Phân tích quan hệ giá dầu và các chỉ tiêu kinh tế chủ yếu của Việt Nam giai đoạn 2006-2016 bằng mô hình VAR

Việt Nam trước định hướng trở thành nước công nghiệp vào năm 2020 và một sự biến động trong giá dầu sẽ ảnh đến các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô của nền kinh tế Việt Nam do đó tôi tiến hành b[r]

LỜI MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Với nền kinh tế đang phát triển, thì hiện nay nguồn nhiên liệu như: dầu mỏ, khí đốt là không thể thiếu, chúng chiếm tỷ lệ sử dụng tương đối lớn - khoảng 40% trong tất

cả các nguồn nhiên liệu trên thế giới Trong quãng thời gian vừa qua ta thấy rõ ràng tình hình giá dầu thế giới đang có những diễn biến phức tạp Là một quốc gia nhập khẩu xăng dầu lên đến 70% thì giá xăng dầu Việt Nam cũng chịu những tác động không nhỏ từ sự kiện giá dầu biến động

Mặc dù Việt Nam là nước xuất khẩu dầu nhưng phần lớn lượng xăng dầu phục

vụ cho sản xuất và tiêu dùng trong nước hiện nay đều phải nhập khẩu và trong tương lai vẫn không tránh khỏi được việc tiếp tục nhập khẩu, do đó các chỉ tiêu cuả nền kinh tế trong nước chịu ảnh hưởng rất lớn của biến động giá xăng dầu Việt Nam trước định hướng trở thành nước công nghiệp vào năm 2020 và một sự biến động trong giá dầu sẽ ảnh đến các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô của nền kinh tế Việt Nam do đó tôi tiến hành bài luận

văn về “PHÂN TÍCH QUAN HỆ GIÁ DẦU VÀ CÁC CHỈ TIÊU KINH TẾ CHỦ YẾU CỦA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2006-2016 BẰNG MÔ HÌNH VAR” với các

biến kinh tế là chỉ số giá tiêu dùng, giá trị xuất khẩu hàng hóa, nhập khẩu hàng hóa, chỉ

số sản xuất công nghiệp và lãi suất

2 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chính của bài luận văn là phân tích quan hệ của biến động giá xăng dầu lên các biến số kinh tế vĩ mô tại Việt Nam Các câu hỏi được đặt ra là:

 Giá xăng dầu có phải là nguyên nhân tác động đến các biến trên trong ngắn hạn hay không ? Và liệu các biến đó có phải là nguyên nhân chỉ báo của giá xăng

 Kiểm tra xem giá xăng dầu và các biến kinh tế vĩ mô trên có bất kỳ mối quan hệ nào trong dài hạn, và để đạt được trạng thái cân bằng trong dài hạn thì trong ngắn hạn chúng sẽ được điều chỉnh như thế nào?

 Phản ứng của các biến trước cú sốc giá dầu diễn ra như thế nào? Và mức độ giải thích của giá xăng dầu đối với sự biến động của các biến kinh tế vĩ mô trên

 Những gợi ý nào về mặt chính sách để có thể hạn chế được ảnh hưởng của biến động giá xăng lên các biến số kinh tế Việt Nam ?

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Bài nghiên cứu này được thực hiện dựa trên dữ liệu chuỗi thời gian quan sát hàng tháng từ tháng 1 năm 2006 đến tháng 4 năm 2016 của giá xăng dầu trong mối tương quan với các biến chỉ số giá tiêu dùng, giá trị xuất khẩu, nhập khẩu, chỉ số sản xuất công nghiệp và lãi suất

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong phương pháp tiếp cận mô hình chuỗi thời gian, các lý thuyết kinh tế thường được áp dụng để mô phỏng mối quan hệ giữa các biến trong mô hình.Việc xem xét riêng từng quan hệ sẽ có những hạn chế và từ đó ta cần phải có một mô hình mà các biến tác động đồng thời theo thời gian Vì vậy, một phương pháp tiếp cận khác là véc tơ tự hồi qui (VAR) và véc tơ hiệu chỉnh sai số (VECM) ra đời và được áp dụng để mô phỏng các mối quan hệ giữa các biến

 Ước lượng mô hình VAR: Để xem mối quan hệ của giá xăng dầu và các biến số khác có mối quan hệ cùng chiều hay ngược chiều

 Nếu mô hình VAR sau khi ước lượng phần dư có thể xuất hiện hiện tượng phương sai sai số thay đổi thì ta sẽ sử dụng mô hình hiệu chỉnh sai số VECM để khắc phục hiện tượng này

5 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, luận văn gồm 3 chương như sau:

Chương 1: Tổng quan mối quan hệ giữa biến động giá xăng dầu với các chỉ tiêu kinh tế chủ yếu và mô hình VAR

Chương 2: Thực trạng về mối quan hệ giữa biến động giá xăng dầu với các chỉ tiêu kinh tế chủ yếu tại Việt Nam

Chương 3: Phân tích thực nghiệm quan hệ biến động giá xăng dầu với các chỉ tiêu kinh tế chủ yếu bằng mô hình VAR với số liệu Việt Nam giai đoạn 2006 – 2016

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN MỐI QUAN HỆ GIỮA BIẾN ĐỘNG GIÁ XĂNG DẦU VỚI

CÁC CHỈ TIÊU KINH TẾ CHỦ YẾU VÀ MÔ HÌNH VAR

Trong chương này tác giả sẽ trình bày các nội dung chính:

(i) Xăng dầu và các chỉ tiêu của nền kinh tế

(ii) Tóm tắt các lý thuyết kinh tế và các nghiên cứu liên quan về mối quan hệ giữa

biến động giá dầu với nền kinh tế

(iii) Mô hình VAR và nguồn số liệu

1.1 Xăng dầu và các chỉ tiêu của nền kinh tế

Các ngành trong nền kinh tế đều có liên quan đến xăng dầu, từ công nghiệp, nông nghiệp, giao thông vận tải, sinh hoạt dân cư…, đều cần đến nhiên liệu xăng dầu và các chế phẩm khác từ dầu mỏ Xăng dầu là nhiên liệu cho các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dân sinh, an ninh quốc phòng, là yếu tố quan trọng trong phát triển kinh tế xã hội mỗi quốc gia

Còn đối với Việt Nam - một nền kinh tế nhỏ, đang phát triển thì nguồn xăng dầu

và giá xăng dầu ổn định ở mức hợp lý sẽ không chỉ có ý nghĩa đem lại hiệu quả kinh tế cao mà còn thực sự thúc đẩy sản xuất, góp phẩn ổn định giá cả, kiềm chế lạm phát, tăng tích lũy cho ngân sách nhà nước

1.2 Lý thuyết kinh tế về mối quan hệ giữa biến động giá dầu với các chỉ tiêu của nền kinh tế

Giá xăng dầu thế giới: có đơn vị là thùng, có thể đo khối lượng dầu thô trong thương mại, một thùng có thể tích khoảng 1.113 tấn và có nhiều cách để xác định giá của một thùng

Giá xăng dầu trong nước: có đơn vị là lít, được công bố bởi Hiệp hội xăng dầu Việt Nam sau khi đã được điều chỉnh giá – điều chỉnh giá dựa vào biến động giá dầu thế giới, dựa vào việc chế biến, lưu thông dữ trữ và các thuế liên quan

Chỉ số giá tiêu dùng: Giá dầu ảnh hưởng đến lạm phát bằng việc ảnh hưởng lên thành phần của CPI (giá hàng hóa đầu vào, giá dầu), ảnh hưởng qua chênh lệch cung cầu

và lạm phát kỳ vọng

Chỉ số sản xuất công nghiệp: Các kết luận được đưa ra bởi các nhà nghiên cứu trước đây đều củng cố cho quan điểm rằng biến động giá dầu có ảnh hưởng đến sản lượng công nghiệp và mỗi quốc gia thì mức độ ảnh hưởng của nó là hoàn toàn khác nhau

Giá trị xuất nhập khẩu: Cú sốc giá xăng dầu không chỉ ảnh hưởng trực tiếp mà còn ảnh hưởng gián tiếp vào nền kinh tế trong nước Ảnh hưởng gián tiếp là qua nền kinh tế quốc tế Giá dầu thế giới tăng gây áp lực lạm phát và tăng giá ở các nước đối tác Điều này làm tăng giá cho các nước nhập khẩu và cho cả nền kinh tế của các quốc gia nhập khẩu dầu và xuất khẩu dầu Đối với một nước xuất khẩu dầu, ảnh hưởng trực tiếp của giá dầu thế giới tăng được kỳ vọng là tích cực, vì sẽ thu được doanh thu cao hơn từ xuất khẩu dầu Tuy nhiên các ảnh hưởng gián tiếp lại có thể tiêu cực vì tăng giá dầu thế giới có thể làm tăng giá nhập khẩu của các hàng hóa khác – hàng hóa dùng xăng dầu là sản phẩm trung gian (như xe máy, ô tô …)

Lãi suất: Trên thực tế, giá xăng dầu tăng cùng lúc có xu hướng đẩy lạm phát gia tăng và làm tăng trưởng kinh tế suy giảm nên thường gây khó khăn cho chính sách tiền

tệ, các NHTW trên thế giới đều có những động thái nhất định để điều hành chính sách nhằm đảm bảo được những cân đối vĩ mô cơ bản như lạm phát, tăng trưởng hay thất nghiệp và cán cân thanh toán

1.3 Những nghiên cứu liên quan đến mối quan hệ giữa biến động giá xăng dầu và

các chỉ tiêu kinh tế

Nghiên cứu cú sốc về giá dầu đối với nền kinh tế Mỹ, nghiên cứu ảnh hưởng bất đồi xứng của biến động giá dầu và các nghiên cứu biến động của giá xăng dầu đến nền kinh tế của Việt Nam

1.4 Mô hình VAR

Mô hình VAR là mô hình véc tơ các biến số tự hồi quy, Mô hình VAR dùng trong bài viết này như sau:

𝑌𝑡 = 𝑠𝑡 + 𝐴1𝑌𝑡−1+ 𝐴2𝑌𝑡−2+ ⋯ + 𝐴𝑝𝑌𝑡−𝑝 + 𝑢𝑡

Trong đó: 𝑌𝑡 =

𝑌1𝑡

𝑌2𝑡

…

𝑌𝑚𝑡 ; 𝑢𝑡 =

𝑢1𝑡

𝑢2𝑡

…

𝑢𝑚𝑡

Ai (i=1, 2….p) là các ma trận hệ số vuông cấp m*m,

Yt là tập các biến nội sinh, st là tập các biến ngoại sinh (nếu có), còn ut là véc tơ các nhiễu trắng

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA BIẾN ĐỘNG GIÁ XĂNG DẦU VỚI CÁC CHỈ TIÊU KINH TẾ CHỦ YẾU TẠI VIỆT NAM

Trong chương này tác giả sẽ trình bày các nội dung chính:

(i) Dữ liệu được dùng trong phân tích

(ii) Phân tích biến động của giá xăng dầu và các chỉ tiêu kinh tế sử dụng số liệu của

Việt Nam

2.1 Mô tả dữ liệu

Các đặc trưng thống kê: Dựa vào hệ số biến thiên ta thấy chuỗi CPI và IP biến động tương đối ổn định trong giai đoạn này

Quá trình diễn biến giá xăng dầu và các chỉ tiêu kinh tế cho ta thấy rằng giá xăng dầu đang sụt giảm mạnh trong thời gian gần đây, với việc giá dầu thô thế giới chỉ ở mức 40USD/thùng, trong đó giá xăng trong nước là 14.000đồng/lít Chỉ số giá tiêu dùng và chỉ số sản xuất công nghiệp tăng qua các năm – CPI (IP) thời điểm hiện tại bằng khoảng 140%(160%) so với năm 2010 Giá trị xuất nhập khẩu đều tăng ở thời điểm hiện tại khoảng 14 triệu USD, trong khi đó lãi suất giảm mạnh, ở thời điểm hiện tại khoảng 5%/năm

2.2 Phân tích tương quan theo thời gian của giá xăng dầu và các chỉ tiêu kinh tế

2.2.1 Giá xăng dầu Việt Nam và giá dầu thô thế giới

Giá dầu thế giới và giá xăng Việt Nam có tương quan chéo với nhau, và hệ số tương quan là dương Tương quan giữa giá xăng Việt Nam với các biến trễ của giá dầu thế giới cũng không phải quá lón Biểu đồ thế hiện MQH giữa giá xăng Việt Nam và giá dầu thế giới có những biến động tương đối giống nhau và cùng xu hướng

2.2.2 Giá xăng dầu và chỉ số giá tiêu dùng

Trong MQH với giá dầu thế giới thì có thể nhận thấy lạm phát gần như bị ảnh hưởng của giá dầu thế giới mà nó vận động theo xu hướng của riêng nó, với tốc độ tăng dần quan các thời kỳ và có vẻ như nó chịu ảnh hưởng từ giá xăng dầu trong nước hơn

Bảng tương quan chéo, với trễ p=3 cho ta thấy hệ số tương quan của chỉ số CPI với những biến trễ của giá xăng trong nước tương đối lớn trong khi đó hệ số đối với biến trễ của giá dầu thô thế giới thì không có ý nghĩa thống kê

2.2.3 Giá xăng dầu và chỉ số sản xuất công nghiệp

Khi phân tích bảng tương quan chéo giữa các biến này ta thấy, hệ số tương quan các biến trễ của OW và các biến trễ của IP là âm và mức độ yếu, không có ý nghĩa thống

kê Hệ số tương quan các biến trễ của PVN và các biến trễ của IP là dương và mức độ tương đối lớn, nhưng so với lạm phát thì mối quan hệ của lạm phát vẫn mạnh hơn chỉ số sản xuất công nghiệp Mối quan hệ của giá xăng dầu và chỉ số sản lượng công nghiệp có

xu hướng tích cực nhưng cũng có lúc tiêu cực

2.2.4 Giá xăng dầu và xuất nhập khẩu hàng hóa

EX và IM biến động theo sự thay đổi của giá xăng dầu trong nước và thế giới Tuy nhiên qua phân tích của bảng tương quan ta nhận thấy mức độ tương quan chéo của OW với EX (IM) yếu hơn của PVN với EX(IM), các hệ số của OW với EX và IM cũng không

có ý nghĩa trong thống kê

Với hệ số tương quan dương, khi biến động giá xăng dầu giảm (tăng) thì biến động giá trị nhập khẩu cũng giảm (tăng) Bên cạnh đó qua 2 đồ thị trên ta thấy trong suốt giai đoạn được nghiên cứu nhập khẩu và xuất khẩu có xu hướng vận động tương đối giống nhau, khi xem xét chúng trong mối tương quan với giá dầu ta thấy chỉ trong giai đoạn giá dầu biến động mạnh 2007-2009 thì chúng có mối quan hệt tích cực với giá dầu

2.2.5 Giá xăng dầu và lãi suất

Khác với các biến kinh tế vĩ mô khác thì mức độ tương quan chéo của IVN và PVN không có ý nghĩa thống kê và yếu hơn của IVN và OW Giá xăng dầu với lãi suất

có biến động cùng xu hướng và những biến động của lãi suất thì theo sát những biến động của giá dầu thế giới hơn

CHƯƠNG 3 PHÂN TÍCH THỰC NGHIỆM QUAN HỆ BIẾN ĐỘNG GIÁ XĂNG DẦU VỚI CÁC CHỈ TIÊU KINH TẾ CHỦ YẾU BẰNG MÔ HÌNH VAR VỚI SỐ

LIỆU VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2006 – 2016

Trong chương này tác giả sẽ trình bày các nội dung chính:

(i) Xác định mô hình VAR, đưa ra các kiểm định của VAR

(ii) Phân tích mô hình VEC, hàm phản ứng và phân rã phương sai

3.1 Kết quả kiểm định nhân quả

Kết quả kiểm định nhân quả cho rằng: Biến số kinh tế vĩ mô và giá xăng Việt Nam đều là các biến nội sinh trong mô hình VAR, trong khi đó giá dầu thô thế giới sẽ là biến ngoại sinh

3.2 Kết quả kiểm định nghiệm đơn vị

Kết quả kiểm định theo phương pháp ADF nhận được là tất cả các chuỗi đều không dừng với mức ý nghĩa 5%,

Sai phân của các chuỗi đều dừng với mức ý nghĩa 5% Vậy ta có thể kết luận rằng tất cả các biến nghiên cứu đều không dừng và dừng sai phân I(1)

3.3 Lựa chọn mô hình VAR

Mô hình VAR: 𝑌𝑡 = 𝑠𝑡 + 𝐴1𝑌𝑡−1+ 𝐴2𝑌𝑡−2 + ⋯ + 𝐴𝑝𝐴𝑡−𝑝 + 𝑢𝑡

𝑌𝑡 =

𝐷_𝐶𝑃𝐼𝑡 𝐷_𝐸𝑋𝑡 𝐷_𝐼𝑀𝑡 𝐷_𝐼𝑃𝑡 𝐷_𝐼𝑉𝑁𝑡 𝐷_𝑃𝑉𝑁𝑡

, 𝑢𝑡 =

𝑢1𝑡

𝑢2𝑡

𝑢3𝑡

𝑢4𝑡

𝑢5𝑡

𝑢6𝑡

Biến OW sẽ là biến ngoại sinh được sử dụng trong mô hình VAR và 5 biến kinh tế vĩ

mô và biến giá xăng dầu Việt Nam đem phân tích ước lượng trong mô hình VAR của ta sẽ là biến nội sinh

Kiểm định độ trễ thích hợp chỉ ra rằng nên chọn độ trễ p=1 để tiến hành ước lượng

mô hình VAR cho các biến số

3.4 Ước lượng và kiểm định mô hình VAR

Kết quả kiểm định tính ổn định của mô hình VAR, các nghiệm của phương trình đặc trưng đều thực sự nằm trong đường tròn đơn vị, chứng tỏ hệ VAR là ổn định

Kết quả kiểm định không chấp nhận phần dư của mô hình VAR mà ta ước lượng ở trên là Nhiễu trắng (White Noise) Như vậy qua phần kiểm định mô hình VAR ta rút ra kết luận là mô hình VAR của ta là không dùng được

Phần dư không nhiễu trắng và qua kiểm định Unit root test thì những phần dư này đều là chuỗi dừng Vì vậy mô hình của ta vấp phải hiện tượng phương sai sai số thay đổi,

ta sẽ sẽ dùng mô hình hiệu chỉnh VECM để giải quyết vấn đề này

3.5 Kiểm định quan hệ đồng tích hợp và kết quả ƣớc lƣợng mô hình hiệu chỉnh sai

số VECM

Kiểm định có 2 mối quan hệ đồng tích hợp- tức là có 2 mối quan hệ trong dài hạn giữa các biến

Kết quả VECM chỉ ra rằng, trong ngắn hạn giá dầu thế giới tác động dương lên

EX, IM, PVN, IVN Bên cạnh đó thì giá xăng trong nước tháng trước là nguyên nhân chỉ báo của EX, IM, PVN, IVN, IP khác giống như giá dầu thế giới thì giá xăng Việt Nam trong ngắn hạn sẽ tác động lên nhập khẩu mạnh hơn xuất khẩu

Tất cả các biến kinh tế vĩ mô trong ngắn hạn đều là nguyên nhân chỉ báo của giá dầu trong nước

Trong dài hạn, có 2 mối quan hệ đồng tích hợp giữa các biến IVN và IP có 1 hệ số điều chỉnh trong ngắn hạn để có thể đạt được trạng thái cân bằng trong dài hạn, trong khi

đó EX, IM và PVN đều có đến 2 hệ số điều chỉnh

3.6 Kết quả phân tích hàm phản ứng đẩy:

Hàm phản ứng chỉ ra trước một thông tin về tăng trưởng giá xăng dầu thì các biến

số kinh tế Việt Nam sẽ chưa thể phản ứng lại ngay với thông tin này, mà cần phải thời gian sau một tháng, sao đó biên độ giảm dần và thường ổn định dần từ tháng thứ năm trở

đi

Trước thông tin về biến động tăng trưởng trưởng của các biến kinh tế vĩ mô thì giá xăng dầu trong nước sẽ phản ứng lại ngay từ tháng thứ nhất, biến động của giá xăng trước CPI và IVN là tăng, trong khi đó các biến khác là biến động giảm và cũng ổn định

từ tháng thứ 5 trở đi

3.7 Kết quả phân tích phân rã phương sai

Kết quả của phân rã phương sai chỉ ra rằng sự biến động của PVN được chủ yếu gây ra bởi chính bản thân nó và các biến EX, IM, IP Biến động của lạm phát và lãi suất chủ yếu vẫn là do bản thân nó, mức độ đóng góp cho sự biến động này của PVN là tương đối ít

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ

Tại Việt Nam trong những năm qua với sự trợ giá của chính phủ giá xăng dầu tương đối ổn định, tuy nhiên mối quan hệ của giá xăng dầu và các chỉ tiêu kinh tế chủ yếu của Việt Nam là vấn đề mà bài nghiên cứu này đi tìm câu trả lời

Nội dung chính của nghiên cứu này là sử dụng mô hình VAR để đánh giá tác động qua lại của biến động giá xăng dầu lên các chỉ số kinh tế chính bao gồm lạm phát, sản lượng công nghiệp, xuất nhập khẩu hàng hóa và chính sách tiền tệ trong ngắn hạn lẫn dài hạn

Nhìn chung mặc dù có thể thấy giá xăng dầu thế giới tăng sẽ làm ảnh hưởng đến các chỉ tiêu của nền kinh tế, nhưng tác động chung đến nền kinh tế sẽ ít nghiêm trọng hơn

so với các quốc gia không sản xuất dầu Trong trường hợp Việt Nam, gần như Chính phủ

đã sử dụng việc kiểm soát trợ cấp và quỹ bình ổn giá cho xăng dầu khá nhiều

Từ những kết quả đạt được trong bài nghiên cứu này tác giả xin đưa ra một số gợi ý

về mặt chính sách:

Thứ nhất, với triển vọng ngành dầu khí đặc biệt là dầu thô Việt Nam cần đẩy mạnh thăm dò và khai thác nguồn tài nguyên sẵn có này nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu thụ xăng dầu trong nước và xuất khẩu góp phần tăng tổng thu nhập quốc dân

Thứ hai, xây dựng quản lý và điều hành các nhà máy lọc dầu để có thể cung cấp nguồn xăng dầu cần thiết phục vụ cho nhu cầu năng lượng sản xuất trong nước là một điều rất cần thiết để chấm dứt sự phụ thuộc của giá xăng trong nước vào giá dầu thô thế giới, hơn nữa hằng năm chính phủ cũng không cần phải bỏ ra hàng ngàn tỉ đồng để trợ cấp cho giá xăng dầu

Thứ ba, dầu là nguồn tài nguyên có thể cạn kiệt nên chúng ta cần có một phương án thay thế bằng cách đa dạng hóa nguồn năng lượng, nhờ đó nền kinh tế ít bị tổn thương hơn khi có gián đoạn từ một nhà cung cấp hoặc từ bất kỳ một nguồn năng lượng nào Thứ tư, trong thời gian qua để đạt được lạm phát mục tiêu thì các nhà hoạch định chính sách tiền tệ đã thành công trong vấn đề ngăn chặn tác động của các cú sốc giá dầu, việc này phải được phát huy đồng thời cần phải áp dụng các chính sách khác nhau từng thời kỳ sao cho phù hợp với mục tiêu tăng trưởng

Thứ năm, kịch bản giá dầu thấp là điều khó tránh khỏi đối với năm 2017, do vậy, trong công tác điều hành giá, Chính phủ nên có những điều chỉnh các thành phần của biểu giá theo quan điểm ít có rủi ro về việc tăng giá trở lại

Và cuối cùng việc dự báo tốt biến động của giá dầu có vai trò cốt yếu để có thể đưa

ra những chính sách phù hợp