Cách thức tiến hành hoạt động: Giáo viên tổ chức cho cá nhân học sinh trả lời các câu hỏi đưa ra, học sinh thảo luận câu hỏi của gv, Học sinh làm thí nghiệm theo nhóm Nội dung Hoạt động
Trang 1CHỦ ĐỀ: NGUỒN ÂM Thời lượng dạy học: 03 tiết (Từ tiết 11 đến tiết 13)
A MỤC TIÊU
1 Kiến thức:
- Nêu được đặc điểm chung của các nguồn âm Nhận biết được một số nguồn
âm thường gặp
- Nêu được mối liên hệ giữa độ cao và tần số của âm Sử dụng được thuật ngữ
âm cao (âm thấp), âm bổng (âm trầm) và tần số khi so sánh hai âm
- Nêu được mối liên hệ giữa biên độ và độ to của âm phát ra Sử dụng được thuật ngữ âm to, âm nhỏ và tần số khi so sánh hai âm
2 Kỹ năng:
- Quan sát TN kiểm chứng để rát ra đặc điểm của nguồn âm là dao động
- Kỹ năng làm TN để hiểu tần số là gì và thấy được mối liên hệ giữa tần số dao động và độ cao của âm
- Kỹ năng làm TN quan sát để rút ra nhận xét
3 Thái độ:
- Thái độ nghiêm túc trong học tập Vật lý
- Có ý thức vận dụng các kiến thức vào thực tế
4 Định hướng phát triển năng lực
*Năng lực chung
- Năng lực trao đổi thông tin
- Năng lực giao tiếp
- Năng lực hợp tác
* Năng lực chuyên biệt
- Năng lực giải quyết vấn đề
- Năng lực sử dụng ngôn ngữ
- Năng lực tính toán
II MÔ TẢ CÁC MỨC ĐỘ NHẬN THỨC VÀ NĂNG LỰC ĐƯỢC HÌNH THÀNH
Nội dung Nhận biết (mô tả
yêu cầu cần đạt)
Thông hiểu (mô tả yêu cầu cần đạt)
Vận dụng thấp (mô tả yêu cầu cần đạt)
Vận dụng cao (mô tả yêu cầu cần đạt) Nguồn âm
và đặc
điểm của
nguồn âm
- Nêu được thế nào
là nguồn âm
- Nêu được các đặc điểm của nguồn âm
- Quan sát và
mô tả được các TN về đặc điểm của nguồn âm
- Biết cách làm cho 1 số vật phát ra âm thanh
Tự thiết kế 1 sản phẩm phát được ra âm thanh và giải thích nguyên lí hoạt động của nó
Độ cao
của âm
-Nhận biết được âm cao (bổng) có tần số lớn, âm thấp (trầm)
có tần số nhỏ Nêu được ví dụ
- Tần số, âm cao, âm thấp phụ thuộc vào tần số như thế nào
- Giải thích được một số hiện tượng tự nhiên thường gặp
Giải thích được một số hiện tượng liên quan đến thực tế
Trang 2Độ to của
âm
- Nhận biết được âm
to có biên độ dao động lớn, âm nhỏ có biên độ dao động nhỏ
- Biết được đơn vị
độ to của âm là Đêxiben
- Mô tả và nhận biết hiện tượng xảy ra
-Hiểu mối quan hệ giữa biên độ dao động và độ
to của âm, biên độ càng lớn âm càng to
- Lắp ráp dụng cụ (theo yêu cầu của thí nghiệm)
- Lắp ráp dụng cụ (theo yêu cầu của thí nghiệm)
- Giải thích hiện tượng
- Làm TN để rút
ra kết luạn về
độ to của âm phụ thuộc vào biên độ dao động như thế nào
Giải thích được một số hiện tượng liên quan đến thực tế
III BIÊN SOẠN CÂU HỎI VÀ BÀI TẬP
I Mức độ nhận biết:
Câu hỏi lý thuyết
CH1 Hãy kể tên một số ví dụ về nguồn âm? (NB1)
CH2 Vật nào phát ra âm? Vật đó có rung động không? Nhận biết bằng cách nào? (NB2)
CH3 Các nguồn âm đều có chung đặc điểm gì? (NB3)
CH4 Tần số là gì? (NB4)
CH5 Độ to của âm được đo bằng đơn vị gì? (NB5)
Bài tập
Bài tập 1: Vật phát ra âm trong các trường hợp nào dưới đây ? (NB6)
A Khi kéo căng vật C Khi nén vật
B Khi uốn cong vật D Khi làm vật dao động
Bài tập 2: Khi bác bảo vệ gõ trống, tai ta nghe thấy tiếng trống Vật nào đã phát
ra âm đó ? (NB7)
A Tay bác bảo vệ gõ trống C Mặt trống
B Dùi trống D Không khí xung quanh trống
Bài tập 3: Khi nhạc sĩ chơi đàn ghita, ta nghe thấy tiếng nhạc Vậy đâu là nguồn
âm ? (NB8)
A Tây bấm dây đàn C Hộp đàn
B Tay gảy dây đàn D Dây đàn.
Bài tập 4: Khi nghe đài, âm thanh phát ra từ đâu: (NB9)
A Từ phát thanh viên đọc ở đài phát thanh
B Từ núm chỉnh âm thanh
Trang 3C Từ vỏ của chiếc đài.
D Từ chiếc màng loa đang dao động
Bài tập 5: Khi gõ tay xuống mặt bàn, ta nghe thấy âm Trong trường hợp này,
vật nào đã dao động phát ra âm thanh ? (NB10)
A Mặt bàn dao dộng phát ra âm thanh
B Tay ta gõ vào bàn nên tay đã dao động phát ra âm thanh
C Cả tay ta và mặt bàn đều dao động phát ra âm
D Lớp không khí giữa tay ta và mặt bàn dao động phát ra âm
II Mức độ thông hiểu:
Câu hỏi lý thuyết
CH3 Khi phát ra âm thì các vật đều có đặc điểm gì? (TH1)
CH5 Vật dao động nhanh thì tần số như thế nào? (TH2)
CH6 Khi nào thì âm phát ra càng cao? (TH3)
CH7 Biên độ giao động là gì? (TH4)
CH8 Khi nào thì âm phát ra càng to? (TH5)
Bài tập
Bài tập 6: Hộp đàn trong các đàn ghita, violong, mangdolin, violong sen có
tác dụng gì là chủ yếu ?
A Để tạo kiểu dáng cho đàn
B Để khuếch đại âm do dây đàn phát ra
C Để người nhạc sĩ có chỗ tì khi đánh đàn
D Để người nhạc sĩ có thể vỗ vào hộp đàn khi cần thiết
Bài tập 7: Khi trời mưa dông, ta thường nghe thấy tiếng sấm Vậy vật nào đã
dao động phát ra tiếng sấm ?
A Các đám mây va chạm vào nhau nên đã dao động phát ra tiếng sấm
B Các tia lửa điện khổng lồ dao động gay ra tiếng sấm
C Không khí xung quanh tia lửa điện đã bị dãn nở đột ngột khiến chúng dao động gay ra tiếng sấm
Bài tập 8: Điền cụm từ thích hợp vào chỗ trống:
Âm thanh được tạo ra từ các …… âm, có chung đặc điểm là khi …… ra âm, các nguồn âm đều ………
D Cả ba lí do trên
III Mức độ vận dụng thấp
Bài tập 9: Trong các vật sau, vật nào là nguồn âm? Tại sao? (VDT1)
1 Cái trống để trong sân trường
2 Con chim đang hót
3 Chiếc sáo mà người nghệ sĩ đang cầm trên tay
4 Cái còi mà trọng tài bóng đá đang thổi
Bài tập 10 Kể tên các nhạc cụ mà em biết, tìm hiểu xem bộ phận nào dao động
khi các nhạc cụ đó phát ra âm (VDT2)
Trang 4Bài tập 11.Hãy quan sát một số chiếc loa thùng đang phát ra âm Khi loa phát ra
âm, bộ phận nào của loa dao động ? Hãy nêu cách để kiểm tra bộ phận dao động khi loa phát ra âm (VDT3)
Bài tập 12 Giải thích tại sao dùng tay kéo mặt trống và buông tay ra thì trống
phát ra âm Làm thế nào để phát ra âm thanh khác nhau? (VDT4)
IV Mức độ vận dụng cao
Bài tập 13: Hãy thiết kế 1 nhạc cụ đơn giản và xác định đâu là bộ phận phát ra
âm (VDC1)
Bài tập 14: Tiếng sét và tia chớp được tạo ra gần như cùng một lúc, nhưng ta thường nhìn thấy chớp trước khi nghe thấy tiếng sét Hãy giải thích (VDC2) Bài tập 15: Kinh nghiệm của những người câu cá cho biết, khi có người đi đến
bờ sông, cá ở dưới sông lập tức “ lẩn trốn ngay” Hãy giải thích tại sao (VDC3)
IV KẾ HOẠCH THỰC HIỆN CHỦ ĐỀ
Nội dung Hình thức tổ
chức dạy học
Thời lượng
Thời điểm
Thiết bị DH, Học liệu
Ghi chú
Nhận biết
nguồn âm
cá nhân 10 phút Tiết 1 Thực hiện tại
hòng học Đặc điểm của
nguồn âm
Nhóm 20 phút Tiết 1 Dây cao su,
trống, âm thoa
Độ cao của
âm
Nhóm 30 phút Tiết
1+ 2
Con lắc, thước kẻ giá đỡ
Độ to của âm Nhóm 30 phút Tiết 2 Thước kẻ,
trống, quả lắc Bài tập vận
dụng
Nhóm/ cá nhân
45 phút Tiết 3 Phiếu bài tập
V TIẾN TRÌNH LÊN LỚP
Hoạt động 1: Khởi động (3 phút)
1 Mục tiêu: Chương Âm học sẽ giúp chúng ta tìm hiểu những vấn đề về nguồn âm
2 Nhiệm vụ học tập của học sinh: Lắng nghe sự giới thiệu của giáo viên
3 Cách thức tiến hành hoạt động: Giáo viên nêu những vấn đề, những câu hỏi đặt ra sẽ phải giải quyết trong chương
Hoạt động của GV Hoạt động của Học sinh Hoạt động 1: Khởi động
- Chúng ta vẫn thường nói chuyện với
nhau Lắng nghe những âm thanh phát
ra như tiếng chim hót, tiếng cười vui
vẻ, tiếng ồn ào ngoài đường phố…
2 Nhiệm vụ học tập của học sinh:
- Vậy có em nào đặt ra câu hỏi:
+ Âm thanh được tạo ra như thế nào?
- HS lắng nghe
Trang 5+ Các nguồn âm có đặc điểm gì?
+ Âm trầm, âm bổng khác nhau ở chỗ
nào?
+ Âm truyền qua những môi trường
nào?
+ Chống ô nhiễm tiếng ồn như thế nào?
- Chương II: Âm học sẽ giúp chúng ta
tìm hiểu những vấn đề vừa nêu ra
- Trong chủ đề: Nguồn âm chúng ta
nghiên cứu các vấn đề về nguồn âm, độ
cao của âm và độ to của âm
3 Cách thức tiến hành hoạt động: Giáo
viên cho học sinh tìm hiểu các nội dung
của chương và giới thiệu vào bài mới
Hoạt động 2: Hình thành kiến thức mới
1 Mục tiêu:
- Nêu được đặc điểm chung của các nguồn âm
- Nhận biết được một số nguồn âm thường gặp trong cuộc sống
2 Nhiệm vụ học tập của học sinh: HS thực hiện theo yêu cầu của GV và trả lời
các câu hỏi
3 Cách thức tiến hành hoạt động: Giáo viên tổ chức cho cá nhân học sinh trả
lời các câu hỏi đưa ra, học sinh thảo luận câu hỏi của gv, Học sinh làm thí nghiệm theo nhóm
Nội dung Hoạt động giáo viên Hoạt động học sinh
ND1: Nhận biết nguồn âm ( 7 phút)
Bước 1 Giao
nhiệm vụ:
Chúng ta giữ yên lặng và lắng tai nghe Em hãy nêu những âm thanh mà em nghe được, tìm xem chúng phát ra từ đâu và trả lời C1, C2 (SGK/28)
- Hs lắng nghe theo yêu cầu của Gv
Bước 2 Thực
hiện nhiệm vụ
được giao:
Giáo viên yêu cầu các nhóm thực hiện và trả lời các câu hỏi
- HS thực hiện theo yêu cầu của GV và trả lời các câu C1, C2 (SGK/28) và rút ra được thế nào là nguồn âm
Bước 3 Báo
cáo kết quả và
thảo luận:
HS trả lời C1, C2 và nhận xét câu trả lời và rút ra khi nào vât phát ra âm
- HS trả lời cá nhân C1, C2 (SGK/28) và rút ra thế nào là nguồn âm
Lớp thảo luận, nhận xét câu trả lời
Bước 4 Đánh
giá kết quả:
Gv nhận xét các HS trả lời GV chốt lại: Thế nào là nguồn âm?
* Vậy các nguồn âm đều có
Vật phát ra âm gọi là nguồn âm
-HS kể tên các loại
Trang 6chung đặc điểm gì? Chúng ta sẽ
tìm hiểu điều đó qua mục II
nguồn âm
C1 Từ con chim, loa,
nước chảy
C2: Kèn, đàn, sáo,
nhị,
ND2: Đặc điểm của nguồn âm (20 phút)
Bước 1 Giao
nhiệm vụ
Yêu cầu học sinh nhận dụng cụ
và thực hiện lắp ráp và tiến hành thí nghiệm 10.1, 10.2 SGK và theo dõi giáo viên làm thí nghiệm 10.3 và trả lời (C3, C4, C5 SGK/28,29)
- Hs đại diện nhóm lắng nghe yêu cầu của Gv và nhận dụng cụ
Bước 2 Thực
hiện nhiệm vụ
được giao
Yêu cầu học sinh nhận dụng cụ
và thực hiện lắp ráp và tiến hành thí nghiệm 10.1, 10.2 SGK và theo dõi giáo viên làm thí nghiệm 10.3 và trả lời (C3, C4, C5 SGK/28,29)
+ GV điều khiển HS làm thí nghiệm 10.1, 10.2(SGK) theo nhóm để giới thiệu về dao động
và làm thí nghiệm 10.3 với âm thoa trước toàn lớp
+ Yêu cầu HS đưa ra được phương án nhận biết vật có rung động không
+ GV điều khiển HS toàn lớp thảo luận các câu C3, C4, C5 (SGk/28,29) Gọi đại diện nhóm trình bày kết quả thí nghiệm và trả lời các câu hỏi Thế nào là dao động?
+ GV có thể thực hiện trước toàn lớp một số phương án thí nghiệm kiểm chứng vật phát ra
âm thì dao động
- Các nhóm lắp ráp và tiến hành thí nghiệm 10.1, 10.2, trả lời C3, C4, C5 (SGk/28,29)
Bước 3 Báo
cáo kết quả và
thảo luận:
Gv yêu cầu các nhóm trả lời các câu C3, C4, C5 (SGk/28,29) và thảo luận ý kiến các nhóm khác, rút ra kết luận
- Đại diện nhóm trả lời
(SGk/28,29) Các nhóm khác tiến hành nhận xét
Bước 4 Đánh
giá kết quả:
Gv nhận xét về các nhóm tiến
hành thí nghiệm, câu trả lời của các nhóm và rút ra kết luận:
C4 (SGk/28,29):: Cốc
thuỷ tinh phát ra âm.Thnàh cốc có rung
Trang 7GV nhận xét về các nhóm tiến
hành thí nghiệm, câu trả lời của các nhóm và rút ra kết luận:
động (Phương án nhận biết: sờ tay, treo con lắc bấc sát với thành cốc, )
- Sự rung động qua lại
vị trí cân bằng của vật gọi là dao động
C5 (SGk/28,29):: Âm
thoa dao động (Đặt con lắc bấc sát một nhánh của âm thoa, sờ tay, )
- Thảo luận để thống nhất kết luận:
Khi các vật phát ra âm đều dao động
ND3: Độ cao của âm (35 phút)
1 Tìm hiểu dao động nhanh, chậm – Tần số ( 10 phút)
Bước 1 Giao
nhiệm vụ
GV đặt vấn đề
* Đàn bầu chỉ có một dây, tại
sao người nghệ sĩ khi gảy đàn làm cho bài hát khi thánh thót, lúc trầm lắng Vậy khi nào âm phát ra cao, âm phát ra trầm
- GV bố trí thí nghiệm H11.1 (SGK), hướng dẫn HS cách xác định một dao động và cách xác định số dao động trong 10s
Tính số dao động trong 1s?
Gv yêu cầu các nhóm học sinh quan sát và đếm số dao động của hai con lắc và ghi kết quả vào bảng SGK/31
- HS Các nhóm chú ý nghe phần hướng dẫn của GV
- HS hoạt động nhóm lắng nghe theo yêu cầu của Gv
Bước 2 Thực
hiện nhiệm vụ
được giao
Qua tiến hành quan sát thí nghiệm ảo và điền bảng, trả lời C2 SGK
-Các nhóm đếm số dao động của hai con lắc trong 10s và ghi kết quả vào bảng (SGK/ 31), trả lời C2 (SGK/ 31)
Bước 3 Báo
cáo kết quả và
thảo luận:
Gv yêu cầu HS tiến hành báo cáo theo nhóm và thảo luận các câu trả lời
- Đại diện nhóm báo cáo kết quả câu trả lời theo yêu cầu Các nhóm khác nhận xét
Trang 8Bước 4 Đánh
giá kết quả:
- Giáo viên nhận xét các nhóm
làm thí nghiệm, nhận xét câu trả lời các nhóm và rút ra nhận xét
- GV thông báo đơn vị tần số và
kí hiệu
Số dao động trong 1 giây gọi là tần số
Đơn vị tần số là Hec,
kí hiệu Hz
HS xác định được tần
số dao động của
hai con lắc a, b
C2: Con lắc b có tần
số dao động lớn hơn Nhận xét: Dao động càng nhanh (chậm), tần
số dao động càng lớn (nhỏ)
2.Tìm hiểu âm cao (âm bổng), âm thấp (âm trầm) ( 25 phút)
Bước 1 Giao
nhiệm vụ
GV phát đồ dùng thí nghiệm cho các nhóm, giới thiệu cách làm thí nghiệm 2, lưu ý: ấn chặt tay vào thước ở sát mép hộp
Gv yêu cầu HS thực hiện thí nghiệm theo nhóm và trả lời câu hỏi C3 (SGK/32)
- HS Các nhóm chú ý nghe phần hướng dẫn của GV
- HS hoạt động nhóm lắng nghe theo yêu cầu của Gv
Bước 2 Thực
hiện nhiệm vụ
được giao
Gv yêu cầu tiến hành lắp ráp thí nghiệm, tiến hành thí nghiệm
và trả lời C3 (SGK/32)
Các nhóm thực hiện thí nghiệm: Quan sát dao động và nghe âm phát
ra Từ đó trả lời câu C3 (SGK/32)
Bước 3 Báo
cáo kết quả và
thảo luận:
- Gv yêu cầu các nhóm báo cáo kết quả thí nghiệm và câu trả lời C3 (SGK/32)
- Đại diện nhóm báo cáo kết quả và trả lời C3 (SGK/32) Các nhóm khác nhận xét câu trả lời
Bước 4 Đánh
giá kết quả:
Giáo viên nhận xét các nhóm làm thí nghiệm, nhận xét câu trả lời C3 (SGK/32) và kết luận lại
* Vậy với vật quay nhanh chậm thì âm phát ra như thế nào?
Chúng ta cùng vào thí nghiệm 3
C3:Phần tự do của
thước dài dao động chậm, âm phát ra thấp Phần tự do của thước ngắn dao động nhanh,
âm phát ra cao
-lắng nghe để nắm được cách làm thí nghiệm 3, quan sát và
Trang 9lắng nghe âm phát ra.
GV giới thiệu dụng cụ thí nghiệm H11.3, và tiến hành phát dụng cụ, yêu cầu các nhóm tiến hành thí nghiệm làm đĩa quay nhanh, quay chậm (nối vào nguồn 9V và 6V)
HS
Bước 1 Giao
nhiệm vụ
Gv yêu cầu HS toàn lớp quan sát, lắng nghe âm phát ra, trả lời
và thảo luận câu C4
HS hoạt động nhóm:
- Lắp ráp thí nghiệm
- Tiến hành thí nghiệm
Bước 2 Thực
hiện nhiệm vụ
được giao
Gv yêu cầu Hs tiến hành lắp ráp
và làm thí nghiệm, trả lời câu hỏi C4 (SGK/32) và trả lời cá nhân kết luận
HS hoạt động nhóm:
- Lắp ráp thí nghiệm
- Tiến hành thí nghiệm
- Trả lời câu hỏi C4 (SGK/32)
Bước 3 Báo
cáo kết quả và
thảo luận:
- Gv yêu cầu HS đại diện nhóm trả lời C4 (SGK/32), trả lời cá nhân phần kết luận Thảo luận
để thống nhất câu trả lời
- Đại diện các nhóm trả lời câu hỏi C4 (SGK/32), cá nhân trả lời kết luận và các nhóm, cá nhân nhận xét câu trả lời
Bước 4 Đánh
giá kết quả:
Giáo viên nhận xét tiến hành thí nghiệm, câu trả lời các nhóm, cá nhân và rút ra kết luận
C4: Khi đĩa quay
chậm, góc miếng bìa dao động chậm, âm phát ra thấp
-Khi đĩa quay nhanh, góc miếng bìa dao động nhanh, âm phát
ra cao
- HS hoàn thiện phần kết luận
Kết luận:
Dao động cang nhanh (chậm), tần số dao động càng lớn (nhỏ),
âm phát ra càng cao (thấp)
ND3: Độ to của âm (30 phút)
* Tại sao các bạn nữ thường có giọng cao hơn các bạn nam?
- Khi náo phát ra âm to, khi nào
HS trả lời: Dây âm thanh của các bạn nữ dao động nhanh hơn
Trang 10phát ra âm nhỏ?
GV yêu cầu các nhóm HS đọc thí nghiệm để thu thập thông tin
- Gv phát dụng cụ cho các nhóm
Mỗi vật phát ra âm đều
có độ cao nhất định
Bước 1 Giao
nhiệm vụ
Gv yêu cầu nhóm HS lắp ráp, tiến hành thí nghiệm 1 (SGK/34) hoàn thành câu C1 (SGK/34) vào bảng 1 trên tờ A2 do Gv phát
- GV hướng dẫn HS toàn lớp thảo luận về kết quả thí nghiệm 1
- Gv yêu cầu HS làm việc cá nhân hoàn thành câu C2 (SGK/
35)
Các nhóm lắng nghe yêu cầu của Gv và nhận dụng cụ
Bước 2 Thực
hiện nhiệm vụ
được giao
Các nhóm tiến hành lắp ráp, tiến hành thí nghiệm và hoàn thiện câu C1, C2 (SGK/34,35)
- Các nhóm tiến hành thí nghiệm theo nhóm, quan sát và lắng nghe
âm phát ra
- Các nhóm HS hoàn thành bảng 1 trên tờ A2 và C2 (SGK/35)
Bước 3 Báo
cáo kết quả và
thảo luận:
- Gv yêu cầu đại diện nhóm HS gắn C1 (SGK/34) trên bảng và trả lời C2 (SGK/35)
- Các nhóm gắn C1 (SGK/34) trên tờ A2 lên bảng, đại diện nhóm trả lời C2 (SGK/ 35) Đại diện 01 nhóm tiến hành nhận xét và chấm điểm C1 (SGK/34) của các nhóm, nhận xét C2 (SGK/35)
Bước 4 Đánh
giá kết quả:
- Giáo viên nhận xét về các nhóm làm thí nghiệm và câu trả lời của các nhóm
- GV giới thiệu về biên độ dao động
HS nắm được khái niệm: Độ lệch lớn nhất của vật dao động so với vị trí cân bằng gọi
là biện độ dao động
C2 (SGK/35): Đầu
thước lệch khỏi vị trí cân bằng nhiều, biên
