Tác động của tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam

Vấn đề thương mại và môi trường trong các Hiệp định của WTO; hiệp định thương mại song phương, đa phương được thể hiện dưới dạng tiêu chuẩn về quy trình sản xuất và chế biến, các quy[r]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

NGUYỄN THỊ THANH HUYỀN

TÁC ĐỘNG CỦA TỰ DO HÓA THƯƠNG MẠI TỚI

Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG TỪ NGÀNH CÔNG NGHIỆP

CHẾ BIẾN, CHẾ TẠO Ở VIỆT NAM

Chuyên ngành: Quản lý kinh tế (Phân bố lực lượng sản xuất và phân vùng kinh tế)

Mã số: 62340410

HÀ NỘI - 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS.TS NGUYỄN THẾ CHINH

2 PGS.TS ĐINH ĐỨC TRƯỜNG

Phản biện 1: PGS TS Nguyễn Mậu Dũng

Học viện Nông nghiệp Việt Nam

Phản biện 2: TS Nguyễn Hoàng Nam

Viện chiến lược, Chính sách Tài nguyên và Môi trường

Phản biện 3: GS TS Nguyễn Hồng Sơn

Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án

cấp Trường Đại học Kinh tế Quốc dân

Vào hồi: 16 giờ 00 ngày 24 tháng 8 năm 2018

Có thế tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia

- Thư viện Đại học Kinh tế Quốc dân

LỜI MỞ ĐẦU

1 Sự cần thiết của nghiên cứu

Lý thuyết và thực tiễn đã chứng minh rằng, tự do hóa thương mại có những tác động trực tiếp và gián tiếp tới ô nhiễm môi trường của một ngành và một quốc gia Nghiên cứu thực nghiệm ở nhiều nước trên thế giới như Hettige và cộng sự (1996), Edward (1993), Mani và Wheeler (1999), Dean (2002), Ederington (2004), Mani và Jha (2005), Guminlang (2011) đã cho thấy, không phải mọi tác động là như nhau mà có sự khác nhau xuất phát từ đặc thù riêng của từng ngành và từng quốc gia Nhưng tổng hợp lại thì tác động tiềm tàng của tự do hóa thương mại đến môi trường gồm: (i) tự do hóa thương mại tác động tới các quy định môi trường; (ii) tự do hóa thương mại tác động tới môi trường thông qua sự chuyên môn hóa, chuyển dịch cơ cấu trong ngành; (iii) tự do hóa thương mại tác động tới môi trường thông qua kênh đầu tư, chuyển giao công nghệ; (iv) tự do hóa thương mại tác động tới môi trường bằng hiệu ứng trực tiếp Do vậy, cần có những công trình nghiên cứu tiếp theo ở mức độ chi tiết hơn những kênh nào cũng như những yếu tố nào diễn ra tác động của tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường và mức độ tác động của nó đến các ngành và các doanh nghiệp

Việt Nam chính thức trở thành thành viên của Tổ chức thương mại thế giới - WTO (World Trade Organization) từ năm 2007 Cho đến nay, Việt Nam đã có quan hệ thương mại với hầu hết các nước trên thế giới Tự do hóa thương mại trở nên quan trọng hơn bao giờ hết, có tác động trực tiếp và nhanh nhất đến thương mại quốc tế và đầu tư, từ đó lan tỏa đến sản xuất trong nước, tạo việc làm và giảm nghèo Ngoài ra, tự do hóa thương mại còn có những tác động vô hình khác như làm gia tăng nhận thức của xã hội về nhu cầu hội nhập, đổi mới mạnh mẽ thể chế nhà nước, hệ thống văn bản pháp luật ngày càng đồng bộ Tuy nhiên, Việt Nam không thể né tránh những vấn đề thương mại và suy thoái môi trường trong hội nhập kinh tế quốc tế nói chung và trong WTO nói riêng Vấn đề thương mại và môi trường trong các Hiệp định của WTO; hiệp định thương mại song phương, đa phương được thể hiện dưới dạng tiêu chuẩn về quy trình sản xuất và chế biến, các quy định về nhãn mác, các hệ thống phí, lệ phí liên quan đến môi trường đối với các sản phẩm xuất nhập khẩu (MUTRAP, 2015)

Công nghiệp chế biến, chế tạo là ngành có ảnh hưởng lớn đến tăng trưởng toàn nền kinh tế của Việt Nam vì đây là ngành lớn, đóng góp hơn 70% tỷ trọng giá trị xuất nhập khẩu hàng hóa, đóng góp khoảng 18% vào GDP của cả nước Khu vực sản xuất công nghiệp từ giai đoạn năm 2007-2011 chịu ảnh hưởng lớn của sự tăng giá đầu vào, lạm phát, suy thoái kinh tế thế giới, khủng hoảng nợ công… khiến mức tăng trưởng chậm lại và hiệu quả thấp Giai đoạn 2011-2015, sản xuất công nghiệp từng bước phục hồi; chỉ số phát triển công nghiệp 2015 tăng khoảng 10%; tỷ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo trong cơ cấu công nghiệp tăng mạnh

Cơ cấu trong nội bộ ngành công nghiệp đã dần chuyển dịch theo hướng tích cực Công nghiệp khai khoáng giảm từ 37,1% năm 2011 xuống khoảng 33,1% năm 2015; công nghiệp chế biến, chế tạo tăng từ 50,1% năm 2011 lên 51,5% năm 2015 Sau 10 năm gia nhập WTO, độ mở nền kinh tế Việt Nam đã tăng từ 144% năm

2007 lên 173% năm 2016 (Bộ Công Thương, 2017)

Như vậy, tự do thương mại đã thúc đẩy ngành công nghiệp chế biến, chế tạo

ở Việt Nam phát triển mạnh mẽ trong những năm qua Nhưng sự phát triển đó có tác động đến chất lượng môi trường hay không? Đã có những nghiên cứu thực địa chứng minh rằng, có mối quan hệ giữa tự do hóa thương mại và ô nhiễm môi trường

từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo (Hettige và cộng sự, 1996) hay (Dean, 2002; Edwards, 1993; Ederington và cộng sự, 2004; Nguyen Duy Loi, 2010) Ở Việt Nam, các nhà kinh tế cũng đã nghiên cứu mối quan hệ giữa tự do hóa thương mại với ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo và cho rằng đó là mối quan

hệ thuận chiều (Mani và Jha.S, 2005) (Pham Thai Hung và cộng sự, 2008) Tuy nhiên, nghiên cứu này thực hiện khi Việt Nam mới bắt đầu gia nhập WTO, vì vậy chưa có nhiều thời gian để kiểm định Ngân hàng thế giới cũng đã nghiên cứu mối quan hệ giữa thương mại và ô nhiễm môi trường trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam (WB, 2007), nhưng nghiên cứu chỉ dừng lại ở việc xếp hạng các ngành gây ô nhiễm môi trường

Tóm lại, tự do thương mại có vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển của ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam, nhưng đồng thời cũng gây ra những tác động tới môi trường Tuy nhiên, tác động này chưa được xác định rõ và đầy đủ trên cả phương diện định tính và định lượng Từ thực tế đó việc nghiên cứu sinh

(NCS) lựa chọn đề tài “Tác động của tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi

trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam” có ý nghĩa quan trọng

cả mặt lý luận và thực tiễn, đáp ứng đúng yêu cầu thực tiễn quản lý ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam

2 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát

Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn tác động của tự do hóa thương mại tới

ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam từ đó đưa

ra các giải pháp phù hợp nhằm giảm nhẹ tác động của tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường từ ngành này

- Đề xuất các giải pháp nhằm hạn chế tác động của tự do hóa thương mại tới

ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của đề tài là tác động của tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam

- Phạm vi nghiên cứu:

+ Nội dung: Luận án nghiên cứu tác động của tự do hóa thương mại tác động tới ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam thông qua doanh nghiệp trong ngành, các doanh nghiệp được sử dụng theo ngành

cấp 4 và các doanh nghiệp có hoạt động xuất nhập khẩu

Ngoài ra, NCS còn nghiên cứu theo loại hình doanh nghiệp, quy mô doanh nghiệp và phân vùng kinh tế

+ Thời gian: từ năm 2006 đến năm 2014, các giải pháp, kiến nghị được đề xuất đến 2025, tầm nhìn 2035;

+ Không gian: Luận án nghiên cứu trên phạm vi cả nước Việt Nam, dựa trên cách phân vùng của PCI gồm: Các thành phố trực thuộc Trung Ương, Đồng bằng sông Hồng, Miền núi phía Bắc, Duyên hải miền Trung, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long

4 Đóng góp mới của luận án

Luận án này, nghiên cứu tác động của tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam Bên cạnh những kế thừa, luận án đã khắc phục được một số hạn chế của các nghiên cứu đi trước Sau đây là một số đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn

Về mặt lý luận: Luận án khẳng định tự do hóa thương mại có tác động tích cực và tiêu cực tới ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo Trong cùng một môi trường tự do thương mại như nhau thì loại hình, quy mô, khu vực phân bố của doanh nghiệp có tác động đến ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở những cấp độ khác nhau

Về mặt thực tiễn: Luận án đã xây dựng được khung lý thuyết, sử dụng mô hình nghiên cứu của nhà kinh tế học Hettige và cộng sự cùng bộ dữ liệu mảng được ghép nối từ bộ số liệu của GES và IPPS giai đoạn từ năm 2006 đến 2014 Ngoài các biến thể hiện đặc điểm doanh nghiệp như yếu tố đầu vào, tuổi, vùng phân bố thì luận án còn sử dụng thêm các biến kiểm soát như: i) loại hình, quy mô doanh nghiệp, ngành; ii) biến tương tác là tích số giữa tự do thương mại lần lượt với loại hình và quy mô doanh nghiệp, ngành Đặc biệt, luận án sử dụng tỷ lệ xuất khẩu, tỷ lệ nhập khẩu và tỷ lệ tổng kim ngạch để làm thước đo của tự do hóa thương mại, đây là thước đo được sử dụng rộng rãi ở trên thế giới, nhưng còn hạn chế ở Việt Nam

Bằng chứng thực nghiệm khẳng định tự do hóa thương mại có tác động tích cực và tiêu cực đến ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam Cụ thể, tự do hóa thương mại và ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam biến thiên ngược chiều Đây là kết quả khác biệt so với những kết quả nghiên cứu trước đây

Bên cạnh đó, chỉ có sự tương tác là tích số giữa tự do hóa thương mại và loại hình, quy mô doanh nghiệp, ngành có tác động đến ô nhiễm môi trường Trong cùng một mức độ tự do hóa thương mại, ô nhiễm môi trường do doanh nghiệp FDI gây ra lớn hơn DN ngoài NN; DN lớn gây ô nhiễm môi trường nhiều hơn DN nhỏ

và DN siêu nhỏ Đặc biệt, tốc độ gây ô nhiễm môi trường của ngành bẩn lớn hơn nhiều lần ngành sạch, lần lượt là: ô nhiễm chất độc: 8,87 lần; ô nhiễm kim loại: 24,21 lần; ô nhiễm nước: 20,04 lần; ô nhiễm không khí là 22,85 lần Cuối cùng, khu vực Đồng bằng sông Hồng, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long là nơi tập trung nhiều DN gây ô nhiễm nhất Đồng bằng sông Cửu Long và Miền núi

phía Bắc là hai khu vực được nhận thấy ô nhiễm nhiều nhất do ngành bẩn gây ra

Từ kết quả nghiên cứu thực nghiệm, luận án đưa ra các kiến nghị chính sách nhằm giảm nhẹ tác động của tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam

Thiếu hụt dữ liệu về ô nhiễm môi trường là một hạn chế trong nghiên cứu, nhưng trong luận án này, NCS đã nghiên cứu và xử lý để có bộ dữ liệu về cường

độ ô nhiễm của ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam Đây là một phần đóng góp của luận án về cơ sở dữ liệu cho các nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo Bên cạnh đó, tác giả đã phân loại ngành sạch và ngành bẩn ở cấp độ chi tiết 4 chữ số bằng việc sử dụng bộ dữ liệu GES và IPPS Đây là cấp phân loại ngành sạch – bẩn nối giữa VSIC và ISIC chi tiết nhất hiện nay

5 Cấu trúc của luận án

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý luận về tác động của tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 Đánh giá tác động của tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam

Chương 4 Định hướng và giải pháp chính sách để giảm thiểu ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo trong bối cảnh tự do hóa thương mại ở Việt Nam

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA TỰ DO HÓA THƯƠNG MẠI TỚI Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG TỪ

NGÀNH CÔNG NGHIỆP CHẾ BIẾN, CHẾ TẠO 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu về tác động của tự do hóa thương mại tới

ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo

1.1.1 Các nghiên cứu về tác động của tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo bằng phương pháp định tính 1.1.2 Các nghiên cứu về tác động của tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo bằng phương pháp định lượng 1.1.3 Đánh giá tình hình nghiên cứu và khoảng trống nghiên cứu của luận án

Các nghiên cứu sử dụng bộ dữ liệu IPPS và GSO để đánh giá tác động của

tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường ngành công nghiệp chế biến, chế tạo đều khẳng định rằng: quá trình hội nhập kinh tế thế giới, tự do thương mại đã tác động đến môi trường, Việt Nam không nằm ngoài quy luật đó.Tuy nhiên, đánh giá tác động của tự do hóa thương mại tác động tới ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam trong thời gian Việt Nam gia nhập WTO tới nay thì còn hạn chế Đặc biệt là sử dụng mô hình của Hettige và cộng sự để đánh giá tác động của tự do thương mại lên ô nhiễm môi trường trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam còn ít Vì vậy NCS lựa chọn mô hình lý thuyết của Hettige và cộng sự để phân tích tác động động của tự do thương mại tới

ô nhiễm môi trường trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam dưới hai góc độ: Doanh nghiệp và ngành

Về mặt lý thuyết, từ các nghiên cứu trên thế giới cho thấy, tự do hóa thương mại tác động tới môi trường cả mặt tích cực lẫn tiêu cực và bằng cả phương pháp định lượng lẫn định tính Vì vậy trong nghiên cứu của mình, NCS sử dụng cả phương pháp định lượng và phỏng vấn chuyên gia để nghiên cứu tác động của tự

do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo thông qua các kênh: quy định môi trường; thay đổi quy mô sản xuất và thay đổi cơ cấu nền kinh tế; di cư ô nhiễm từ các nước phát triển qua các nước đang phát triển thông qua đầu tư Đây là nghiên cứu chi tiết hơn các nghiên cứu trước đây ở Việt Nam Ngoài ra, xét dưới góc độ ngành, nghiên cứu của WB thực hiện ở Việt Nam năm 2008 chỉ dừng lại ở xếp loại ngành sạch, ngành bẩn theo mã ngành ISIC bản sửa đổi lần 3 Nhưng trong nghiên cứu này, ngoài xếp loại ngành sạch ngành bẩn chi tiết nhất ở cấp độ 4 chữ số theo VSIC bản sửa đổi lần 4 thì NCS còn so sánh tốc độ gia tăng ô nhiễm giữa hai ngành sạch và bẩn để từ đó thấy được sự thay đổi

cơ cấu trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam

Về mặt thực tiễn, NCS tiến hành đo lường tình trạng ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo dựa trên lượng thải Từ đó, NCS sử dụng phương pháp định lượng để nghiên cứu tác động của tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo qua thành phần ô nhiễm

là nước, không khí, chất độc và kim loại ở cấp độ DN thuộc ngành Bởi hoạt động sản xuất của các doanh nghiệp luôn thải ra chất thải ở thể lỏng và khí, các thành phần ô nhiễm: nước, không khí, chất độc, kim loại được nghiên cứu nhiều ở trên thế giới Tình trạng ô nhiễm nước, không khí, chất độc, kim loại đang là vấn đề môi trường trầm trọng ở Việt Nam Tác động này được kiểm định qua biến loại hình doanh nghiệp, quy mô doanh nghiệp, phân loại ngành

Cuối cùng, NCS tiến hành phỏng vấn sâu để bổ sung vào kết quả định lượng

và gợi ý chính sách để giảm nhẹ những tác động của tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở nước ta

1.2 Cơ sở lý luận về tác động của tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo

1.2.1 Một số vấn đề lý luận về tự do hóa thương mại

1.2.2 Một số vấn đề lý luận về ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo

1.2.3 Tác động của tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo

1.2.3.1 Khái niệm về tác động của tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo

Tự do hóa thương mại tác động tích cực, tiêu cực đến các khía cạnh môi trường xuất phát từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo gọi là tác động của tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo

1.2.3.2 Tự do hóa thương mại tác động tới các quy định môi trường trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo

Tóm lại, có 03 nhóm các quy định thương mại để xử lý các vấn đề môi trường:

thương mại như: cấm, hạn ngạch…;

- Để bù đắp đối với các quốc gia nới lỏng các quy định/ tiêu chuẩn về môi trường thông qua đánh thuế hoặc biện pháp về hải quan;

- Các biện pháp phía sau biên giới: các biện pháp môi trường nội địa không trực tiếp vào các quốc gia khác Đây là nhóm công cụ không rõ ràng và dễ bị cho là có nhiều nguy cơ gây ra các tranh chấp thương mại và tạo ra các rào cản thương mại, như: thuế và các quy định nội địa của quốc gia nhập khẩu được áp dụng không phân biệt đối xử với các sản phẩm được sản xuất trong nước và nhập khẩu có thể tạo ra rào cản thương mại cho quốc gia xuất khẩu nếu các quy định môi trường ở quốc gia nhập khẩu cao hơn so với quốc gia xuất khẩu Các trợ cấp cho hàng hóa xuất khẩu gây ra sự gia tăng các vấn đề môi trường

1.2.3.3 Tự do hóa thương mại tác động tới tăng năng suất của ngành công nghiệp chế biến, chế tạo

Như vậy, tự do hóa thương mại tác động lên toàn bộ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo.Tác động này bao gồm cả các doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp lớn, cũng như cả khu vực phi chính thức và chính thức Đối với khu vực kinh tế chính thức, việc giảm thuế hàng hóa cuối cùng làm tăng năng suất trung bình, với sự gia tăng lớn nhất là kênh phân phối Nếu các DN đầu tư công nghệ và phân phối lại lực lượng sản xuất để tăng năng suất thì tác động của tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường sẽ giảm đi và DN đó có khả năng thành công trong môi trường

tự do hóa thương mại Ngược lại, nếu DN tăng năng suất bằng sản xuất nhiều hơn

sẽ dẫn đến sự phá sản và gia tăng ô nhiễm bởi cạn kiệt tài nguyên và gia tăng chất thải

1.2.3.4 Tự do hóa thương mại tạo sự di cư của các ngành công nghiệp bẩn đến các nước đang phát triển

Từ lý thuyết của các nhà kinh tế đưa ra, NCS sử dụng dữ liệu để xem xét, trong tiến trình tự do hóa thương mại, Việt Nam có nằm trong quy luật là “ổ chứa ô nhiễm” của một nước đang phát triển thông qua dòng vốn FDI mà các nhà kinh tế

đã đưa ra? Thành phần môi trường bị ô nhiễm được xét đến trong nghiên cứu này

là nước, không khí, chất độc và kim loại

1.2.3.5 Tự do hóa thương mại tạo sự chuyên môn hóa trong ngành công nghiệp bẩn

Với việc Việt Nam khai thác lợi thế cạnh tranh chính trong các mặt hàng thâm dụng lao động và thâm dụng tài nguyên thiên nhiên xuất khẩu sang các đối tác thương mại chính Những đối tác nhìn chung có các quy định môi trường nghiêm ngặt hơn Vì vậy, sự mở cửa thương mại ấn tượng của Việt Nam có thể có những ảnh hưởng tiêu cực lên môi trường Bởi vì, để tiếp tục tăng trưởng nhanh chóng như những năm vừa qua, Việt Nam có thể “chuyên môn hóa” trong những ngành “thâm dụng ô nhiễm” hay những ngành có cường độ ô nhiễm cao (ngành bẩn) Nghiêm cứu thực nghiệm của Mani và Jha năm 2005 đã cho chúng ta thấy điều đó (Mani và Jha.S, 2005) Như vậy, từ lý thuyết và thực tiễn đều cho thấy, các nước đang phát triển đang “chuyên môn hóa” trong những ngành “thâm dụng ô nhiễm” Vậy, Việt Nam có nằm trong quy luật đó hay không chính là mục tiêu của nghiên cứu này

1.2.3.6 Tự do thương mại tác động đến đến môi trường bằng chuyển giao công nghệ, tri thức và đầu tư

Tự do hóa thương mại sẽ tạo điều kiện cho quốc gia tham gia giảm thiểu ô nhiễm môi trường bằng việc áp dụng những công nghệ tiên tiến, công nghệ xanh Nhưng ngược lại, tự do thương mại sẽ tạo ra áp lực cho môi trường nếu quốc gia

đó bị hạn chế về tài chính, chính sách

CHƯƠNG 2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Khung phân tích và giả thuyết nghiên cứu

Dựa trên cơ sở lý thuyết và tổng quan về tác động của tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường trong ngành công nghiệp sản xuất Để trả lời câu hỏi nghiên cứu và kiểm định giả thuyết nghiên cứu, NCS sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng với sự hỗ trợ của phần mềm kinh tế lượng Stata 12 và phương pháp phỏng vấn, thống kê cùng với khung phân tích được sử dụng trong nghiên cứu này như sau:

Sơ đồ 2.1: Khung phân tích

Nguồn: NCS Tổng hợp từ cơ sở lý luận

Định hướng và giải pháp chính sách giảm thiểu ô nhiễm môi trường từ CNCBCT

trong bối cảnh tự do hóa thương mại ở Việt Nam

trong

Cơ sở lý thuyết về tự do hóa thương mại tác động tới ô nhiễm môi trường

từ ngành CNCBCT

Thực trạng ô nhiễm môi trường ngành CNCBCT

Quy định môi trường

DN FDI gây ô nhiễm môi trường nhiều hơn các loại hình DN khác

- Sử dụng biến kiểm soát loại

- Sử dụng biến kiểm soát ngành

Từ các mối quan hệ của khung phân tích này và dựa trên tổng quan nghiên cứu, các giả thuyết nghiên cứu được đưa ra để kiểm định thực nghiệm như sau:

Giả thuyết 1: Khi tự do thương mại gia tăng thì ô nhiễm môi trường từ ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam gia tăng (Dean, 2002) (Gumilang, 2011; Mani và Wheeler, 1998)

Giả thuyết nghiên cứu: dưới góc độ ngành và Doanh nghiệp

Dưới góc độ ngành:

Giả thuyết 2: Khi tự do hóa thương mại gia tăng thì cơ cấu của ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam dịch chuyển theo chiều hướng gia tăng ngành công nghiệp bẩn Hay nói cách khác, khi tự do thương mại gia tăng thì tải lượng ô nhiễm từ ngành bẩn lớn hơn ngành sạch (Mani và Jha.S, 2005) (Mani và Wheeler, 1999; Copeland và Taylor, 1994)

Dưới góc độ Doanh nghiệp:

Giả thuyết 3: Khi tự do hóa thương mại gia tăng thì Doanh nghiệp FDI gây

ô nhiễm môi trường nhiều hơn các doanh nghiệp khác (Grossman and Krueger, 1993) (Ederington và cộng sự, 2004)

Giả thuyết 4: Khi tự do thương mại gia tăng thì các doanh nghiệp có quy

mô lớn gây ô nhiễm môi trường nhiều hơn các doanh nghiệp khác (Copeland và

Tayor, 2003) ((Mani và Jha.S, 2005)

2.2 Phương pháp nghiên cứu

2.2.1 Phương pháp thống kê mô tả

2.2.2 Phươg pháp nghiên cứu định lượng

2.2.2.1 Mô hình đánh giá tác động của tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường

Để ước lượng tác động của tự do hóa thương mại tới ô nhiễm môi trường ngành công nghiệp, NCS sử dụng mô hình dưới dạng hàm tải lượng ô nhiễm tổng quát được đề xuất trong nghiên cứu của Hettige và cộng sự (Hettige và cộng sự, 1996) như sau:

ngẫu nhiên

Từ hàm tải lượng ô nhiễm tổng quát, NCS xây dựng mô hình nghiên cứu tải lượng ô nhiễm của một doanh nghiệp và biểu diễn dạng tuyến tính như sau:

là yếu tố đầu vào; T là biến số đại diện cho mở cửa thương mại ; D là véc tơ các biến kiểm soát bao gồm kiểm soát về quy mô doanh nghiệp, loại hình doanh nghiệp và vùng miền phân bố; β là các véc – tơ hệ số của các tham số phù hợp;

Ngoài ra, để đánh giá tổng quát hơn về tác động của tự do hóa thương mại đến ô nhiễm môi trường ở cấp độ ngành, mô hình được sử dụng dưới dạng tuyến tính là:

nước, không khí) của ngành thứ j theo thời gian t; Xjt là yếu tố đầu vào; T là biến

số đại diện cho mở cửa thương mại; D là véc tơ các biến kiểm soát bao gồm kiểm soát về loại ngành và vùng miền phân bố; β là các véc – tơ của các hệ số của các

2.2.2.2 Phương pháp ước lượng

Mô hình chung của dạng số liệu mảng như sau:

Yit = β0 + βi*Xit + vit hay Yit = β0 + βi*Xit +ci + uit (vit = ci + uit) (4)

bình phương tối thiểu OLS

Mô hình hồi quy gộp POLS

quy gộp (Pooled Model) như sau:

4

Mô hình tác động cố định FEM

Mô hình FEM có dạng như sau:

còn lại những ảnh hưởng theo chiều dọc Vì thế hàm còn có tên gọi là ước lượng dọc

Mô hình hồi quy ngẫu nhiên REM

Cuối cùng, mô hình được lựa chọn sẽ sử dụng hồi quy robust để kiểm soát các vi phạm về phương sai thay đổi và tự tương quan của sai số ngẫu nhiên (Wooldridge, 2002), (Greene, 2003)

2.2.2.3 Dữ liệu

i) Nguồn dữ liệu

Trong nghiên cứu này NCS sử dụng dữ liệu doanh nghiệp được chiết từ bộ Điều tra Doanh nghiệp (GES) do Tổng cục Thống kê (GSO) thực hiện trong giai đoạn 2006 – 2014 Bộ dữ liệu điều tra doanh nghiệp cung cấp một nguồn thông tin phong phú ở cấp độ doanh nghiệp, ngành, bao gồm: giá trị xuất nhập khẩu, năm thành lập, ngành hoạt động, hình thức sở hữu, cơ cấu vốn, cơ cấu việc làm, vùng miền phân bố Các thông tin này được khai thác để có một tập hợp dữ liệu về đặc điểm của doanh nghiệp, ngành để sử dụng cho khung phân tích đã nêu trên

Cường độ ô nhiễm được định nghĩa là: lượng ô nhiễm trên một đơn vị hoạt động gây ra bởi các chất gây ô nhiễm Sau đó, cường độ ô nhiễm được dùng làm mức ô nhiễm ước tính, Hettige và cộng sự đã đưa ra nghiên cứu về cường độ ô nhiễm năm 1996 (Hettige và cộng sự, 1996)

Một đơn vị hoạt động gây ra ô nhiễm

về sản lượng, giá trị gia tăng Vì vậy trong luận án, NCS dựa vào việc làm để suy tính giá trị ước tính tải lượng ô nhiễm

1.000 (Lao động) Dựa trên công thức tính cường độ ô nhiễm, NCS sẽ tính tải lượng ô nhiễm Mỗi thành phần môi trường khác nhau thì tải lượng ô nhiễm sẽ khác nhau, vì chất gây ô nhiễm khác nhau Nhìn chung, tải lượng ô nhiễm được hiểu là: khối lượng chất ô nhiễm có trong một đơn vị chất thải Ví dụ: tải lượng ô nhiễm nước thải là khối lượng chất ô nhiễm có trong một đơn vị nước thải

Luận án sử dụng dữ liệu cường độ ô nhiễm công nghiệp (IPPS), cường độ ô nhiễm bằng tải lượng ô nhiễm chia cho tổng lao động doanh nghiệp, vì vậy, tải lượng được tính bằng:

Tải lượng ô nhiễm = Lượng ô nhiễm (kg) * Tổng lao động của doanh nghiệp

1.000 (Lao động) Tải lượng ô nhiễm được lấy logarit trước khi đưa vào mô hình nghiên cứu Đối với mỗi chất ô nhiễm không khí, nước và các chất độc hại cho hơn 240 hóa chất và kim loại, IPPS cung cấp một giá trị giới hạn thấp, giá trị giới hạn cao và giá trị giới hạn trung vị Trong nghiên cứu của WB áp dụng IPPS để tính ảnh hưởng ô nhiễm từ các ngành công nghiệp năm 2008, đã sử dụng giá trị giới hạn thấp của cường độ ô nhiễm, để áp dụng cho nhiều biện pháp bảo toàn của cường độ

ô nhiễm Vì vậy, trong luận án này NCS cũng sử dụng giá trị giới hạn thấp của cường độ ô nhiễm

Cuối cùng, dựa vào nghiên cứu của Hettige và cộng sự (1995, trang 4) thì

“các cường độ ô nhiễm theo ngành luôn luôn có phân phối theo hàm số mũ, với một ít ngành cường độ cao và nhiều ngành cường độ rất thấp” Như vậy các giá trị ước tính ô nhiễm nên được thực hiện ở càng chi tiết càng tốt Vì vậy NCS sử dụng các hệ số ô nhiễm ở cấp độ 4 chữ số, đây là cấp độ chi tiết nhất hiện có trong hệ thống IPPS

* Nhóm biến giải thích

Yếu tố đầu vào sản xuất được đo bằng K (nguồn vốn) Nguồn vốn (K) được đại diện bởi nguồn vốn bình quân (trung bình cộng của nguồn vốn đầu năm và nguồn vốn cuối năm) (Nguyễn Thị Cành, 2004; Bernanke và Gilchrist, 1996) Biến

số này được logarit hóa khi đưa vào mô hình hồi quy

Halit (2003) ước tính tác động của tự do hóa thương mại đối với tăng trưởng cho 120 quốc gia trong giai đoạn 1970-1997 Ông đã sử dụng hai phương pháp đo

độ mở của thương mại Phương pháp đầu tiên được tính bằng cách sử dụng khối lượng thương mại, bao gồm các tỷ lệ khác nhau của biến thương mại là: xuất khẩu, nhập khẩu, tổng kim ngạch với GDP (Halit, 2003) Bên cạnh đó, Santos-Paulino (2002) đã kiểm tra tác động của tự do hoá thương mại đối với tăng trưởng với 22 quốc gia đang phát triển trong giai đoạn 1972-1998 Ông đã sử dụng thước đo tăng trưởng xuất khẩu làm đại diện cho độ mở của nền kinh tế Kết quả ước lượng bằng phương pháp OLS cho thấy tăng trưởng xuất khẩu nhanh hơn ở các nền kinh tế mở (Paulino, 2002) Iscan Talan (1998) đã phân tích hiệu quả của sự mở cửa thương mại đối với tăng trưởng năng suất tổng sản phẩm cho các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Mexico trong giai đoạn 1970-1990 Để xác định hiệu quả năng suất của sự

tự do hóa thương mại, thước đo đại diện cho độ mở của thương mại chính là giá trị xuất khẩu Kết quả là tự do hoá thương mại có những tác động tích cực đến tăng trưởng năng suất (Talan, 1998)

Ngoài tình trạng thiếu đồng thuận về thước đo mức độ mở cửa của thương mại, việc xây dựng một thước đo mở cửa thương mại phù hợp đòi hỏi phải có đầy

đủ dữ liệu Do đó, việc lựa chọn thước đo tự do thương mại trong các nghiên cứu