Phát triển Bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn thành phố Sơn La

Để đánh giá một cách cụ thể về những tiềm năng phát triển và đề ra những giải pháp phù hợp cho vấn đề phát triển đối tượng tham gia BHXH tự nguyện, qua đó nâng cao diện bao phủ của an [r]

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

An sinh xã hội là nền tảng và động lực cho sự phát triển của quốc gia Là trụ cột chính của hệ thống an sinh xã hội, Bảo hiểm xã hội vừa là công cụ đắc lực giúp nhà nước điều tiết xã hội trong nền kinh tế thị trường, vừa đảm bảo phân phối lại thu nhập, thực hiện công bằng, tiến bộ và phát triển xã hội một cách bền vững Nhận thức được tầm quan trọng của công tác bảo hiểm xã hội trong chính sách an sinh xã hội cũng như trong công cuộc xây dựng, phát triển đất nước, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 22/11/2012 về tăng cường sự lãnh đạo của đảng đối với công tác BHXH, BHYT giai đoạn 2012 – 2020, nêu rõ mục tiêu “Phấn đấu đến năm 2020, có khoảng 50% lực lượng lao động tham gia BHXH, 35% lực lượng lao động tham gia BHTN, trên 80% dân số tham gia BHYT”

Tại thành phố Sơn La hiện nay mới có khoảng 37% lực lượng lao động có tham gia BHXH, chủ yếu là người lao động làm việc trong khu vực chính thức: cơ quan hành chính sự nghiệp, đoàn thể, các doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân Một số lượng lớn người lao động ở khu vực nông, lâm nghiệp, dịch vụ, lao động tự do, người nội trợ… chưa được tiếp cận với các chế độ BHXH Để đạt được mục tiêu 50% lực lượng lao động tham gia BHXH, cần tăng cường công tác BHXH trên cả hai lĩnh vực: BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện Trong đó, lĩnh vực BHXH tự nguyện còn khá mới mẻ và chưa được khai thác rộng rãi Sau 7 năm triển khai BHXH tự nguyện, TP Sơn La chỉ có 0.6%

số lao động thuộc đối tượng này tham gia đóng góp vào quỹ BHXH tự nguyện

Vấn đề cấp thiết đặt ra là phải tìm ra giải pháp đưa BHXH tự nguyện đến với người lao động ở thành phố Sơn La, để đạt được mục tiêu 50% người lao động nằm trong diện bao phủ của BHXH đến năm 2020, đồng thời mở rộng lưới bảo vệ của an sinh xã hội về hưu trí, tử tuất đến ngày càng nhiều người lao động Hiện nay, chưa có đề tài nào nghiên cứu về vấn đề này ở thành phố Sơn La, do đó tác giả lựa chọn đề tài: “Phát triển Bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn thành phố Sơn La” để nghiên cứu

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Đánh giá thực trạng việc tham gia BHXH và khả năng tham gia BHXH tự nguyện của người lao động trên địa bàn thành phố Sơn La

- Đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển BHXH tự nguyện tại thành phố Sơn La đến năm 2020

3 Kết cấu luận văn

Ngoài phần tóm tắt, mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, bảng biểu, nội dung luận văn gồm 4 phần:

Chương 1: Tổng quan về các công trình nghiên cứu về BHXH tự nguyện

Chương 2: Cơ sở lý luận về phát triển Bảo hiểm xã hội tự nguyện

Chương 3: Thực trạng phát triển Bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn thành phố Sơn La

Chương 4: Một số giải pháp phát triển Bảo hiểm xã hội tự nguyện ở thành phố Sơn La

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ BHXH TỰ NGUYỆN

TỪ NĂM 2010 ĐẾN NAY 1.1 Các đề tài về BHXH tự nguyện trong những năm gần đây

Từ năm 2010 đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về BHXH tự nguyện và các vấn đề có liên quan đến an sinh xã hội cho lao động ở khu vực phi chính thức ở cả địa phương và trên cả nước Trong đó đều chỉ ra những đặc trưng của lao động phi chính thức, lao động nông, lâm nghiệp, lao động tự do… là họ làm công việc không có giao kết hợp đồng cụ thể, thu nhập không ổn định, trình độ học vấn đa phần thấp, vì một lí do nào

đó không được tham gia BHXH bắt buộc… Đây là đối tượng dễ gặp các tổn thương như thất nghiệp, tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp, hay không có thu nhập khi mất khả năng lao động… do đó rất cần được tiếp cận các chính sách an sinh xã hội mà cụ thể là BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện Tuy nhiên, các nghiên cứu này cũng chỉ ra thực trạng BHXH tự nguyện chưa được phổ biến sâu rộng đến các tầng lớp nhân dân, chưa đáp ứng được hết các nhu cầu của người lao động về thanh toán các chế độ ngắn hạn

1.2 Định hướng nghiên cứu

Những công trình nghiên cứu đã thực hiện trong thời gian qua đã phản ánh chính xác xu hướng phát triển cũng như những vấn đề còn tồn tại đối với vấn đề an sinh xã hội cho người lao động không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc Tuy nhiên, với những đặc thù riêng về tình hình kinh tế, chính trị cũng như điều kiện tự nhiên, xã hội, cần thiết phải có một công trình nghiên cứu chính thức về BHXH tự nguyện ở thành phố Sơn La

Để đánh giá một cách cụ thể về những tiềm năng phát triển và đề ra những giải pháp phù hợp cho vấn đề phát triển đối tượng tham gia BHXH tự nguyện, qua đó nâng cao diện bao phủ của an sinh xã hội đến mọi tầng lớp nhân dân ở địa phương, tôi đề xuất nghiên cứu đề tài: “Phát triển BHXH tự nguyện trên địa bàn thành phố Sơn La”

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN 2.1 Phát triển Bảo hiểm xã hội tự nguyện trong nền kinh tế thị trường

Nội dung chính của phần này là các khái niệm về BHXH tự nguyện, phát triển BHXH tự nguyện và các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển BHXH tự nguyện

- Khái niệm về BHXH tự nguyện:

Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình bảo hiểm xã hội mà người lao động tự nguyện tham gia, được lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình để hưởng bảo hiểm xã hội

- Phát triển BHXH tự nguyện thể hiện quá trình thay đổi (tăng lên) về số lượng tham gia, chất lượng bảo hiểm ở giai đoạn này so với giai đoạn trước đó, sự thay đổi về

cơ cấu đối tượng tham gia Qua đó, có thể hiểu rằng, sự phát triển BHXH tự nguyện trước hết là sự tăng lên về số lượng người tham gia bảo hiểm, cơ cấu đối tượng được mở rộng, đối tượng tham gia bảo hiểm ở nhiều tầng lớp lao động, nhiều ngành nghề khác nhau Đồng thời là sự gia tăng chất lượng dịch vụ BHXH tự nguyện và cải thiện các

chinh sách BHXH tự nguyện trên phạm vi từ điểm cho đến toàn quốc gia (Phạm Thị Lan Phương, (2014), Nghiên cứu phát triển BHXH tự nguyện đối với người lao động trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc)

Các tiêu chí phát triển BHXH tự nguyện

* Tiêu chí về mức độ gia tăng số lượng người tham gia BHXH tự nguyện

* Tiêu chí về gia tăng số tiền thu được về quỹ BHXH tự nguyện

* Chất lượng BHXH tự nguyện

* Phát triển chế độ chính sách về BHXH tự nguyện

* Sự đa dạng hóa trong cơ cấu lao động

Các nhân tố ảnh hưởng đến BHXH tự nguyện bao gồm các nhân tố ảnh hưởng đến

sự phát triển BHXH tự nguyện theo chiều rộng và các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển BHXH tự nguyện theo chiều sâu

2.3 BHXH tự nguyện ở một số nước trên thế giới và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

2.3.1 BHXH tự nguyện ở một số nước trên thế giới

Ở các nước trên thế giới, BHXH tự nguyện ra đời như một tất yếu khách quan, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người dân về ASXH, BHXH Ở một số nước như Pháp,

Mỹ, Trung Quốc, BHXH tự nguyện có hình thức bảo hiểm hưu trí bổ sung, giúp người tham gia BHXH có mức hưởng cao hơn khi về hưu Hình thức BHXH tự nguyện cho nông dân phổ biến ở Trung Quốc, Indonesia, Thổ Nhĩ Kỳ Ngoài ra, còn có BHXH tự nguyện cho đối tượng lao động tự do Các nước chia BHXH tự nguyện thành những chính sách phù hợp với từng loại đối tượng

2.3.2 Bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam

- BHXH tự nguyện phải phát triển theo đúng các quy luật khách quan

- Xây dựng chính sách BHXH tự nguyện phù hợp

- Xác định rõ đối tượng tham gia

- Áp dụng các chế độ bảo hiểm phù hợp

- Xây dựng hệ thống BHXH tự nguyện phải gắn với phát triển kinh tế

CHƯƠNG 3 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN BHXH TỰ TRÊN ĐỊA BÀN TP SƠN LA 3.1 Khái quát về đặc điểm tình hình phát triển kinh tế - xã hội có ảnh hưởng đến phát triển BHXH tự nguyện ở thành phố Sơn La

3.1.1 Đặc điểm tình hình phát triển kinh tế - xã hội của thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La

Thành phố Sơn La với vị trí là trung tâm kinh tế - chính trị của tỉnh Sơn La Trong những năm qua, nền kinh tế thành phố tiếp tục duy trì sự phát triển ổn định và đạt tốc độ tăng trưởng hợp lý; cơ cấu kinh tế, cơ cấu sản xuất, cơ cấu các thành phần kinh tế chuyển dịch tích cực, đúng hướng, tổ chức huy động có hiệu quả các nguồn lực, tập trung đầu tư, chỉnh trang, nâng cấp hạ tầng cơ sở đô thị, xây dựng nông thôn mới, từng bước nâng cao chất lượng các tiêu chí của đô thị loại III, hướng tới các tiêu chí của đô thị loại II Sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ đều có những bước tiến đáng kể cả về năng suất

và sản lượng Công tác giáo dục, y tế cũng được quan tâm phát triển đúng mức An ninh, quốc phòng đảm bảo, thường xuyên có những hoạt động ngoại giao với nước bạn Lào

3.1.2 Sơ lƣợc về cơ quan BHXH thành phố Sơn La

Bảo hiểm xã hội thành phố Sơn La tỉnh Sơn La, được thành lập theo Quyết định số 67/QĐ-TCCB ngày 22 tháng 7 năm 1995 của Tổng Giám đốc Bảo hiểm xã hội Việt Nam Trên cơ sở thống nhất điều chuyển một số bộ phận công việc và cán bộ thuộc Phòng Lao động - Thương binh xã hội và Liên Đoàn lao động thành phố Sơn La (trước tháng 10/2008 là thị xã Sơn La)

3.1.3 Thực trạng nguồn lao động thuộc đối tƣợng tham gia BHXH tự nguyện tại thành phố Sơn La

Về quy mô, dân số thành phố Sơn La tăng khá nhanh trong giai đoạn 2010 – 2015

Tỷ lệ tăng dân số tự nhiên hàng năm đều ở mức trên 1% Dân số năm 2010 là 93,884 người, đến năm 2015, quy mô dân số ước tính sẽ đạt hơn 100 nghìn người Sự gia tăng dân số nhanh chóng dẫn đến số người trong độ tuổi lao động tăng, từ hơn 56 nghìn người năm 2010 lên tới hơn 60 nghìn người năm 2015

Về cơ cấu, dân số nông thôn chiếm khoảng gần 1/3 dân số trong độ tuổi lao động

Cụ thể lao động nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản chiếm tới 24.9% lực lượng lao động năm 2011, tăng lên lần lượt là 26% (2012), 27.1% (2013), 28% (2014) và ước tính sẽ tăng lên đến 29% (2015), phân bố chủ yếu ở các xã Chiềng Ngần, Chiềng Đen, Chiềng Cọ,

Chiềng Xôm, Hua La và các phường Chiềng An, Chiềng Cơi

3.2 Thực trạng phát triển BHXH tự nguyện ở thành phố Sơn La

3.2.1 Các quy định về BHXH tự nguyện hiện hành

3.2.1.1 Các quy định pháp lý hiện hành của nhà nước về Bảo hiểm xã hội tự nguyện

Mục này nêu khái quát về các văn bản đã được ban hành để quy định, hướng dẫn thực hiện chi tiết về BHXH tự nguyện và các nội dung có liên quan Bên cạnh đó cũng cho biết đối tượng của BHXH tự nguyện, nghĩa vụ và quyền lợi của những đối tượng

này

* Đối tượng của BHXH tự nguyện

Đối tượng tham gia BHXH tự nguyện được quy định tại khoản 5, Điều 2, Luật BHXH (2006): là những người không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc

* Nghĩa vụ

- Người lao động đăng ký việc tham gia BHXH tự nguyện với tổ chức BHXH

- Người lao động tham gia BHXH tự nguyện có trách nhiệm đóng toàn bộ mức tiền tham gia đóng BHXH tự nguyện theo quy định

* Quyền lợi

- Được hưởng chế độ hưu trí hàng tháng:

- Được hưởng trợ cấp một lần khi nghỉ hưu:

- Được hưởng BHXH một lần khi không đủ điều kiện hưởng lương hưu hàng tháng

- Được hưởng chế độ tử tuất, gồm các loại trợ cấp: Trợ cấp mai táng phí, trợ cấp một lần

- Được hưởng BHYT do quỹ BHXH tự nguyện chi trả

3.2.1.2 Thực trạng công tác phát triển BHXH tự nguyện ở thành phố Sơn La

Công tác phát triển BHXH tự nguyện ở BHXH thành phố Sơn La được thực hiện trên các nội dung: sự mở rộng về số lượng người tham gia BHXH tự nguyện và sự tăng trưởng số tiền thu về quỹ BHXH tự nguyện; việc chi trả các chế độ BHXH bao gồm: hưu

trí, thanh toán BHXH một lần và tử tuất Trong đó, thể hiện các nội dung đánh giá về chất lượng phục vụ của cơ quan BHXH, việc thực hiện các thủ tục liên quan đến chi BHXH

và tính kịp thời của công tác chi trả chế độ BHXH

3.2.2 Kết quả khảo sát đối tượng tham gia BHXH tự nguyện trên địa bàn thành phố Sơn La

Trong phần này, tác giả cũng đưa ra kết quả khảo sát 180 đối tượng thuộc diện tham gia BHXH tự nguyện, qua đó xu hướng của người lao động là có đến 77% người lao động được hỏi có nguyện vọng được tham gia BHXH tự nguyện, tuy nhiên vẫn còn những khó khăn về thu nhập, chưa hài lòng với các chế độ chính sách hay đã tham gia những hình thức BHNT khác ảnh hưởng đến việc người lao động tham gia BHXH tự nguyện

3.3 Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển BHXH tự nguyện ở Thành phố Sơn La trong những năm qua

Các nhân tố ảnh hưởng đến công tác phát triển BHXH tự nguyện được đánh giá theo hai hướng: phát triển BHXH theo chiều rộng và phát triển BHXH tự nguyện theo chiều sâu Qua đó nêu lên những yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến BHXH tự nguyện theo hai hướng này Trong đó, ảnh hưởng lớn nhất đến phát triển BHXH tự nguyện theo cả hai hướng là hệ thống chế độ chính sách về BHXH tự nguyện, hiệu quả công tác truyền thông và chất lượng phục vụ của cơ quan BHXH

3.4 Đánh giá chung về kết quả, hạn chế và nguyên nhân triển khai BHXH tự nguyện cho đối tượng lao động khu vực ngoài nhà nước trên địa bàn thanh phố Sơn

La

3.4.1 Kết quả đạt được

Số lượng người tham gia BHXH tự nguyện tăng lên khá nhanh, từ 48 người vào năm 2010, đến hết năm 2014 đã có 231 người tham gia BHXH tự nguyện Số thu BHXH

tự nguyện cũng tăng lên nhanh chóng, từ hơn 157 triệu năm 2010 lên tới con số hơn 893 triệu năm 2014 Bên cạnh đó, quyền lợi của người tham gia BHXH được đảm bảo, đã bắt đầu có đối tượng được lĩnh lương hưu, trợ cấp BHXH hàng tháng từ nguồn quỹ BHXH tự

nguyện Đồng thời, cơ quan BHXH cũng chi trả trợ cấp BHXH một lần cho người lao đồng khi có yêu cầu

3.4.2 Hạn chế và nguyên nhân

* Hạn chế:

- Tỷ lệ thu hút người lao động tham gia BHXH tự nguyện so với tiềm năng còn thấp

- Thực hiện chi trả BHXH một lần chưa kịp thời

- Việc tổ chức thu BHXH tự nguyện còn nhiều hạn chế

* Nguyên nhân

- Do nguồn nhân lực còn ít, trình độ không đồng đều, chưa có cán bộ chuyên trách

về BHXH tự nguyện

- Cơ sở vật chất còn nhiều hạn chế, nền tảng CNTT yếu

- Hệ thống đại lý thu hoạt động chưa hiệu quả

- Công tác tuyên truyền, vận động còn yếu kém

- Chế độ chính sách BHXH tự nguyện chưa đủ hấp dẫn

- Thu nhập và trình độ nhận thức của người dân chưa cao

CHƯƠNG 4 MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN ĐỐI TƯỢNG THAM GIA BHXH TỰ

NGUYỆN TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ SƠN LA 4.1 Định hướng mục tiêu phát triển BHXH tự nguyện của BHXH thành phố Sơn La trong giai đoạn 2015-2020

BHXH thành phố Sơn La đã xây dựng định hướng mục tiêu phát triển BHXH nói chung, BHXH tự nguyện nói riêng gồm những nội dung sau:

- Xây dựng đề án phát triển đối tượng tham gia BHXH tự nguyện giai đoạn 2015 –

2020 nhằm đề ra phương án cụ thể khuyến khích người lao động ở khu vực phi chính thức, lao động nông, lâm, ngư nghiệp tham gia BHXH tự nguyện

- Kiện toàn bộ máy tổ chức thu BHXH tự nguyện, phát triển hệ thống đại lý thu BHXH tự nguyện tại các xã, phường trên địa bàn thành phố

- Ứng dụng sâu rộng các tiện ích công nghệ thông tin vào công tác tuyên truyền, quản lý đối tượng tham gia BHXH tự nguyện

- Tổ chức tập huấn nghiệp vụ tuyên truyền cho tuyên truyền viên, đại lý thu BHXH

tự nguyện

- Xây dựng kế hoạch, chương trình đào tạo cán bộ làm công tác BHXH tự nguyện một cách có hệ thống và thống nhất, nhất là đối với cán bộ ở cơ sở

4.2 Các giải pháp phát triển BHXH tự nguyện cho lao động ở thành phố Sơn

La

Qua những phân tích, đánh giá và nhận định trên, tác giả đề xuất một số giải pháp cho vấn đề phát triển BHXH tự nguyện cho lao động ở thành phố Sơn La như sau:

- Đổi mới và tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến chính sách, pháp luật về BHXH tự nguyện

- Đề xuất cắt giảm thủ tục hành chính, linh hoạt hóa các qui trình thu, cấp sổ, chi BHXH tự nguyện

- Xây dựng quy trình làm việc chặt chẽ, đào tạo đội ngũ nhân viên làm việc tận tình, chuyên nghiệp

- Nâng cao chất lượng phục vụ của cơ quan BHXH đối với các đối tượng tham gia BHXH tự nguyện

- Hoàn thiện công tác tổ chức quản lý đối tượng tham gia BHXH tự nguyện

KẾT LUẬN

Nhận thức được vị trí, vai trò của BHXH tự nguyện trong đời sống xã hội tại thành phố Sơn La, cũng như những bất cập còn tồn tại khiến cho nhu cầu về BHXH của người dân chưa được đáp ứng, luận văn đã đi sâu vào phân tích, làm rõ thêm cơ sở lý luận về BHXH tự nguyện; đánh giá các nhân tố có ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của BHXH tự nguyện trên thị trường Định hướng phát triển BHXH tự nguyện ở địa phương đến năm 2020 và đưa ra một số giải pháp để phát triển BHXH tự nguyện tại thành phố Sơn La trong thời gian tới