĐTTTNN) là một kênh hội nhập hiệu quả nhất, nhanh nhất Quá trình toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế quốc tế đã, đang tác động mạnh mẽ đến sự vận động, phát triển của nền kinh tế của các quốc gia Song song với việc thu hút vốn đầu tư từ bên ngoài, đầu tư trực tiếp ra nước ngoài (ĐTTTRNN) là phương thức không thể thiếu được ở một quốc gia thực hiện chính sách kinh tế mở, hội nhập kinh tế quốc tế ĐTTTRNN thực chất là việc chuyển các nguồn lực có lợi thế so sánh hay sản xuất dư thừa ở trong nước như vốn, lao động, công nghệ, ra ngoài phạm vi quốc gia để tạo thế cạnh tranh, nâng cao năng lực sản xuất, tìm nguồn tài nguyên thay thế, hạn chế ô nhiễm môi trường ở trong nước và mở rộng thị trường tiêu thụ nhằm thu được lợi ích cao nhất cho nền kinh tế Với doanh nghiệp, ĐTTTRNN không chỉ để phát triển, mở rộng sản xuất kinh doanh, mà cũng là một cách để quốc tế hóa và xây dựng thương hiệu cho doanh nghiệp Đối với quốc gia, ĐTTTRNN có ý nghĩa cực kỳ quan trọng vì nó không chỉ được coi là “chiếc bánh thứ hai” cho nền kinh tế mà qua đó còn tạo điều kiện để các doanh nghiệp tự hoàn thiện mình nhằm nâng cao vị thế của doanh nghiệp trên thị trường, góp phần phát triển kinh tế, hoàn thiện các chính sách kinh tế của đất nước

Là một quốc gia đang phát triển, Việt Nam đang đẩy mạnh quá trình CNH, HĐH đất nước Nội lực của nền kinh tế ngày càng được tăng cường Tiềm lực tài chính, năng lực kinh doanh của doanh nghiệp không ngừng gia tăng Nhiều doanh nhân, doanh nghiệp nhạy bén trong kinh doanh, nhanh chóng vươn lên chiếm lĩnh thị trường trong nước và nước ngoài Hoạt động ĐTTTRNN là hoạt động phổ biến trong quan hệ kinh tế quốc tế nhưng vẫn là hoạt động khá mới ở Việt Nam Năm 1989, Việt Nam bắt đầu ĐTTTRNN với duy nhất một dự án là dự án giữa đối tác Việt Nam với một đối tác Nhật Bản với số vốn đăng ký là 563 380 USD Tuy số vốn đăng ký của

dự án không nhiều nhưng đây được coi là dự án có tính chất mở đường cho hoạt động ĐTTTRNN của nước ta Đến nay, hoạt động ĐTTTRNN đã có nhiều khởi sắc Tính đến cuối năm 2015, Việt Nam đã có 1042 dự án ĐTTTRNN được cấp phép với tổng vốn đầu tư cả cấp mới và tăng vốn khoảng 20,3 tỷ USD Gần đây, làn sóng ĐTTTRNN đang gia tăng đáng kể Một số dự án đã mang lại những kết quả đáng

khích lệ Đây là một hướng đi mới, mang tính hấp dẫn cao đối với các DNVN Tuy nhiên, trên thực tế hiện đang có nhiều quan điểm khác nhau khi đánh giá về hoạt động ĐTTTRNN của Việt Nam Có quan điểm cho rằng, trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, ĐTTTRNN là cơ hội cho các doanh nghiệp và nhà nước cần khuyến khích Song lại có quan điểm cho rằng, là quốc gia đang phát triển, nền kinh tế vẫn đang cần rất nhiều vốn để đầu tư thì ĐTTTRNN sẽ làm suy giảm vốn đầu tư trong nước, ảnh hưởng đến tốc độ tăng trưởng kinh tế và cơ hội tạo việc làm, thu nhập cho xã hội Do vậy, việc xây dựng cơ chế chính sách hỗ trợ của nhà nước cho các doanh nghiệp ĐTTTRNN chưa cấp bách nên chưa được quan tâm đúng mức

Trước khi Việt Nam có cơ chế mang tính pháp lý đầu tiên cho hoạt động ĐTTTRNN, đã có hàng chục doanh nghiệp mạnh dạn ĐTTTRNNở nhiều nước khác nhau.Hầu hết các hoạt động đó mang tính tự phát của các NĐT tư song điều này cũng chứng tỏ sức sống, sức hấp dẫn của hoạt động đầu tư này Đầu tư trực tiếp ra nước ngoài là hoạt động tương đối phức tạp Ngoài những khó khăn của bản thân doanh nghiệp và những rủi ro khi đầu tư ở môi trường mới lạ, hoạt động này đang gặp không ít khó khăn, vướng mắc mà bản thân doanh nghiệp không tự vượt qua được Theo báo cáo của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, trong giai đoạn 2010 – 2015, tốc độ chuyển vốn ĐTTTRNN của các DNVN năm sau luôn cao hơn năm trước nhưng tỷ suất lợi nhuận thấp, có thể gây mất cân đối ngoại tệ Một số dự án đầu tư vốn tư nhân không triển khai được hoặc chấm dứt trước hạn, một số dự án sử dụng vốn nhà nước chậm tiến độ do những biến động của môi trường đầu tư, thời điểm đầu

tư, do kinh doanh thua lỗ, không hiệu quả; một số dự án phát sinh các khó khăn nội tại trong việc huy động vốn đầu tư, thu xếp các nguồn lực để thực hiện dự án đầu tư; công tác quản lý không thể nắm bắt, theo dõi tình hình hoạt động thực chất của dự ánvà có khá nhiều dự án ĐTTTRNN vượt khỏi tầm kiểm soát khỏi cơ quan quản lý (Cục Đầu tư nước ngoài, 2015) Những khó khăn, bất cập trên nếu không được khắc phục sẽ có ảnh hưởng không nhỏ đến thời cơ kinh doanh, lợi ích, hiệu quả đầu tư của các doanh nghiệp nói riêng và lợi ích lâu dài của đất nước nói chung Tuy vậy, nhà nước vẫn chưa có những biện pháp hỗ trợ cụ thể, thiết thực; việc thu thập thông tin về môi trường đầu tư ở nước ngoài chưa được coi trọng; đặc biệt công tác xúc tiến ĐTRNN chưa được quan tâm đúng mức

Trong lịch sử đã có khá nhiều tác giả nghiên cứu về vai trò của nhà nước tác động đến nền kinh tế, tuy nhiên mức độ và hình thức can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế mỗi nước là khác nhau, không có hình mẫu chung Điều này khẳng định: Nhà nước có vai trò rất quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế xã hội ở mọi quốc gia Đặc biệt, trong xu thế hội nhập quốc tế hiện nay, mô hình nhà nước kiến tạo trong phát triển kinh tế, mô hình quản lý, trong đó, nhà nước đề ra các chính sách mang tính định hướng phát triển, tạo môi trường và điều kiện cho các thành phần kinh tế phát huy mọi tiềm năng đang ngày càng tạo các dấu ấn tích cực trong nền kinh tế thế giới Ở Việt Nam, các công trình nghiên cứu về vai trò của nhà nước, đặc biệt nhà nước kiến tạo với nền kinh tế nói chung và trong lĩnh vực đầu tư nói riêng cũng chưa nhiều

Trước thực tế trên, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải có công trình nghiên cứu tổng thể, sâu sắc nghiên cứu về vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN để xác định những luận điểm khoa học, phù hợp với điều kiện đất nước và các DNVN trong thời kì hội nhập, nhằm nâng cao hiệu quả quản lý của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN, nhằm đảm bảo lợi ích quốc gia cũng như lợi ích của các NĐT Do đó, việc nghiên cứu vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN thực sự cần thiết cả

về lý luận lẫn thực tiễn Vì vậy, tôi chọn vấn đề: “Vai trò của nhà nước với hoạt

động ĐTTTRNN của Việt Nam trong thời kỳ hội nhập” làm đề tài luận án

2 Mục tiêu nghiên cứu

2.1 Mục tiêu chung

Nghiên cứu thực trạng vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN của Việt Nam, từ đó đề xuất quan điểm và một số giải pháp, kiến nghị nhằm phát huy vai trò của nhà nước trong việc khuyến khích các NĐT Việt Nam ĐTTTRNN đúng hướng

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi về nội dung:Luận án tập trung nghiên cứu vai trò quản lý của nhà nước

đến hoạt động ĐTTTRNN của các doanh nghiệp bao gồm: (i) nhà nước tạo hành lang pháp

lý cho hoạt động ĐTTTRNN; (ii) nhà nước tạo lập, mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế về hoạt động ĐTTTRNN; (iii) nhà nước định hướng và điều tiết các chính sách vĩ mô liên quan đến hoạt động ĐTTTRNN; (iv) nhà nước hỗ trợ hoạt động ĐTTTRNN

- Phạm vi về không gian: Luận án nghiên cứu vai trò của nhà nước với hoạt

động ĐTTTRNN của các DNVN

- Phạm vi về thời gian: Luận án nghiên cứu thực trạng vai trò của nhà nước

đến hoạt động ĐTTTRNN từ năm 1989 đến 2015 từ đó đề xuất các giải pháp nhằm phát huy vai trò của nhà nước với hoạt động này từ nay đến năm 2025

Để thấy rõ hơn tác động của vai trò của nhà nước đến hoạt động ĐTTTRNN trong thời kỳ hội nhập, luận án chia thời kỳ nghiên cứu thành 3 giai đoạn:

+ Giai đoạn đầu hội nhập: từ năm 1989 đến năm 2000

+ Giai đoạn bắt đầu chủ động hội nhập: từ năm 2001 đến tháng 4/2006

+ Giai đoạn tích cực hội nhập sâu, rộng: từ tháng 4/2006 đến năm 2015

4 Những đóng góp mới của luận án

* Những đóng góp mới về mặt học thuật, lý luận

Thứ nhất, luận án đã vận dụng lý thuyết “Đàn nhạn” và “Lộ trình phát triển đầu

tư” để giải thích hoạt động ĐTTTRNN của Việt Nam trong thời gian qua

Thứ hai, luận án đã xác định và phân tích vai trò của nhà nước với hoạt động

ĐTTTRNN của Việt Nam trong thời kỳ hội nhập gồm: (i) nhà nước tạo hành lang pháp lý cho hoạt động ĐTTTRNN; (ii) nhà nước tạo lập, mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế về hoạt động ĐTTTRNN; (iii) nhà nước định hướng và điều tiết các chính sách vĩ mô liên quan đến hoạt động ĐTTTRNN; (iv) nhà nước hỗ trợ hoạt động ĐTTTRNN

* Những phát hiện, đề xuất mới rút ra từ kết quả nghiên cứu

Thứ nhất, hoạt động ĐTTTRNN của Việt Nam ngày càng gia tăng mạnh mẽ,

các DNVN mạnh dạn đầu tư trong những lĩnh vực có thế mạnh, gắn với xu hướng phát triển của cuộc cách mạng công nghệ lần thứ 4 Mặc dù hoạt động ĐTTTRNN chưa có được các hiệu quả rõ nét, nhưng đã chuyển dịch theo hướng tích cực hơn

Thứ hai, thông qua kết quả điều tra và kiểm chứng bằng công cụ định lượng,

luận án đã chỉ ra: (i) có sự tác động thuận chiều của nhà nước trong các vai trò tạo lập, mở rộng quan hệ quốc tế, vai trò điều tiết chính sách vĩ mô và nhà nước thực hiện các chính sách hỗ trợ đến hoạt động ĐTTTRNN Trong đó, vai trò nhà nước hỗ trợ hoạt động ĐTTTRNN có ảnh hưởng mạnh nhất đến hoạt động ĐTTTRNN của các DNVN và (ii) các doanh nghiệp đánh giá chưa cao vai trò định hướng của nhà nước, vai trò cung cấp thông tin về môi trường đầu tư cũng như vai trò hỗ trợ của các

cơ quan đại diện ngoại giao ở nước ngoài đối với ĐTTTRNN của DNVN trong thời gian qua

Thứ ba,vai trò quản lý nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN cần được điều

chỉnh linh hoạt theo lộ trình, hạn chế sử dụng các biện pháp hành chính để can thiệp vào công tác quản lý nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN

Thứ tư, nhà nước cần quan tâm hỗ trợ hơn các doanh nghiệp có dự án ĐTTTRNN

tại những khu vực biên giới có ảnh hưởng đến vấn đề quốc phòng an ninh của quốc gia

5 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận án gồm 4 chương với các nội dung chính như sau:

Chương 1: Tổng quan tài liệu nghiên cứu và Phương pháp nghiên cứu

Chương 2: Cơ sở lý luận về vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN trong thời kỳ hội nhập

Chương 3: Thực trạng vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN của Việt Nam giai đoạn (1989-2015)

Chương 4: Một số giải pháp nhằm phát huy vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN của Việt Nam từ nay đến năm 2025

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1.1 Tổng quan tài liệu nghiên cứu

1.1.1 Nghiên cứu ở nước ngoài

1.1.1.1 Các nghiên cứu về vai trò và nguyên nhân của hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài

Giải thích sự xuất hiện của ĐTNN đã được nhiều nhà kinh tế học tập trung nghiên cứu Các lý thuyết này tập trung trả lời cho các câu hỏi như tại sao phải hoặc nên ĐTTTRNN, những đối tượng nào có thể và nên ĐTTTRNN, đầu tư ở đâu, khi nào và bằng cách gì…

Để giải thích sâu hơn các nguyên nhân hoạt động ĐTTTRNN, có bốn lý thuyết chính

liên là: Mô hình lý thuyết thương mại quốc tế của Heckcher và Ohlin – HO (1993); Học thuyết MacDougall – Kemp (Học thuyết sản phẩm cận biên của vốn - Marginal Product of Capital Theory); Lý thuyết vòng đời quốc tế của sản phẩm (International product life cycle – IPLC) của Raymond Vernon và lý thuyết Chiết trung của Dunning về sản xuất quốc tế

(Dunning ”s Eclectic Theory of International production) Bên cạnh những lý thuyết này, ở mỗi giai đoạn lại có những học giả có cùng quan điểm lý giải cụ thể, chi tiết hơn

1.1.1.2 Các nghiên cứu về vai trò nhà nước trong quản lý kinh tế nói chung

Trong lịch sử, có rất nhiều mô hình nghiên cứu về vai trò của nhà nước tác động đến nền kinh tế, tuy nhiên mức độ và hình thức can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế mỗi nước, trong mỗi thời kỳ có sự khác nhau, không có hình mẫu chung Điều này khẳng định: Nhà nước có vai trò rất quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế xã hội ở mọi quốc gia

1.1.1.3 Các nghiên cứu về vai trò nhà nước với hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài

Một số tác giả nước ngoài đã nghiên cứu vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTRNN Tuy nhiên, các nghiên cứu này còn khá chung chung

1.1.1.4 Về phương pháp tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

Về phương pháp tiếp cận Với các nghiên cứu ngoài nước, phần lớn các thông tin liên

quan đến kinh doanh quốc tế được nghiên cứu dựa trên phân tích hành vi của các doanh nghiệp, các khoản đầu tư vốn trực tiếp của các doanh nghiệp

Về phương pháp nghiên cứu Với các nghiên cứu về vai trò, chính sách hỗ trợ của

nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN, đa phần là các nghiên cứu định tính có một số nghiên cứu nước ngoài sử dụng các phương pháp định lượng

1.1.2 Nghiên cứu ở trong nước

1.1.2.1 Các nghiên cứu về hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài

Việt Nam, một nước đang phát triển, khi nhu cầu vốn trong nước khá lớn, thường chú trọng dòng vốn ĐTNN chảy vào Do vậy, chỉ một số ít tác giả nghiên cứu về dòng vốn đầu tư của Việt Nam ra nước ngoài nhưng thường chưa phân tích sâu Một số công trình nghiên cứu

về vấn đề này theo các góc độ khác nhau

1.1.2.2 Các nghiên cứu về vai trò nhà nước trong quản lý kinh tế nói chung

Những năm đầu thế kỷ 21, khi Việt Nam mới bắt đầu vào sân chơi hội nhập, có một số tác giả đã nghiên cứu về vai trò của nhà nước, chỉ ra sự cần thiết phải có những điều chỉnh, đổi mới của nhà nước Các nghiên cứu đều chỉ rõ vai trò của nhà nước có tác động to lớn đến sự phát triển của các lĩnh vực khác nhau Tuy nhiên, các nghiên cứu trên mới tập trung nghiên cứu vai trò quản lý nhà nước đối với các thành phần kinh tế, đã giải thích nhiều vấn đề về việc điều tiết vĩ mô của nhà nước với nền kinh tế quốc dân mà cũng chưa có nghiên cứu nào nghiên cứu một cách cụ thể về vai trò của nhà nước hoạt động ĐTRNN nói chung và hoạt động ĐTTTRNN nói riêng, đặc biệt là tiếp cận từ chuyên ngành kinh tế đầu tư

1.1.2.3 Các nghiên cứu về vai trò nhà nước với hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài

Ở Việt Nam, hiện chưa có một công trình nghiên cứu chi tiết về vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN Tuy nhiên, cũng có một số công trình nghiên cứu đề cập tới một

số khía cạnh của chủ đề này

1.1.2.4 Về phương pháp tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

Ở Việt Nam, đã có một số tác giả nghiên cứu về vai trò của nhà nước, hoạt động ĐTTTRNN, nhưng các công trình nghiên cứu dựa trên phương pháp tiếp cận theo lĩnh vực của kinh tế chính trị, quản trị kinh doanh, kinh tế học vĩ mô, tài chính Với các nghiên cứu trong nước, do các nghiên cứu về vai trò của nhà nước với hoạt động đầu tư chủ yếu tiếp cận từ góc độ kinh tế chính trị, lịch sử học thuyết kinh tế nên phương pháp nghiên cứu áp dụng về cơ bản cũng chỉ dừng lại ở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử và sử dụng phương pháp nghiên cứu so sánh, tổng hợp, phương pháp phân tích đơn thuần để thống kê mô tả các số liệu thống kê; kết hợp phương pháp logic với lịch sử để nghiên cứu Các nghiên cứu này đều chưa có sự lượng hóa, kiểm định nên vấn đề phân tích chưa sâu

1.1.3 Tóm lược kết quả nghiên cứu tổng quan và khoảng trống nghiên cứu

Trên cơ sở tổng quan các công trình khoa học từ trước tới nay trên bình diện quốc gia

và quốc tế, có thể thấy rằng số lượng các công trình nghiên cứu về ĐTTTRNN và nghiên cứu về vai trò nhà nước nói chung là khá phong phú, đề cập tới nhiều khía cạnh khác nhau

cả về học thuật lẫn giá trị trong thực tiễn Bên cạnh đó, đã có một số công trình nghiên cứu vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN, song do đặc thù từng nghiên cứu, đặc thù quốc gia mà các nghiên cứu đó chỉ nghiên cứu, đề cập tới một số các khía cạnh của vai trò nhà nước có ảnh hưởng đến hoạt động ĐTTTRNN Hơn nữa, hầu hết các nghiên cứu đó là nghiên cứu định tính Như vậy, hiện chưa có nghiên cứu nào nghiên cứu đầy đủ, sâu rộng về vấn đề này theo 4 yếu tố mà tác giả đề xuất (i) nhà nước tạo hành lang pháp lý cho hoạt động ĐTTTRNN; (ii) nhà nước tạo lập, mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế về hoạt động ĐTTTRNN; (iii) nhà nước định hướng và điều tiết các chính sách vĩ mô liên quan đến hoạt động ĐTTTRNN; (iv) nhà nước hỗ trợ hoạt động ĐTTTRNN; chưa có nghiên cứu nào xác định, kiểm chứng về các vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN của Việt Nam trong thời kỳ hội nhập cũng như đánh giá thực trạng, mức độ ảnh hưởng đến ĐTTTRNN của Việt Nam.Đó chính là những gợi mở để NCS hình thành ý tưởng nghiên cứu về thực trạng vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN của Việt Nam, từ đó đề xuất quan

điểm và một số giải pháp, kiến nghị nhằm phát huy vai trò nhà nước trong việc khuyến khích các NĐT ĐTTTRNN đúng hướng

1.2 Phương pháp nghiên cứu

1.2.1 Cách tiếp cận

Để nghiên cứu đề tài, tác giả đã sử dụng các cách: tiếp cận hệ thống; tiếp cận

chức năng điều tiết; tiếp cận quốc tế hóa; tiếp cận liên, đa ngành

1.2.2 Mô hình nghiên cứu và quy trình nghiên cứu

Hình 1.1: Mô hình nghiên cứu thể hiện vai trò của nhà nước

với hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài

Nguồn: Tác giả

1.2.3 Câu hỏi nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu

1.2.3.1 Câu hỏi nghiên cứu

- Các yếu tố của vai trò nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN là gì?

- Vai trò của nhà nước trong thời gian qua có ảnh hưởng, tác động như thế nào đến hoạt động ĐTTTRNN? những thành công, hạn chế là gì?

- Trong thời gian tới, để ĐTTTRNN đầu tư đúng hướng, vai trò nhà nước cần điều chỉnh như thế nào, nhà nước có cần thêm vai trò gì mới?

1.2.3.2 Phương pháp nghiên cứu

Ngoài phương pháp thống kê mô tả để nghiên cứu thực trạng vai trò nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN của Việt Nam, tác giả sử dụng phương pháp phân tích định lượng để đánh giá ảnh hưởng, mức độ tác động của các vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN của các doanh nghiệp; để kiểm định các giả thuyết đã đưa ra, phương pháp mô hình cấu trúc (SEM) được tác giả sử dụng, thông qua phần mềm

AMOS, được cài đặt bổ sung trong phần mềm SPSS

Tiểu kết chương 1

- Qua phân tích tổng quan các tài liệu về vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN cho thấy, tác giả nghiên cứu về vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN vừa có tính không trùng lặp lại vừa có ý nghĩa lý luận cũng như thực tiễn

- Về phương pháp nghiên cứu, ngoài phương pháp thống kê mô tả để nghiên cứu thực trạng vai trò nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN của Việt Nam, tác giả sử dụng phương pháp phân tích định lượng để phân tích

HOẠT ĐỘNG ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP RA NƯỚC NGOÀI

Nhà nước tạo hành lang pháp lý

tạo lập,

mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế

Nhà nước định hướng, điều tiết (H3+)

Nhà nước hỗ trợ hoạt động ĐTTTR

NN (H4+)

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC VỚI HOẠT ĐỘNG ĐẦU

TƯ TRỰC TIẾP RA NƯỚC NGOÀI TRONG THỜI KỲ HỘI NHẬP

2.1 Một số vấn đề cơ bản về đầu tư trực tiếp ra nước ngoài và hội nhập kinh tế quốc tế

2.1.1 Khái niệm và tính tất yếu khách quan của đầu tư trực tiếp ra nước ngoài

2.1.1.1 Khái niệm đầu tư trực tiếp ra nước ngoài

Đầu tư trực tiếp ra nước ngoài là việc các doanh nghiệp, doanh nhân đưa vốn bằng tiền, tài sản hợp pháp khác từ Việt Nam ra nước ngoài để đầu tư và trực tiếp tham gia quản lý, điều hành hoạt động đầu tư đó nhằm thu được lợi nhuận

2.1.1.2 Tính tất yếu khách quan của hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài - Nghiên cứu qua các lý thuyết đầu tư nước ngoài

Thứ nhất, thông qua ĐTTTRNN sẽ làm tăng khả năng phân phối tiềm lực kinh

tế quốc tế, tăng phúc lợi và tổng sản phẩm của nền kinh tế thế giới

Thứ hai, ĐTTTRNN là một giai đoạn tự nhiên trong vòng đời quốc tế của

sản phẩm

Thứ ba, trong quá trình phát triển kinh tế ở mỗi quốc gia, hoạt động

ĐTTTRNN sẽ tất yếu xuất hiện khi các công ty trong nước phát triển đến trình độ cao, khi sự phát triển hoàn toàn phụ thuộc vào tài sản

2.1.2 Khái niệm, hình thức, cấp độ và tác dụng của hội nhập kinh tế quốc tế

2.1.2.1 Khái niệm hội nhập kinh tế quốc tế

2.1.2.2 Hình thức hội nhập kinh tế quốc tế

Các nước trên thế giới đã và đang tham gia vào tiến trình hội nhập kinh tế quốc

tế dưới các hình thức phổ biến: Khu vực mậu dịch tự do ; Liên minh thuế quan; Thị trường chung; Liên minh tiền tệ; Liên minh kinh tế; Liên minh toàn diện; Diễn đàn hợp tác kinh tế

2.1.2.3 Các cấp độ hội nhập kinh tế quốc tế

Mức độ hội nhập của một quốc gia phụ thuộc vào sự phát triển và chiều sâu các quan hệ mang tính ràng buộc giữa các quốc gia Mức độ hội nhập của các quốc gia qua tiến trình nỗ lực mở cửa kinh tế, tự do hóa kinh tế với các cấp độ đơn phương, song phương và đa phương

2.1.2.4 Tác động của hội nhập đến nền kinh tế

Hội nhập quốc tế sâu rộng đã làm thay đổi tính chất, trình độ lực lượng sản xuất, các mối quan hệ sản xuất và hạ tầng xã hội làm ngày càng nhiều chủ thể mới như NĐT, doanh nghiệp nước ngoài, lao động, vốn và công nghệ nước ngoài…, làm ranh giới giữa quan hệ sản xuất, lực lượng sản xuất trong nước và quốc tế dần bị xóa nhòa Do đó, cải cách thể chế kinh tế là đòi hỏi khách quan khi hội nhập quốc tế

2.1.3 Sự cần thiết khách quan của đầu tư trực tiếp ra nước ngoài với các doanh nghiệp trong giai đoạn hội nhập kinh tế quốc tế

Thứ nhất, ĐTTTRNN nói riêng giúp cho doanh nghiệp của các nước đang phát

triển dần thích ghi với thị trường khu vực và thị trường thế giới

Thứ hai, ĐTTTRNN giúp các doanh nghiệp tiếp cận với khoa học công nghệ

cao, đồng thời học hỏi những ứng dụng trong CNTT từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp

Thứ ba, ĐTTTRNN còn giúp doanh nghiệp mở rộng thị trường tiêu thụ sản

phẩm, tránh những hàng rào bảo hộ thương mại của nước nhận đầu tư và giảm bớt những rủi ro trong hoạt động SXKD

Thứ tư, các doanh nghiệp có thể khai thác được thế mạnh của mình cũng như

các lợi thế, các các sản phẩm truyền thống của quốc gia thông qua hoạt động ĐTTTRNN, qua đó vị thế của doanh nghiệp được dần khẳng định và nâng cao trên thị trường thế giới

Thứ năm, ĐTTTRNN còn tạo cho các doanh nghiệp có thêm nhiều mối quan

hệ hợp tác với các nước, hệ thống pháp luật sẽ dần hoàn thiện hơn cho phù hợp với các điều luật quốc tế từ đó lại thúc đẩy thu hút dòng vốn vào (hoạt động ĐTTTNN)

2.2.Vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN trong thời kỳ hội nhập kinh

tế quốc tế

2.2.1 Một số khái niệm cơ bản

Theo tác giả, vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN trong thời kỳ

hội nhập thể hiện chức năng, nhiệm vụ quản lý nhà nước nhằm quản lý, điều tiết hoạt động ĐTTTRNN để đạt được các mục tiêu đầu tư theo đúng định hướng đã đề ra

2.2.2 Sự cần thiết của vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN trong quá trình hội nhập

Thứ nhất, phát huy vai trò của nhà nước hạn chế được những rủi ro, nắm được

những cơ hội bất kỳ nền kinh tế nào cũng có thể gặp phải trong quá trình hội nhập

Thứ hai, ĐTTTRNN là hoạt động tương đối phức tạp nên nhà nước cần có

những hỗ trợ cụ thể, thiết thực

Thứ ba, thông qua hoạt động ĐTTTRNN sẽ hình thành quan hệ kinh tế quốc tế

của quốc gia đó với các quốc gia khác và các tổ chức kinh tế quốc tế

Tóm lại, một lần nữa khẳng định vai trò không thể thiếu của nhà nước trong các hoạt động ĐTTTRNN như: hoạt động tạo hành lang pháp lý; tạo môi trường đầu tư; định hướng, điều tiết; hỗ trợ hoạt động đầu tư; cho các doanh nghiệp, các NĐT nhằm đảm bảo lợi ích quốc gia cũng như lợi ích của các NĐT

2.2.3 Vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN của các doanh nghiệp trong thời kỳ hội nhập

2.2.3.1 Nhà nước tạo hành lang pháp lý cho hoạt động ĐTTTRNN

Thực tiễn khẳng định rằng, vai trò của nhà nước trong quản lý nền kinh tế chỉ

có thể được thực hiện và phát huy đầy đủ nhất, có hiệu quả nhất khi được xác lập

dưới hình thức pháp luật nhất định và được đảm bảo thực hiện bởi cơ chế pháp luật thích hợp, Việc ban hành hệ thống luật pháp hoặc điều chỉnh luật pháp đối với quan hệ kinh tế đem lại cho sự quản lý của Nhà nước những khả năng và đảm bảo thực tế trong phạm vi rộng lớn trong việc thực thi các chính sách của mình (Hoàng Thế Liên & cs, 2001)

2.2.3.2 Nhà nước tạo lập, mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế về hoạt động ĐTTTRNN

Nhà nước là người duy nhất có quyền quyết định việc thiết lập và phát triển các quan hệ kinh tế của một quốc gia với các quốc gia khác cũng như với các tổ chức quốc tế Nhà nước có đủ tư cách pháp lý để tiến hành đàm phán, ký kết các hiệp định thương mại, hiệp định đầu tư,…trong khi các tổ chức, các chủ thể kinh tế khác như doanh nghiệp không đủ tư cách pháp lý để đàm phán, ký kết các hiệp định như vậy Ngoài việc ban hành hệ thống luật pháp tạo hành lang pháp lý cho hoạt động ĐTTTRNN, một bộ phận khung pháp luật về ĐTTTRNN còn nằm trong các điều ước quốc tế song phương hoặc đa phương mà nhà nước ký kết hoặc tham gia như Công ước về Tổ chức đảm bảo đầu tư đa biên; Hệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư; Hiệp định thương mại; các hiệp định đầu tư; Hiệp định tránh đánh thuế trùng, Nhiều quy định trong các hiệp định này cũng có nội dung liên quan đến việc điều chỉnh các quan hệ ĐTNN và được coi là các quy phạm do Nhà nước thừa nhận và là nguồn của hành lang pháp lý trong hoạt động ĐTTTRNN Khi các hiệp định này được ký kết nghĩa là các bên đã cam kết đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của các doanh nghiệp nên sẽ tăng sự tin tưởng cho các doanh nghiệp khi thực hiện hoạt động đầu tư ở nước ngoài Do vậy, việc ký kết các hiệp định với nước ngoài của nhà nước là cơ sở pháp

lý quan trọng để đảm bảo sự tin tưởng cho các NĐT yên tâm tiến hành ĐTTTRNN

2.2.3.3 Nhà nước định hướng và điều tiết các chính sách vĩ mô liên quan đến hoạt động ĐTTTRNN

Nhà nước định hướng sự phát triển của nền kinh tế nhằm khắc phục những khuyết tật cơ bản của thị trường tự do là tính chu kỳ, kết thúc mỗi chu kỳ phát triển là giai đoạn suy thoái, khủng hoảng Ngoài ra, nhà nước đảm bảo vai trò định hướng XHCN của cả nền kinh tế Thông qua việc định hướng phát triển, nhà nước có khả năng tập trung, huy động các nguồn lực của nhà nước, cá nhân để tạo bước đột phá, giải quyết các vấn đề trọng yếu Tuy nhiên, định hướng đầu tư mới chỉ đưa ra các mục tiêu cuối cùng, các mục tiêu trung gian và phác họa hướng đầu tư theo mục tiêu

đó Điều quan trọng là tiếp tục phải điều tiết, đều chỉnh các chính sách kinh tế vĩ mô

và cũng chỉ có nhà nước mới có thể đóng vai trò quyết định trong việc thực hiện các điều chỉnh, cải cách kinh tế để tạo ra môi trường, tạo điều kiện thuận lợi, tạo ra những động lực mạnh mẽ để khuyến khích các hoạt động đầu tư theo đúng hướng

Những chính sách kinh tế vĩ mô tác động mạnh mẽ đến việc thúc đẩy hoạt động ĐTTTRNN theo định hướng, chiến lược đầu tư của mỗi quốc gia qua chính sách liên quan đến cơ cấu ngành kinh tế và vùng lãnh thổ Thông thường, trong một giai đoạn nhất định, mỗi quốc gia sẽ có những định hướng chiến lược về cơ cấu đầu

tư nên sẽ có những định hướng, khuyến khích các NĐT đầu tư sang vùng nào, vào

lĩnh vưc ngành nghề mình có lợi thế, Do vậy, để đảm bảo hiệu quả và lợi ích của các doanh nghiệp, lợi ích quốc gia, nhà nước thường đưa ra những định hướng, khuyến khích các doanh nghiệp ĐTTTRNN vào những địa bàn, lĩnh vực nhất định

2.2.3.4 Nhà nước hỗ trợ hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài

Trong quá trình tìm kiếm cơ hội đầu tư ở nước ngoài, các NĐT tư luôn so sánh mức độ hấp dẫn và rủi ro giữa môi trường kinh doanh nước họ và môi trường kinh doanh nước nhận đầu tư Mặc dù gặp một số rủi ro khi ĐTTTRNN như rủi ro chính trị, rủi ro tỷ giá hối đoái, rủi ro văn hóa xã hội,…nhưng các NĐT vẫn luôn tích cực khai thác lợi thế so sánh của các nước nhằm tìm kiếm nguồn lợi từ các hoạt động đầu

tư Song hiệu quả khai thác các lợi thế đó phụ thuộc không nhỏ vào các cơ chế, chính sách hỗ trợ của nhà nước

2.3 Kinh nghiệm phát huy vai trò của nhà nước với hoạt động đầu tư trực tiếp

ra nước ngoài ở một số nước và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

2.3.1 Kinh nghiệm phát huy vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN ở một

số nước

Tác giả đã nghiên cứu kinh nghiệm phát huy vai trò của nhà nước với hoạt động ĐTTTRNN ở Trung Quốc, Hàn Quốc, Thái Lan, Nhật Bản và Singapore

2.3.2 Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Thứ nhất, theo kinh nghiệm của Trung Quốc, Hàn Quốc, thực hiện chính sách

mở cửa ĐTTTRNN cần theo lộ trình và chỉ thực hiện chính sách tự do hóa ĐTTTRNN khi nền kinh tế đã có thặng dư về cán cân thanh toán, có dự trữ ngoại tệ cao, tiềm lực của nền kinh tế nói chung và các doanh nghiệp nói riêng đã đủ mạnh và

có nhu cầu mở rộng ĐTTTRNN Lúc đó, chế độ cấp phép ĐTTTRNN sẽ được xóa bỏ hoàn toàn

Thứ hai, theo kinh nghiệm của Trung Quốc, Hàn Quốc, Thái Lan, Nhật Bản,

nhà nước có vai trò rất quan trọng trong việc tạo lập thị trường, tạo môi trường đầu tư

và hành lang pháp lý, tạo khuôn khổ cho các hoạt động ĐTTTRNN thông qua việc từng bước ban hành hệ thống pháp luật, tăng cường các hoạt động ngoại giao, tích cực đàm phán, ký kết các hiệp định để thúc đẩy và bảo vệ quyền lợi NĐT khi ĐTTTRNN

Thứ ba, theo kinh nghiệm của Trung Quốc, Thái Lan, nhà nước nên khuyến

khích và tạo điều kiện cho các doanh nghiệp, đặc biệt các doanh nghiệp thuộc thành phần kinh tế tư nhân ĐTTTRNN

Thứ tư, tất cả các quốc gia đều cho rằng nhà nước cần thành lập các tổ chức xúc

tiến ĐTTTRNN để tăng cường cung cấp thông tin và tổ chức các hoạt động XTĐT; thành lập các quỹ đầu tư, các ngân hàng, cơ quan hỗ trợ đầu tư nhằm khuyến khích, hỗ trợ các doanh nghiệp ĐTTTRNN qua việc cho vay ưu đãi, bảo hiểm đầu tư…

Thứ năm, Việt Nam có thể rút kinh nghiệm từ các DNNN của Trung Quốc và

Singapore Hai nước đã thành công trong việc tư hữu hóa các DNNN bằng cách bán

cổ phần của các doanh nghiệp do nhà nước sở hữu rồi tái đầu tư ra nước ngoài

Thứ sáu, theo kinh nghiệm từ làn sóng ĐTTTRNN của Trung Quốc, nhà nước

cần thận trọng hơn trong quản lý các thông tin về ĐTTTRNN của các DNVN Đặc