Vai trò của công nghệ thông tin đối với sự sinh thành và phát triển kinh tế tri thức ở Việt nam

Trong thời gian qua đã có nhiều đề tài nghiên cứu về sự hình thành và phát triển kinh tế tri thức .Tuy nhiên cho đến nay vẫn chưa tác giả nào nghiên cứu một cách có hệ thống về vai trò[r]

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Sự cần thiết của đề tài

Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ IX khẳng định “Con đường CNH-HĐH của nước ta cần và có thể rút ngắn thời gian, vừa có những bức tuần tự, vừa có những bước nhảy vọt Phát huy những lợi thế của đất nước, tận dụng mọi khả năng để đạt trình độ công nghệ tiên tiến, đặc biệt là công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, tranh thủ ứng dụng ngày càng nhiều hơn, ở mức cao hơn và phổ biến hơn những thành tựu mới về khoa học và công nghệ, từng bước phát triển nền kinh tế tri thức”

Đề tài “Vai trò của công nghệ thông tin đối với sự hình thành và phát

triển kinh tế tri thức ở Việt Nam” nhằm góp phần làm rõ những vấn đề lý luận

về kinh tế tri thức và vai trò của công nghệ thông tin đối với sự hình thành và phát triển kinh tế tri thức đồng thời kiến nghị một số giải pháp để phát triển công nghệ thông tin nhằm hình thành và phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam

2.Tình hình nghiên cứu

Trong thời gian qua đã có nhiều đề tài nghiên cứu về sự hình thành và phát triển kinh tế tri thức Tuy nhiên cho đến nay vẫn chưa tác giả nào nghiên cứu một cách có hệ thống về vai trò của của công nghệ thông tin đối với sự hình thành và phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam

3.Mục đích nghiên cứu

Đề tài nhằm mục đích nghiên cứu và làm rõ khái niệm, đặc điểm của nền kinh tế tri thức, vai trò của công nghệ thông tin đối với quá trình hình thành và phát triển kinh tế tri thức Thực trạng tác động của công nghệ thông tin đối với quá trình hình thành và phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam Trên

cơ sở đó đưa ra những phương hướng và giải pháp nhằm phát triển công nghệ thông tin để phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Vai trò của Công nghệ thông tin đối với sự

hình thành và phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam

Phạm vi nghiên cứu: Quá trình hình thành và phát triển CNTT ở Việt

Nam từ năm 1991 đến nay Kinh nghiệm phát triển CNTT của một số nước thời gian từ thập kỷ 80 của thế kỷ 20 đến nay để vận dụng vào Việt Nam

5 Phương pháp nghiên cứu

Áp dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để nghiên cứu

Ngoài ra luận văn còn sử dụng các phương pháp: Tổng hợp, thống kê, phân tích, diễn giải, mô hình hoá… những luận điểm được đề cập đến trong luận văn

6.Những đóng góp của luận văn

- Hệ thống hoá lý luận kinh tế tri thức

- Làm rõ những vấn đề cơ bản về công nghệ thông tin và tác động của công nghệ thông tin đối với quá trình hình thành và phát triển của kinh tế tri thức

- Phân tích, đánh giá thực trạng nghiên cứu, triển khai, ứng dụng công nghệ thông tin trong đời sống kinh tế- xã hội và những tác động của CNTT đến quá trình hình thành và phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam

- Trên cơ sở đó luận văn đề xuất những những quan điểm và giải pháp

để phát triển công nghệ thông tin nhằm hình thành và phát triển kinh tế tri thức ở Việt nam

7.Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được kết cấu thành 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về vai trò của công nghệ thông

tin đối với qúa trình hình thành và phát triển kinh tế tri thức

Chương 2: Thực trạng phát triển công nghệ thông tin và tác động của công

nghệ thông tin đến quá trình hình thành và phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam

Chương 3: Quan điểm và những giải pháp phát triển công nghệ thông

tin nhằm hình thành và phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VAI TRÒ CỦA CÔNG NGHỆ THÔNG TIN ĐỐI VỚI QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN

KINH TẾ TRI THỨC

1.1 KINH TẾ TRI THỨC VÀ NHỮNG ĐIỀU KIỆN TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRI THỨC

1 1.1 Kinh tế tri thức và đặc điểm của kinh tế tri thức

1.1.1.1 Quan niệm về kinh tế tri thức

Quá trình phát triển của nhân loại gắn liền với sự phát triển của LLSX Quá trình phát triển của LLSX có thể được chia ra làm ba giai đoạn tương ứng với ba mức trình độ phát triển của nền kinh tế thế giới; giai đoạn kinh tế sức lao động, giai đoạn kinh tế tài nguyên và giai đoạn kinh tế tri thức

Giai đoạn kinh tế sức lao động có đặc điểm là phát triển kinh tế chủ

yếu dựa vào sự chiếm hữu và phân phối sức lao động Trình độ khoa học kỹ thuật thấp Trong giai đoạn này, con người sử dụng các kỹ thuật thô sơ, lạc hậu, phát triển kinh tê chủ yếu dựa vào ngành sản xuất nông nghệp Trong giai đoạn này, giáo dục không được phổ cập, người mù chữ chiếm đại đa số

Giai đoạn kinh tế tài nguyên hay còn gọi là giai đoạn kinh tế công nghiệp là giai đoạn phát triển nền kinh tế chủ yếu quyết định bởi sự chiếm

hữu và phân phối tài nguyên với các tư liệu lao động đã phát triển tới một trình độ cao hơn, máy móc đã dần dần thay thế sức lao động Giai đoạn này nền kinh tế phát triển khá nhanh nhờ khai thác ồ ạt tài nguyên thiên nhiên

Giai đoạn kinh tế tri thức: hay còn gọi là kinh tế hậu công nghiệp là giai

đoạn phát triển kinh tế chủ yếu dựa trên sự chiếm hữu và phân phối tài nguyên trí lực, khoa học kỹ thuật sẽ trở thành một thành phần cơ bản của LLSX

1.1.1.2 Đặc điểm của kinh tế tri thức

Thứ nhất: Trong nền kinh tế tri thức công nghệ cao, đặc biệt là công

nghệ thông tin có vai trò quan trọng

Thứ hai: Tri thức khoa học và công nghệ cùng với lao động kỹ năng

cao là lực lượng sản xuất thứ nhất, là lợi thế phát triển quyết định

Thứ ba: Nền kinh tế thế giới hiện đại được cấu trúc thành một mạng

lưới toàn cấu

Thứ tư: Kinh tế tri thức có đặc điểm quan trọng là tốc độ biến đổi cao Thứ năm: Hệ thống giáo dục thay đổi, chuyển sang hệ thống học tập suốt đời

Thứ sáu: Đóng góp của tri thức (thông qua các ngành sản xuất vật chất,

dịch vụ, ứng dụng công nghệ cao và sử dụng lao động tri thức) chiếm trên 2/3 giá trị sản phẩm và tổng sản phẩm quốc nội

Thứ bảy: Kinh tế tri thức bảo đảm sự bền vững, không huỷ hoại môi

trường sinh thái

1.1.2 Các yếu tố cấu thành của nền kinh tế tri thức

1.1.2.1 Sự phát triển của các ngành công nghiệp công nghệ cao

Khác với loại hình kinh tế trước đây, loại hình mà lấy công nghiệp truyền thống làm nền tảng, lấy nguồn tài nguyên thiên nhiên thiếu thốn và ít

ỏi làm chỗ dựa để phát triển sản xuất, còn kinh tế tri thức lấy công nghệ cao làm lực lượng sản xuất, lấy trí lực - nguồn tài nguyên vô tận làm chỗ dựa chủ yếu, lấy công nghệ thông tin làm nền tảng phát triển

1.1.2.2 Nguồn nhân lực chất lượng cao

Ngày nay, thay vì các yếu tố vật chất-kỹ thuật truyền thống (máy móc, cơ khí, đường sắt, ruộng đất, hầm mỏ) thì con người trí tuệ và kỹ năng cao đang trở thành lực lượng sản xuất quan trọng, quyết định thành công của nỗ lực phát triển

1.1.2.3 Mạng lưới cơ sở hạ tầng thông tin phát triển, đặc biệt là mạng bưu chính viễn thông, Intemet

Xu hướng hướng tời kinh tế tri thức được thúc đẩy bởi sự phổ biến ứng dụng rộng rãi công nghệ thông tiootrong mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế- xã hội

điều kiện tiên quyết của kinh tế tri thức là một cơ sở vật chất công nghệ thong tin phát triển, để mọi người dân có thể sử dụng với mức giá hợp lý Cơ sở vật chất công nghê thông tin, viễn thông tiến bộ là điều kiện tiên quyết để một nền kinh tế thực sự trở thành nền kinh tế tri thức

1.1.2.4 Thị trường, đặc biệt là thị trường khoa học công nghệ

Tri thức là tư liệu sản xuất Nó được sinh ra, trao đổi và sử dụng sản xuất để tạo ra sản phẩm và dịch vụ Tri thức phải được đánh giá, có giá trị và được mua bán trên thị trường

Đo lường và đánh giá tri thức là một việc khó Vì nó là sản phẩm vô hình, trừu tượng, chuyển tải bằng thông tin và trong kinh tế thị trường, giá cả phải được hình thành và xác định thông qua thị trường, qua thoả thuận giữa người mua và người bán Muốn thế, tri thức phải xác định được sở hữu và giá trị được đảm bảo trong xã hội thực thi nghiêm ngặt sở hữu trí tuệ

1.1.3 Những điều kiện tiền đề hình thành và phát triển kinh tế tri thức

Thứ nhất: Sự phát triển cao của nền kinh tế:

Thứ hai: Sự phát triển cao về tri thức và sử dụng tri thức

Thứ ba: Vai trò của Nhà nước

1.2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ VAI TRÒ CỦA CÔNG NGHỆ THÔNG TIN ĐỐI VỚI QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRI THỨC

1.2.1 Công nghệ thông tin và vai trò của công nghệ thông tin trong điều kiện hiện nay

Công nghệ thông tin là hệ thống các tri thức, phương pháp khoa học,

các kỹ thuật công cụ và phương tiện các giải pháp công nghệ… được sử dụng

để thu thập, lưu trữ, xử lý, sản xuất, xuất bản phát hành, truyền tải, truy cập, phân phối thông tin, nhằm giúp con người có thể sử dụng có hiệu quả nhất nguồn tài nguyên thông tin cho sự phát triển của xã hội

Công nghệ thông tin có vai trò vô cùng quan trọng, CNTT là cơ sở

của tri thức, góp phần thúc đẩy tăng năng suất lao động, tăng trưởng và phát triển kinh tế bền vững, là cơ sở để sáng tạo ra các công nghệ mới khác như

công nghệ sinh học, công nghệ vũ trụ …

1.2.2 Tác động của công nghệ thông tin đến sự hình thành và phát triển

kinh tế tri thức

Nhờ có công nghệ thông tin mà nhiều ngành mới, nhất là trong các lĩnh vực công nghiệp và dịch vụ được tạo ra Các ngành truyền thống được hiện đại hoá và tiếp tục phát triển, nhưng tỷ lệ trong GDP giảm đi Các ngành công nghiệp công nghệ cao đang phát triển mạnh trong thương mại quốc tế và đang đóng vai trò động lực để nâng cao hoạt động của các ngành khác

Sự phát triển của CNTT làm xuất hiện một loại hình giáo dục mới, trong đó Internet đóng vai trò chủ đạo với những khả năng chưa từng có và ngày càng phát triển

Nhờ có sự bùng nổ của mạng Internet, các trường đại học trên thế giới, nhất là ở các nước phát triển đã có những thay đổi lớn trong hoạt động ứng dụng máy tính và mạng máy tính trong các chương trình giảng dạy và học tập Thông qua các trang chủ có thể có được các thông tin cần thiết về các trường đại học, các khoá đào tạo, đội ngũ giáo viên, quy chế tuyển chọn, học tập, giảng dạy

Cơ sở hạ tầng thông tin được thông minh hoá nhờ sự bùng nổ của mạng Internet Tin học hoá sẽ làm cho loài người chuyển từ hoạt động lấy vật chất

và năng lượng làm cơ sở như trước đấy sang hoạt động mới lấy mạng làm cơ

sở Trong đó thông tin và tri thức vừa là nguyên liệu vừa là sản phẩm của nền sản xuất mới

Thương mại điện tử là một phát kiến quan trọng, nó sẽ chi phối phần lớn các hoạt động của xã hội trong tương lai Thương mại điện tử sẽ trực tiếp

giúp cho sự phát triển kinh tế công nghiệp nhanh chóng chuyển tiếp ang nền kinh tế tri thức

1.3 Kinh nghiệm phát triển công nghệ thông tin nhằm hình thành và phát triển kinh tế trị thức

1.3.1 Kinh nghiệm của một số nước về phát triển công nghệ thông tin

*Kinh nghiệm của Mỹ

*Kinh nghiệm của các nước EU

* Kinh nghiệm của Nhật Bản

*Kinh nghiệm của một số nước đang phát triển

1.3.2 Những bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam

Thứ nhất: Đổi mới tư duy để nhận thức được tính kế thừa và sự khác biệt

của nền kinh tế này so với nền kinh tế hàng hoá thông thường trong lịch sử

Thứ hai: Hình thành nguồn vốn nhân lực, khuyến khích và bồi dưỡng

nhân tài, lấy con người làm trung tâm của mọi sự phát triển

Thứ ba: Ưu tiên phát triển các ngành công nghệ cao, đặc biệt là công

nghệ thông tin và coi chúng là động lực chủ yếu của tăng trưởng kinh tế

Thứ tư: Tiến hành cải tổ, cải cách kinh tế theo hướng tự do hoá và mở cửa Thứ năm: Xoá bỏ triệt để cơ chế kinh tế kế hoạch hoá, tập trung, quan

liêu bao cấp Chuyển sang kinh tế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước

Thứ sáu: Nâng cao hiệu quả kinh tế đối ngoại, sẽ tạo ra nhiều cơ hội

cho chúng ta tiếp thu và ứng dụng những thành tựu khoa học công nghệ tiên tiến, hiện đại trên thế giới để phát triển các ngành công nghệ cao nói chung

và công nghệ thông tin nói riêng

CHƯƠNG 2

THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CÔNG NGHỆ THÔNG TIN VÀ TÁC ĐỘNG CỦA CÔNG NGHỆ THÔNG TIN ĐẾN QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRI THỨC Ở VIỆT NAM

2.1 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÔNG NGHỆ THÔNG TIN Ỏ VIỆT NAM

2.1.1 Những chính sách của nhà nước hỗ trợ cho sự phát triển của công nghệ thông tin

Để thể chế hoá đường lối chủ trương của Đảng về phát triển khoa học công nghệ nói chung và công nghệ thong tin nói riêng, nhiều văn bản quy phạm pháp luật liên quan được ban hành; Luật sở hữu trí tuệ năm 2005; Luật đầu tư năm 2005, các văn bản về thuế, tiền thuê đất; Luật công nghệ thông tin năm 2006; Nghị định số 71/2007/NĐ-CP ngày 03/5/2007 của Chính phủ hướng dẫn thi hành Luật CNTT Các văn bản đã thể hiện những nội dung

Thứ nhất: Quan điểm chung về thu hút vốn đầu tư trong phát triển

công nghệ thông tin

Thứ hai: Các lĩnh vực phát triển công nghiệp CNTT được khuyến

khích phát triển

2.1.2 Quá trình nghiên cứu và triển khai công nghệ thông tin

Từ năm 1991, bốn lĩnh vực công nghệ cao (công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu tiên tiến và công nghệ tự động hoá) đã được đưa vào hệ thống các chương trình trọng điểm

Đến nay, nhiều kết quả nghiên cứu của các chương trình khoa học và công nghệ trọng điểm cấp Nhà nước về công nghệ cao đã được áp dụng giúp

ta giảm chi phí nhập ngoại nhiều trang thiết bị giá trị cao

2.1.3 Quá trình ứng dụng công nghệ thông tin vào đời sống kinh tế xã hội

Công nghệ thông tin ở Việt nam hiện nay được ứng dụng sâu rộng

trong hầu hết các lĩnh vực kinh tế quốc dân và hoạt động xã hội Số lượng doanh nghiệp ứng dụng công nghệ thông tin vào kinh doanh, thương mại điện

tử tăng nhanh Thị trường công nghệ thông tin phát triển sôi động

2.2 THỰC TRẠNG TÁC ĐỘNG CỦA CÔNG NGHỆ THÔNG TIN ĐẾN QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRI THỨC Ở VỆT NAM

2.2.1 Thực trạng tác động của công nghệ thông tin đến sự phát triển của các ngành công nghiệp công nghệ cao

Sự phát triển của CNTT có tác động to lớn đến sự phát triển của các ngành công nghiệp công nghệ cao như công nghiệp công nghệ sinh học, tự động hoá sản xuất, công nghệ vật liệu mới

Sự phát triển mạnh mẽ của CNTT đến nhiều ngành công nghệ cao khác

đã và đang làm biến đổi sâu sắc đời sống kinh tế, chính trị, xã hội

2.2.2 Thực trạng tác động của công nghệ thông tin đến nguồn nhân lực chất lượng cao

Sự phát triển của CNTT đã có tác động không nhỏ đến chất lượng nguồn nhân lực nước ta

Tuy nhiên chất lượng nguồn nhân lực công nghệ cao của Việt Nam vẫn còn thấp so với các nước trong khu vực và trên thế giới Hiệu quả sử dụng nhân lực khoa học công nghệ chưa cao Chất lượng kỹ sư phần cứng và phần mềm còn hạn chế Chất lượng nguồn nhân lực CNTT chưa đáp ứng được yêu cầu ứng dụng và phát triển các phần mềm ứng dụng chuyên ngành Hiệu quả

sử dụng nhân lực khoa học công nghệ chưa cao

2.2.3 Thực trạng phát triển của mạng lưới cơ sở hạ tầng thông tin

Đến nay, 100% mạng lưới viễn thông đã được số hoá, 100% xã, phường trong cả nước có điện thoại Một số mạng diện rộng chuyên ngành đã đi vào hoạt động Hiện nay cả nước đã có 8 công viên phần mềm đi vào hoạt động, 7 nhà

cung cấp điện thoại di động Năm 2009 Việt Nam được xếp vào danh sách 20 quốc gia hấp dẫn nhất về gia công phần mềm và dịch vụ trên thế giới

2.2.4 Thực trạng tác động của công nghệ thông tin đến sự phát triển của thị trường

Các loại thị trường phát triển nhanh nhờ ứng dụng CNTT Thị trường khoa học công nghệ đang trong giai đoạn hình thành, vẫn còn thiếu nhiều điều kiện đề trở thành thị trường

2.2.5 Tác động của CNTT đến quá trình phát triển và hội nhập của Việt Nam

Đi sau trong lĩnh vực CNTT, Việt Nam có điều kiện học hỏi được kinh nghiệm từ việc phát triển của các quốc gia đi trước; trực tiếp lựa chọn đầu tư vào những công nghệ tiên tiến nhất, thiết lập những cơ sở hạ tầng CNTT quốc gia hiện đại, với chi phí ngày càng thấp hơn

2.3 NHỮNG NHẬN XÉT RÚT RA SAU KHI NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA CNTT ĐẾN QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRI THỨC

2.3.1 Những kết quả đã đạt được

Thứ nhất: Công nghệ thông tin đã có nhiều tác động tích cực đến kinh

tế xã hội, góp phần nâng cao năng suất lao động của nhiều ngành và lĩnh vực kinh tế; nâng cao giá trị gia tăng và tạo ra những sản phẩm mới

Thứ hai: Chúng ta đã đào tạo được đội ngũ đông đảo các nhà khoa

học, lao động chất lượng cao trong các ngành công nghiệp công nghệ cao

Thứ ba: Mạng lưới cơ sở hạ tầng thông tin, viễn thông phát triển, đáp

ứng nhu cầu ngày càng cao của xã hội,

Thứ tư: Sự tác động của CNTT-Internet vào sản xuất kinh doanh làm

thay đổi cách thức mua bán và các quan hệ giao dịch trên các loại thị trường

Thứ năm: Sự phát triển của CNTT góp phần đưa nước ta hội nhập

tương đối nhanh chóng với thế giới

2.3.2 Những hạn chế và nguyên nhân