Nghiên cứu này được tiến hành nhằm mục tiêu chính là đánh giá hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần (TMCP) Việt Nam trong mối quan hệ vơ ́ i rủi ro tín dụng [r]
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN
NGUYỄN THU NGA
PHÂN TÍCH MỐI QUAN HỆ GIỮA RỦI RO TÍN DỤNG VỚI HIỆU QUẢ KINH DOANH CỦA CÁC NGÂN HÀNG
THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN VIỆT NAM
CHUYÊN NHÀNH: TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG
MĂ SỐ: 62340201
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ
Hà Nội - 2017
Trang 2Trường đại học Kinh tế Quốc dân
Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Hữu Tài
Vào hồi: 14h ngày 11 tháng 10 năm 2017
Có thế tìm hiểu luận án tại:
- Thư viện Quốc gia
- Thư viện Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
Trang 3PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do lựa chọn đề tài
Rủi ro tín dụng là những tổn thất của ngân hàng khi người đi vay không hoàn thành một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ trả nợ của mình (Coyle, 2000) Có thể nói rằng, so với các rủi ro khác mà ngân hàng thương mại gặp phải, rủi ro tín dụng có ảnh hưởng lớn nhất tới sự tồn tại và phát triển của một ngân hàng
Do vậy, quản trị rủi ro tín dụng vừa là hoạt động cần thiết mà mỗi ngân hàng cần thực hiện trong nội bộ ngân hàng đồng thời hoạt động này cũng chịu sự giám sát thường xuyên của các cơ quan quản lý Nhà nước
Nhận thức về vai trò của kiểm soát rủi ro tín dụng, các ngân hàng thương mại đã tiến hành quản trị rủi ro tín dụng ở các mức độ khác nhau Tuy nhiên, là một tổ chức hoạt động kinh doanh vì mục tiêu lợi nhuận, các nhà quản lý ngân hàng cần phải cân nhắc mối quan hệ giữa chi phí bỏ ra cho hoạt động quản lý rủi ro tín dụng và lợi ích mang lại từ hoạt động này Nói cách khác, rủi ro tín dụng có ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh của ngân hàng thương mại như thế nào cần được xem xét
và đánh giá một cách cụ thể và khoa học Như Mester (1996) đã
phát biểu “hiệu quả kinh doanh của ngân hàng chỉ được đánh giá chính xác khi các yếu tố thuộc về rủi ro được tính đến”
Trên thế giới, việc nghiên cứu tác động của rủi ro tín dụng đến hiệu quả kinh doanh của ngân hàng thương mại đã được thực hiện từ khá lâu Berger và DeYoung (1997) lần đầu
Trang 4tiên đưa ra lý thuyết về mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh cũng như kiểm định về mối quan hệ này, sử dụng các dữ liệu từ các ngân hàng của Mỹ Kể từ đó, các nghiên cứu thực nghiệm có liên quan cũng đã được thực hiện trong các bối cảnh khác nhau với sự hoàn thiện của các phương pháp tiếp cận trong đó phải kể đến sự hoàn thiện của các phương pháp đánh giá hiệu quả kinh doanh ngân hàng
Tổng quan các nghiên cứu về mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh ngân hàng, có thể thấy, các nghiên cứu này sử dụng các phương pháp nghiên cứu hết sức đa dạng
Sự đa dạng này thể hiện ở việc lựa chọn biến rủi ro tín dụng, cách tiếp cận hoạt động kinh doanh ngân hàng và phương pháp đánh giá hiệu quả kinh doanh ngân hàng: phương pháp tham số
và phi tham số Tuy nhiên, mỗi cách tiếp cận có ưu và nhược điểm cũng như điều kiện áp dụng riêng, vì thế, làm cho kết quả nghiên cứu cũng không đồng nhất trong các bối cảnh nghiên cứu Thêm nữa, hai câu hỏi nghiên cứu liên quan đến mức độ rủi ro tín dụng mà một ngân hàng thương mại có thể chấp nhận được hay mức độ hiệu quả kinh doanh của ngân hàng khi rủi ro tín dụng thay đổi là bao nhiêu hầu như còn bỏ ngỏ trong các nghiên cứu đã tiến hành
Xuất phát từ tầm quan trọng của nghiên cứu mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh ngân hàng, cùng với
sự tồn tại khoảng trống nghiên cứu, tác giả quyết định chọn mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh của các
Trang 5ngân hàng TMCP Việt Nam làm đề tài nghiên cứu của luận án này Kết quả nghiên cứu hi vọng có những đóng góp đối với các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam trong việc nâng cao hiệu quả kinh doanh của mình
2 Mục tiêu nghiên cứu
Nghiên cứu này được tiến hành nhằm mục tiêu chính là đánh giá hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần (TMCP) Việt Nam trong mối quan hệ vớ i rủi ro tín dụng theo 2 phương pháp truyền thống và phương pháp hiê ̣n đa ̣i Các mục tiêu cụ thể bao gồm:
- Hệ thống hóa các vấn đề cơ bản về hiê ̣u quả kinh doanh ngân hàng thương ma ̣i và rủi ro tín du ̣ng bằng các cách tiếp câ ̣n khác nhau
- Đánh giá hiê ̣u quả kinh doanh các ngân hàng TMCP Việt Nam theo phương pháp truyền thống và phương pháp hiê ̣n đa ̣i
- Phân tích mối quan hê ̣ giữa rủi ro tín dụng với hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam
- Các đề xuất và khuyến nghị liên quan đến việc quản trị rủi ro tín dụng để nâng cao hiệu quả kinh doanh cho các ngân hàng TMCP Việt Nam
Từ các mục tiêu nghiên cứu trên đây, đề tài xây dựng các câu hỏi nghiên cứu cụ thể bao gồm:
1 Rủi ro tín dụng và các chỉ tiêu đo lường rủi ro tín dụng?
2 Hiệu quả kinh doanh ngân hàng và các phương pháp đánh giá hiê ̣u quả kinh doanh ngân hàng?
Trang 63 Hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam được đánh giá như thế nào khi sử dụng phương pháp truyền thống với các chỉ tiêu tài chính tính toán từ các báo cáo của ngân hàng?
4 Hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam theo cách phân tích biên ngẫu nhiên SFA (phương pháp hiện đại) khi có và không có tác đô ̣ng của rủi ro tín du ̣ng được đánh giá như thế nào?
5 Phân tích mối quan hê ̣ giữa rủi ro tín dụng với hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam?
6 So sánh hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam giữa 2 phương pháp truy ền thống và phương pháp hiê ̣n đa ̣i?
7 Các đề xuất và khuyến nghị liên quan đến việc quản trị rủi ro tín dụng để nâng cao hiệu quả kinh doanh cho các ngân hàng TMCP Việt Nam?
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Phạm vi nghiên cứu về không gian là các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam và phạm vi nghiên cứu về thời gian là 7 năm từ 2009 đến 2015
Đối tượng nghiên cứu: là mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP trong đó hiệu quả kinh doanh là hiệu quả kỹ thuật được ước lượng từ các phương pháp khác nhau
4 Phương pháp nghiên cứu
Trang 7Nghiên cứu sử dụng hai phương pháp chính là phương pháp định tính và định lượng
- Phương pháp định tính: mô tả, so sánh, phân tích
- Phương pháp định lượng: chủ yếu sử dụng các mô hình khác nhau thiết kế cho phương pháp tham số để đánh giá hiệu quả kinh doanh ngân hàng Ngoài ra, luận án còn sử dụng phân tích phân tích tương quan và phân tích nhân quả Granger để ước lượng mối quan hệ giữa các biến nghiên cứu
5 Đóng góp và kết quả mong đợi của luận án
Từ những khoảng trống tri thức, nghiên cứu này mong muốn có những đóng góp cả về lý thuyết và thực tiễn:
Đóng góp về mặt lý thuyết
Nghiên cứu đã đánh giá sự tác động của rủi ro tín dụng đối với hiệu quả kinh doanh ngân hàng bằng cách xem xét rủi ro tín dụng như một biến đầu vào độc lập (biến nội sinh) và biến ngoại sinh là biến ảnh hưởng đến sự phi hiệu quả của các ngân hàng TMCP Việt Nam Từ đó, kết quả nghiên cứu sẽ góp phần hoàn thiện lý thuyết về mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại trong bối cảnh Việt Nam
Đóng góp về mặt thực tiễn
Nghiên cứu tiến hành đánh giá hiệu quả kinh doanh của ngân hàng theo nhiều phương pháp khác nhau để có thể giúp các nhà quản lý ngân hàng lựa chọn một phương pháp phù hợp để vận dụng đối với ngân hàng đó Quan trọng hơn,
Trang 8mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng đối với hiệu quả kinh doanh ngân hàng được làm rõ trong luận án giúp cho các ngân hàng thấy được tầm quan trọng của hoạt động quản trị rủi ro tín dụng và xử lý nợ xấu để nâng cao hiệu quả ngân hàng Đối với các cơ quan quản lý như Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước, kết quả luận án là một gợi ý để các cơ quan này tăng cường hoạt động hỗ trợ các ngân hàng thương mại trong hoạt động quản trị rủi ro tín dụng từ đó nâng cao hiệu quả kinh doanh của mình
6 Kết cấu của luận án
Luận án bao gồm 4 chương:
Chương 1 Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý thuyết về rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh ngân hàng
Chương 2 Phương pháp nghiên cứu
Chương 3 Đánh giá mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam Chương 4 Kết luận và kiến nghị
Trang 9CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ
LÝ THUYẾT VỀ RỦI RO TÍN DỤNG VÀ HIỆU QUẢ
KINH DOANH NGÂN HÀNG 1.1 Tổng quan nghiên cứu về mối quan hệ giữa hiệu quả kinh doanh ngân hàng và rủi ro tín dụng
1.1.1 Nghiên cứu ngoài nước về hiệu quả kinh doanh ngân hàng trong mối quan hệ với rủi ro tín dụng
1.1.1.1 Khái quát về các nghiên cứu thực nghiệm về mối quan
hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh của ngân hàng 1.1.1.2 Nghiên cứu sử dụng phương pháp phi tham số trong đánh giá hiệu quả kinh doanh ngân hàng
1.1.2 Các nghiên cứu trong nước
1.1.3 Khoảng trống nghiên cứu
Kết quả tổng quan các nghiên cứu đã thực hiện trong và ngoài nước, có thể rút ra một số nhận xét như sau:
- Các nghiên cứu đánh giá mối quan hệ giữa hiệu quả kinh doanh ngân hàng và rủi ro tín dụng được phát triển khá đa dạng trên nhiều khía cạnh khác nhau Tuy nhiên, ý nghĩa thực tiễn của kết quả nghiên cứu đối với hoạt động quản trị của ngân hàng còn hạn chế
- Có 2 phương pháp đánh giá hiệu quả kinh doanh của ngân hàng đang tồn tại: truyền thống và hiện đại (gắn với việc xây dựng đường biên hiệu quả) Tuy nhiên, việc so sánh mối tương quan giữa kết quả đánh giá từ hai phương pháp này vẫn còn thể hiện hạn chế
Trang 10- Các nghiên cứu ngoài nước về hiệu quả kinh doanh trong mối quan hệ với rủi ro tín dụng đã thực hiện trong nhiều bối cảnh khác nhau và trong một khoảng thời gian dài Chính vì vậy, các phương pháp nghiên cứu được hoàn thiện và kết quả nghiên cứu mang lại nhiều phát hiện có giá trị Tuy nhiên, các nghiên cứu đã tiến hành còn chưa đồng nhất trong việc lựa chọn các cách tiếp cận hoạt động ngân hàng (trung gian tài chính, lợi nhuận, hay giá trị tăng thêm, )
- Các nghiên cứu trong nước có liên quan hầu hết mới được tiến hành để đánh giá hiệu quả kinh doanh của ngân hàng Các nghiên cứu này hầu như mới chỉ dừng lại ở cách tiếp cận phi tham số DEA còn cách tiếp cận tham số SFA thì hầu như còn vắng bóng
1.2 Khái quát về ngân hàng thương mại, rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh ngân hàng
1.2.1 Ngân hàng và các nghiệp vụ kinh doanh ngân hàng
Theo Luật Các tổ chức tín dụng ban hành ngày 16/6/2010, Ngân hàng thương mại (gọi tắt là ngân hàng trong luận án này) là một loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động khác có liên quan, như: nhận tiền gửi, cấp tín dụng và cung ứng dịch vụ thanh toán tài khoản Theo Nguyễn Minh Kiều (2012), các nghiệp vụ chủ yếu của ngân hàng thương mại bao gồm huy động vốn, hoạt động cấp tín dụng, hoạt động thanh toán, hoạt động ngân quỹ, và các hoạt động khác như góp vốn mua cổ
Trang 11phần, tham gia thị trường tiền tệ, kinh doanh bất động sản, kinh doanh dịch vụ bảo hiểm, nghiệp vụ ủy thác và đại lý, dịch vụ tư vấn và các nghiệp vụ khác liên quan đến hoạt động ngân hàng
1.2.2 Rủi ro tín dụng và quản trị rủi ro tín dụng trong ngân hàng
1.2.2.1 Khái niệm rủi ro tín dụng
Rủi ro tín dụng, theo định nghĩa bởi Hiệp ước Basel ra đời năm 2010 và Rose (2002), là khả năng mà ngân hàng sẽ mất một phần hoặc toàn bộ khoản vay từ những sự kiện đe dọa khả năng thanh toán của khách hàng Các sự kiện không mong muốn này bao gồm phá sản của khách hàng hoặc sự cố tình từ chối thanh toán khoản nợ của khách hàng Theo Thông tư số 02/2013/TT-NHNN liên quan đến việc sử dụng dự phòng để xử
lý rủi ro trong hoạt động của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài thì rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng
là tổn thất có khả năng xảy ra đối với nợ của tổ chức tín dụng
do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ của mình theo cam kết Như vậy, dù cách thể hiện khác nhau nhưng các khái niệm về rủi ro tín dụng được đưa ra đều hội tụ chung ở một điểm là rủi
ro tín dụng chính là tổn thất mà ngân hàng có thể gặp phải từ sự không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thanh toán của khách hàng Rủi ro tín dụng là một trong những mối lo ngại rất lớn của các ngân hàng thương mại vì rủi ro này không những ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả hoạt động và uy tín của ngân hàng
Trang 12mà còn quyết định sự tồn tại và phát triển của ngân hàng Rủi ro tín dụng làm cho giá trị tài sản của ngân hàng giảm sút, làm mất vốn và sẽ ảnh hưởng đến khả năng thanh toán của ngân hàng Bessis (2002) nhấn mạnh rằng, ngân hàng cần đặc biệt quan tâm đến rủi ro tín dụng vì chỉ cần một số lượng nhỏ các khách hàng chính của ngân hàng mất khả năng thanh toán cũng có thể dẫn đến những tổn thất lớn cho ngân hàng Đặc biệt, đối với các ngân hàng còn nghèo nàn trong việc kinh doanh dịch vụ tài chính, khi tín dụng là nghiệp vụ sinh lời chủ yếu thì rủi ro tín dụng lại càng được chú ý
1.2.2.2 Đo lường rủi ro tín dụng
Theo Phạm Thu Thủy & Đỗ Thị Thu Hà (2013), cách tiếp cận truyền thống đo lường rủi ro tín dụng được thực hiện thông qua các chỉ tiêu như hệ số nợ quá hạn, hệ số nợ xấu, hệ số rủi ro mất vốn, hệ số khả năng bù đắp rủi ro, Trong các chỉ tiêu này, nợ xấu là chỉ tiêu phổ biến nhất để đo lường rủi ro tín dụng Theo Quyết định số 493/2005/QĐ-NHNN liên quan đến việc phân loại nợ thì nợ xấu (NPL) là các khoản nợ thuộc các nhóm 3, 4 và 5 Nhóm 3 là các khoản nợ dưới tiêu chuẩn, các khoản nợ đã quá hạn từ từ 90 đến 180 ngày Nhóm 4 gồm các khoản nợ ghi ngờ, với thời gian quá hạn từ 181 đến 360 ngày Trong khi đó, nợ có khả năng mất vốn là các khoản nợ trong nhóm 5, đã quá hạn trên 360 ngày
Ngoài phương pháp đo lường truyền thống, rủi ro tín dụng còn đo bằng dự phòng rủi ro cho vay Rủi ro tín dụng tính
Trang 13toán theo phương pháp này được coi là một khoản chi phí của ngân hàng biểu hiện bằng số tiền được trích lập để dự phòng cho những tổn thất có thể xảy ra đối với các khoản cho vay của ngân hàng Cách xác định mức dự phòng rủi ro này căn cứ vào việc phân loại nợ của ngân hàng theo từng nhóm, trong đó không chỉ có nhóm nợ xấu nên đã làm cho việc đo lường rủi ro trở nên toàn diện hơn Dưới góc độ nghiên cứu, việc thu thập số liệu về rủi ro tín dụng sử dụng chỉ tiêu dự phòng rủi ro cho vay trở nên dễ dàng hơn nhiều vì chỉ tiêu này thể hiện trong báo cáo tài chính của ngân hàng với con số đáng tin cậy hơn so với chỉ tiêu nợ xấu mà ngân hàng công bố
quả của một đồng vốn kinh doanh Các chỉ tiêu này bao gồm: tỷ
lệ thu nhập lãi cận biên (NIM), thu ngoài lãi biên ròng (NOM),
hệ số thu nhập trên cổ phiếu (EPS), thu nhập ròng trên tổng tài sản (ROA) và thu nhập ròng trên tổng vốn chủ sở hữu (ROE)
- Nhóm chỉ tiêu phản ánh thu nhập, chi phí
- Nhóm chỉ tiêu phản ánh rủi ro tài chính
1.4 Hiệu quả kinh doanh ngân hàng theo cách tiếp cận
Trang 14đường biên hiệu quả
1.4.1 Phân loại hiệu quả kinh doanh ngân hàng
1.4.2 Các cách tiếp cận trong xây dựng đường biên hiệu quả
1.4.2.1 Cách tiếp cận hướng về đầu vào
1.4.2.2 Cách tiếp cận hướng về đầu ra
1.4.3 Khái quát các cách tiếp cận về hoạt động kinh doanh ngân hàng
1.4.4 Đo lường hiệu quả kinh doanh ngân hàng
1.4.4.1 Phương pháp phi tham số