Tăng cường huy động trái phiếu chính phủ tại kho bạc nhà nước Việt nam

Việc thực hiện tốt công tác huy động trái phiếu chính phủ qua Kho bạc nhà nước không những tạo nguồn vốn dồi dào đáp ứng các nhu cầu cấp bách về vốn cho công tác đầu tư phát triển của [r]

i

LỜI MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trái phiếu chính phủ là một loại chứng khoán nợ, hàng năm thông qua việc

sử dụng công cụ này Chính phủ đã huy động được một khối lượng vốn nhàn rỗi từ trong xã hội đáp ứng nhu cầu điều hành chính sách tài khoá và tài trợ vốn cho các dự án, chương trình, mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội Hoạt động huy động trái phiếu chính phủ đã đạt được những kết quả khả quan Khối lượng trái phiếu chính phủ phát hành và giao dịch ngày càng tăng, góp phần quan trọng vào quá trình phát triển của thị trường trái phiếu chính phủ nói riêng và thị trường tài chính nói chung Tuy nhiên, hoạt động huy động trái phiếu chính phủ trong thời gian qua vẫn còn bộc lộ một số hạn chế, chưa tương xứng với vị trí và tiềm năng của nền kinh tế Để khai thác có hiệu quả các nguồn vốn thông qua thị trường trái phiếu chính phủ, đáp ứng nhu cầu vốn cho ngân sách nhà nước và cho đầu tư phát triển, góp phần quan trọng vào quá trình phát triển của thị trường trái phiếu chính phủ và thị trường tài chính đòi hỏi hoạt động huy động trái phiếu chính phủ phải ngày càng được củng cố, phát triển và hoàn thiện hơn

CHƯƠNG 1:

MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HUY ĐỘNG TRÁI PHIẾU CHÍNH PHỦ TẠI KHO BẠC NHÀ NƯỚC

1.1 Trái phiếu chính phủ và thị trường trái phiếu chính phủ

1.1.1 Trái phiếu chính phủ

1.1.1.1 Khái niệm và đặc điểm của trái phiếu chính phủ

a Khái niệm: Trái phiếu chính phủ là một chứng khoán nợ do Chính phủ

phát hành hoặc đảm bảo, có mệnh giá, có kỳ hạn, có lãi, xác nhận nghĩa vụ trả

nợ của Chính phủ đối với người sở hữu trái phiếu

b Đặc điểm của trái phiếu chính phủ:

- TPCP có mức độ rủi ro thấp nhất

- TPCP là loại trái phiếu có uy tín và an toàn nhất trên thị trường

- TPCP là công cụ an toàn, khối lượng phát hành lớn, lại có nhiều ưu đãi

- TPCP có ảnh hưởng rất lớn tới thị trường chứng khoán (TTCK) nói riêng và thị trường tài chính nói chung

- TPCP có tính thanh khoản cao hơn so với các loại trái phiếu khác

1.1.1.2 Phân loại trái phiếu chính phủ

Việc phân loại trái phiếu chính phủ mang một ý nghĩa quan trọng trong việc quản l‎ý, phát hành và đặc biệt là phân định rõ trong việc huy động vốn thông qua thị trường vốn Có 3 hình thức phân loại TPCP cơ bản là phân loại theo đối tượng phát hành, phân loại theo lợi tức trái phiếu và phân loại theo hình thức trái phiếu

1.1.2 Thị trường trái phiếu chính phủ

1.1.2.1 Khái niệm và phân loại thị trường trái phiếu chính phủ

a.Khái niệm: Thị trường trái phiếu chính phủ là một bộ phận quan trọng trong

thị trường tài chính Việc hình thành và phát triển thị trường trái phiếu chính phủ ở nước ta là một yêu cầu bức xúc đối với nền kinh tế nó có tác động qua

lại tới sự phát triển của thị trường chứng khoán

b Phân loại thị trường trái phiếu chính phủ:

- Căn cứ vào quá trình luân chuyển vốn: Thị trường TPCP được phân thành thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp

- Căn cứ theo hình thức tổ chức của thị trường:Thị trường TPCP được phân thành Sở giao dịch chứng khoán và thị trường phi tập trung

iii

1.1.2.2 Các thành viên tham gia thị trường trái phiếu chính phủ

Các thành viên tham gia thị trường trái phiếu chính phủ bao gồm chủ thể phát hành, chủ thể đầu tư và các trung gian tài chính

1.2 Huy động trái phiếu chính phủ

1.2.1 Sự cần thiết huy động trái phiếu chính phủ

TPCP là công cụ huy động vốn quan trọng của một quốc gia, nhất là các nước đang phát triển Tăng cường huy động TPCP có ‎ ý nghĩa rất quan trọng đối với sự phát triển của thị trường tài chính cũng như đối với sự nghiệp phát triển kinh tế của các nước có nền kinh tế thị trường

1.2.2 Các phương thức huy động trái phiếu chính phủ

1.2.2.1 Phương thức đấu thầu

Phương thức đấu thầu bao gồm đấu thầu qua Ngân hàng trung ương và đấu thầu TPCP qua thị trường giao dịch chứng khoán tập trung

1.2.2.2 Phương thức bảo lãnh

Bảo lãnh phát hành trái phiếu là việc tổ chức phát hành thực hiện các thủ tục trước khi phát hành trái phiếu ra TTCK, phân phối trái phiếu cho các nhà đầu

tư, nhận mua trái phiếu để bán lại hoặc mua số trái phiếu còn lại chưa phân phối hết

1.2.2.3 Phương thức bán lẻ

Bán lẻ qua hệ thống KBNN là phương thức KBNN trực tiếp thực hiện việc bán trái phiếu cho các tổ chức, cá nhân mua trái phiếu; tổ chức thanh toán tiền gốc, lãi trái phiếu và thực hiện lưu giữ, bảo quản trái phiếu khi chủ sở hữu có nhu cầu

1.2.2.4 Phương thức đại l‎ý

Đại lý phát hành là việc tổ chức phát hành uỷ thác cho các tổ chức khác, thực hiện bán trái phiếu cho các nhà đầu tư Trường hợp không bán hết, tổ

chức đại lý phát hành được trả lại số trái phiếu còn lại cho tổ chức phát hành Các loại trái phiếu phát hành theo phương thức đại lý bao gồm: trái phiếu kho bạc, trái phiếu chính quyền địa phương

1.2.3 Sử dụng và thanh toán trái phiếu chính phủ

Mục đích của việc phát hành TPCP là nhằm huy động vốn để bù đắp thiếu hụt NSNN, đầu tư xây dựng các công trình, dự án trọng điểm hoặc để xây dựng và thực hiện các chương trình mục tiêu của Chính phủ Nguồn thanh toán TPCP chủ yếu lấy từ NSNN hoặc nguồn vốn thu hồi trực tiếp từ các công trình được đầu tư từ nguồn vốn phát hành TPCP mang lại

1.3 Kinh nghiệm huy động trái phiếu chính phủ một số quốc gia

1.3.1 Mỹ

TPCP Mỹ do Vụ Kho bạc Mỹ ( US Department of Treasury) phát hành và được đảm bảo bởi sự cam kết và tín nhiệm của Chính phủ Mỹ Tổng giá trị trái phiếu phát hành được quyết định bởi Quốc hội là cơ quan có thẩm quyền quy định mức nợ tối đa của quốc gia Quốc hội không cho phép Kho bạc vay

nợ dưới hình thức phát hành trái phiếu không có lãi suất coupon hay theo lãi suất thả nổi TPCP Mỹ gồm hai loại là trái phiếu chiết khấu và trái phiếu coupon, được phát hành dưới hình thức ghi sổ tại Ngân hàng dự trữ liên bang

1.3.2 Nhật Bản

Trái phiếu được phát hành chủ yếu bằng đồng Yên và USD Mặc dù là một

nước công nghiệp phát triển, nhưng khối lượng TPCP phát hành rất lớn Hơn 90% khối lượng TPCP phát hành đều do các nhà đầu tư trong nước nắm giữ Lãi suất TPCP khá ổn định và thường thấp hơn lãi suất huy động vốn của các NHTM Từ hơn 10 năm nay, lãi suất TPCP loại kỳ hạn 10 năm vẫn giữ ở mức

2 %/năm

v

1.3.3 Trung Quốc

Trung Quốc bắt đầu phát hành TPCP từ năm 1981 trong điều kiện nền kinh tế đang thực hiện cơ chế kế hoạch hoá tập trung, bao cấp Các bước phát triển

như sau:

Giai đoạn 1981-1987: TPCP được phân phối cho cán bộ công chức

Giai đoạn 1987-1990: TPCP được niêm yết và giao dịch trên thị trường chứng khoán tập trung tại hai Sở GDCK Thượng Hải và Thâm Quyến

Giai đoạn 1991-1998: Là giai đoạn hình thành và ổn định của thị trường TPCP

Giai đoạn 1998-2006: Là giai đoạn phát triển đột biến của TPCP, bình quân mỗi năm phát hành từ 300-700 tỷ NDT, chiếm khoảng 3% GDP và 30% tổng thu NSNN

1.3.4 Một số nhận xét tổng quát và bài học kinh nghiệm

Một là, hầu hết các nước có nền kinh tế phát triển đều sử dụng công cụ

TPCP để huy động vốn cho NSNN và cho đầu tư phát triển

Hai là, TPCP được tổ chức phát hành công khai theo đúng lịch biểu và

hình thức được công bố trước

Ba là: Các chính quyền địa phương và các cơ quan Nhà nước đều được

phép phát hành trái phiếu

Bốn là, một số nước có nền kinh tế phát triển hoặc đang trong quá trình

chuyển đổi rất quan tâm đến việc phát hành trái phiếu trên thị trường quốc tế

Năm là, thị trường TPCP chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố chủ quan và

khách quan

Sáu là, muốn phát triển thị trường TPCP, phải triển khai thực hiện đồng bộ

nhiều giải pháp

Bảy là, thị trường thứ cấp phải phát triển đồng bộ, bao gồm thị trường có tổ

chức và thị trường OTC

Tám là, cần tái cơ cấu lại danh mục các loại trái phiếu cũ đã phát hành

nhằm giảm bớt số lượng các loại trái phiếu đang lưu hành trên thị trường và tăng khối lượng trái phiếu của một đợt phát hành

Chín là, để triển khai thành công phương án phát hành trái phiếu theo “Lô

lớn”, cần hoàn thiện các kênh đấu thầu trái phiếu qua Trung tâm Giao dịch chứng khoán và bảo lãnh phát hành

Mười là, cần rà soát và lựa chọn các đại lý cấp 1 có đủ tiêu chuẩn để tham

thường xuyên trên cả hai thị trường sơ cấp và thứ cấp

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG HUY ĐỘNG TRÁI PHIẾU CHÍNH PHỦ

TẠI KHO BẠC NHÀ NƯỚC VIỆT NAM 2.1 Khái quát về Kho bạc nhà nước Việt Nam

Là một cơ quan công quyền hoạt động trong lĩnh vực tài chính nhà nước, Kho bạc nhà nước có mối quan hệ mật thiết với các ngành, các cấp từ trung ương đến địa phương trong quá trình thực hiện chức năng quản l‎ý và điều

hành quỹ ngân sách nhà nước và các quỹ tài chính tập trung của nhà nước 2.1.1 Cơ cấu tổ chức và mạng lưới hoạt động của Kho bạc nhà nước Việt Nam

Kho bạc nhà nước được tổ chức theo nguyên tắc tập trung, thống nhất thành hệ thống dọc từ trung ương đến địa phương theo đơn vị hành chính

Bộ máy KBNN tổ chức phù hợp với tổ chức bộ máy của nền hành chính nhà nước Kho bạc nhà nước được tổ chức ở 3 cấp từ trung ương đến địa phương, cụ thể:

- Cấp trung ương là cơ quan Kho bạc nhà nước

- Cấp tỉnh là KBNN tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương

- cấp huyện là KBNN huyện, quận, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh

vii

2.1.2 Chức năng và nhiệm vụ của Kho bạc nhà nước Việt Nam

Chức năng của Kho bạc nhà nước

- Quản l‎ý nhà nước về quỹ ngân sách nhà nước, các quỹ tài chính nhà nước và các quỹ khác của Nhà nước được giao quản l‎ý

- Huy động vốn cho ngân sách nhà nước, cho đầu tư phát triển qua hình thức phát hành công trái và trái phiếu

Nhiệm vụ của Kho bạc nhà nước

Nhiệm vụ chung:

- Quản l‎ý quỹ NSNN và các quỹ tài chính khác của Nhà nước

- Tổ chức hạch toán kế toán NSNN và các quỹ tài chính khác của Nhà nước

- Thực hiện nghiệp vụ thanh toán và điều hành vốn

- Quản lý, cấp phát, cho vay đối với các chương trình mục tiêu của Chính phủ

Nhiệm vụ cụ thể của Kho bạc nhà nước

- Quản lý tổ chức bộ máy, biên chế, cán bộ, công chức, viên chức, lao động hợp đồng trong hệ thống KBNN

- Quản lý kinh phí do NSNN cấp và tài sản được giao

- Thực hiện nhiệm vụ cải cách hành chính

- Kiểm tra, kiểm soát các hoạt động trong hệ thống

- Hiện đại hoá hoạt động và cơ sở vật chất của KBNN

- Thực hiện nhiệm vụ hợp tác quốc tế thuộc lĩnh vực KBNN

2.2 Thực trạng hoạt động huy động trái phiếu chính phủ tại Kho bạc nhà nước ở Việt Nam

2.2.1 Khái quát về thị trường trái phiếu chính phủ ở Việt Nam hiện nay

Hiện nay, việc giao dịch TPCP sẽ vẫn được thực hiện trên hệ thống giao dịch hiện tại của TTGDCK Hà Nội được phát triển từ năm 2005 Theo đó,

TTGDCK Hà Nội áp dụng 2 phương thức giao dịch đối với trái phiếu là giao dịch báo giá và giao dịch thỏa thuận đối với lệnh giao dịch có giá trị từ 100 triệu đồng mệnh giá trái phiếu trở lên Thời gian thanh toán giao dịch trái phiếu là T + 1 Trong thời gian tới, các TPCP niêm yết trên TTGDCK Hà Nội

sẽ được giao dịch trên hệ thống giao dịch trái phiếu chuyên biệt, hiện đang được phát triển, tiếp tục tạo sự phát triển toàn diện cho thị trường giao dịch TPCP Hệ thống được xây dựng hoàn toàn tách biệt với thị trường giao dịch

cổ phiếu và phù hợp cho thị trường TPCP ở Việt Nam

2.2.2 Tình hình huy động trái phiếu chính phủ tại Kho bạc nhà nước 2.2.2.1 Kết quả huy động trái phiếu chính phủ bằng nội tệ

a Trái phiếu chính phủ ngắn hạn:

Hoạt động đấu thầu tín phiếu kho bạc qua NHNN đã đem lại những kết quả thiết thực, qua hơn 10 năm hoạt động, thị trường đấu thầu tín phiếu kho bạc

đã đi vào nề nếp và từng bước phát triển cả về quy mô cũng như tần suất phát hành Số phiên đấu thầu tăng dần qua từng năm, khối lượng vốn huy động qua đấu thầu tín phiếu năm sau cao hơn so với năm trước Đây là nguồn vốn chính

để bù đắp thiếu hụt NSNN, lãi suất ngày càng ổn định và có xu hướng giảm dần qua từng năm Thông qua phương thức đấu thầu tín phiếu kho bạc qua NHNN, Chính phủ đã huy động được một lượng vốn cần thiết để bù đắp thiếu hụt NSNN với chi phí vay thấp và cung cấp một lượng hàng hoá có chất lượng cao cho hoạt động của thị trường tiền tệ

b Trái phiếu chính phủ trung và dài hạn

Kết quả huy động vốn kênh đấu thầu qua TTGDCK còn thấp là vì số lượng thành viên tham gia đấu thầu còn ít, giai đoạn từ năm 2000 - 2005, bình quân mỗi phiên có từ 3 - 4 thành viên/phiên, khối lượng đặt thầu không đạt mức gọi thầu, lãi suất của các thành viên tham gia đấu thầu thường cao hơn khung lãi suất chỉ đạo của Bộ tài chính quy định Từ năm 2006 trở lại đây, số lượng

ix

thành viên tham gia trong các phiên đấu thầu từ 10 - 12 thành viên/phiên, lãi

suất TPCP cũng phản ánh đúng quan hệ cung cầu vốn trên thị trường

2.2.3 Đánh giá chung

2.2.3.1 Những kết quả đạt đƣợc

Cùng với việc đa dạng hoá các loại TPCP thì quy trình phát hành và thanh toán ngày càng được hoàn thiện hơn Từ năm 2000 đã áp dụng và tổ chức đấu thầu TPCP qua TTGDCK và nghiệp vụ bảo lãnh phát hành Riêng năm 2007, KBNN đã phối hợp với TTGDCK Hà Nội tổ chức đấu thầu TPCP theo lô lớn Đây là phương thức phát hành tiên tiến đã thu hút được sự quan tâm và tham gia của nhiều nhà đầu tư trong và ngoài nước đồng thời cung cấp một khối lượng hàng hoá có chất lượng cao cho thị trường, nâng cao tính thanh khoản của TPCP trên thị trường Kỳ hạn của TPCP được thay đổi cho phù hợp, đáp ứng nhu cầu đầu tư của công chúng và nhu cầu huy động vốn trung và dài hạn của Nhà nước

2.2.3.2 Những hạn chế còn tồn tại và nguyên nhân

a Khối lượng vốn huy động cho Ngân sách Nhà nước thông qua hình thức phát hành trái phiếu nhìn chung còn thấp, chưa tương xứng với tiềm năng và nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội

b Chưa xây dựng được kế hoạch phát hành có căn cứ khoa học và ổn định trong từng giai đoạn, dẫn đến hiệu quả phát hành trái phiếu không cao

c Trái phiếu chính phủ chưa thực sự đóng vai trò là hàng hoá chủ đạo trên thị trường vốn và vai trò điều hành trên thị trường tiền tệ

d Cơ chế phát hành trái phiếu chưa hoàn thiện

e Tính thanh khoản của trái phiếu còn thấp

CHƯƠNG 3 GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG HUY ĐỘNG TRÁI PHIẾU CHÍNH PHỦ

TẠI KHO BẠC NHÀ NƯỚC VIỆT NAM HIỆN NAY

3.1 Định hướng huy động trái phiếu chính phủ của Việt Nam

3.1.1 Định hướng huy động TPCP cho đầu tư phát triển đến năm 2010 và tầm nhìn đến năm 2020

Cơ sở xây dựng định hướng huy động trái phiếu chính phủ

Xây dựng định hướng huy động trái phiếu chính phủ cần phát triển mạnh các kênh huy động vốn cả trong và ngoài nước Mở rộng hệ thống các nhà đầu tư, đặc biệt là các nhà đầu tư có tổ chức, phát triển đầy đủ các định chế trung gian ; đa dạng hoá các dịch vụ cung cấp đảm bảo có đầy đủ các yếu tố cấu thành một thị trường TPCP phát triển bền vững Mở rộng quy mô và đa dạng hoá các loại trái phiếu, các phương thức phát hành TPCP; phát triển các loại trái phiếu chuyển đổi, trái phiếu công trình để đầu tư vào các dự án hạ tầng trọng điểm của quốc gia Phát triển thị trường TPCP cần kết hợp chặt chẽ giữa chính sách tiền tệ và chính sách tài khoá, hài hoà giữa mục tiêu huy động TPCP cho tăng trưởng kinh tế với ổn định kinh tế vĩ mô, kiềm chế lạm phát Phát triển thị trường TPCP cần tăng cường quản l‎ý nhà nước, thực hiện có hiệu quả chức năng thanh tra, kiểm tra giám sát việc tuân thủ pháp luật của các tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động trên thị trường

Định hướng huy động TPCP

Phấn đấu đến năm 2010, tổng GDP tăng ít nhất gấp 2 lần so với năm 2000;

ổn định và phát triển kinh tế vĩ mô, phát triển mạnh kinh tế hàng hoá, tăng sức cạnh tranh của sản phẩm trong nước, đáp ứng tốt hơn nhu cầu tiêu dùng, đẩy mạnh xuất khẩu; bội chi Ngân sách, lạm phát và nợ nước ngoài phải được kiểm soát trong giới hạn an toàn và có tác động tích cực đến tăng trưởng kinh

tế Tích luỹ từ nội bộ nền kinh tế quốc dân đạt trên 30% GDP, nhịp độ xuất