Một số giải pháp hoàn thiện công tác thu - chi quỹ bảo hiểm xã hội Việt Nam

- Để đảm bảo cho quỹ BHXH tự cân đối thu - chi, bắt buộc mức hưởng các chế độ BHXH phải được quy định trên cơ sở mức đóng BHXH. - Với chủ trương là ngày càng giảm bớt sự phụ thuộc vào N[r]

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước, Bảo hiểm xã hội (BHXH) là một trong những ngành được Nhà nước ta quan tâm nhiều, vì nó đem lại cho đông đảo tầng lớp nhân dân lao động sự ổn định khi cuộc sống của họ gặp khó khăn, hoặc khi không còn tham gia vào lao động nữa Mặt khác, khi sự phân công, phân cực trong xã hội ngày càng cao thì BHXH thực sự trở thành một chính sách kinh tế hữu hiệu, góp phần giải quyết mâu thuẫn giữa người lao động (NLĐ) và người sử dụng lao động Để thực hiện được điều này, đòi hỏi ngành BHXH phải hoạt động thực sự có hiệu quả, trong đó quỹ BHXH là xương sống giúp cho BHXH duy trì và hoạt động Vấn đề đặt ra là qua nghiên cứu và phân tích hoạt động thu - chi BHXH, tìm ra những vướng mắc, bất cập, từ đó đưa ra những biện pháp cụ thể để hoàn thiện công tác thu - chi, đảm bảo nguồn quỹ BHXH, thúc đẩy sự phát triển của BHXH góp phần đảm bảo an sinh xã hội

Xuất phát từ những lý do trên, tôi đã chọn đề tài “Một số giải pháp hoàn thiện công tác thu - chi quỹ Bảo hiểm xã hội Việt Nam” làm Luận văn Thạc sỹ của mình

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu thực trạng công tác thu - chi và sử dụng quỹ BHXH ở nước ta Từ đó,

đề xuất các biện pháp nhằm hoàn thiện công tác thu - chi quỹ BHXH ở Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng: công tác thu - chi quỹ BHXH

- Phạm vi: Công tác thu - chi quỹ BHXH Việt Nam từ năm 2010 đến nay

4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng phương pháp phân tích - tổng hợp, thống kê và dự báo cân đối thu - chi quỹ BHXH để tính toán tổng số thu và chi của Quỹ, tình hình cân đối Quỹ, phân tích thực trạng tăng trưởng Quỹ để từ đó đưa ra giải pháp nhằm hoàn thiện công tác thu - chi Quỹ

5 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài

Dựa trên những phân tích, thống kê đánh giá về tình hình thu - chi quỹ BHXH hiện nay để từ đó đưa ra các biện pháp mang ý nghĩa thực tiễn để vận dụng vào thực tế

hiện nay nhằm hoàn thiện hơn nữa công tác thu - chi quỹ BHXH

6 Kết cấu luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Mục lục, Danh mục các từ viết tắt, các Bảng biểu, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, Luận văn được chia thành 03 chương như sau:

Chương 1 Các vấn đề lý luận cơ bản về công tác thu-chi quỹ Bảo hiểm xã hội

Chương 2 Thực trạng công tác thu-chi của Bảo hiểm xã hội Việt Nam

Chương 3 Giải pháp hoàn thiện công tác thu-chi của Bảo hiểm xã hội

CHƯƠNG 1 CÁC VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CÔNG TÁC THU - CHI QUỸ BẢO HIỂM XÃ HỘI

1.1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI

1.1.1 Khái niệm, đặc điểm của Bảo hiểm xã hội

BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của NLĐ khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động, chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH

BHXH có những đặc điểm: (i) Là sự tổ chức chia sẻ hậu quả của những rủi ro xã hội hoặc các sự kiện bảo hiểm; (ii) Là quá trình phân phối lại thu nhập cả theo chiều dọc

và chiều ngang; (iii) Góp phần thực hiện mục tiêu bảo đảm an toàn kinh tế cho NLĐ và gia đình họ; (iv) Là sự bảo đảm thu nhập, bảo đảm cuộc sống cho NLĐ khi họ bị giảm hay mất khả năng lao động; (v) Góp phần liên kết giữa những NLĐ xuất phát từ lợi ích chung của họ

Chính vì vậy, BHXH có vai trò: (i) Góp phần ổn định đời sống của người tham gia BHXH; (ii) Góp phần đảm bảo an toàn, ổn định cho toàn bộ nền KTXH; (iii) Làm tăng thêm mối quan hệ gắn bó giữa NLĐ, người sử dụng lao động và Nhà nước; (iv) Góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội; (v) Trực tiếp thể hiện mục tiêu, lý tưởng, bản chất của chế độ chính trị XHCN của nước ta

1.1.2 Các hoạt động cơ bản của bảo hiểm xã hội BHXH gồm có 3 hoạt động cơ

bản: (i) Công tác thu; (ii) Công tác chi; và (iii) Cân đối thu chi quỹ BHXH

1.2 CÔNG TÁC THU - CHI CỦA BẢO HIỂM XÃ HỘI

1.2.1 Công tác thu của Bảo hiểm xã hội

- Nguồn thu BHXH, gồm các nguồn: (i) Đóng góp của người sử dụng lao động; (ii)

Đóng góp của NLĐ; (iii) Tiền sinh lời từ hoạt động đầu tư từ quỹ; (iv) Hỗ trợ của Nhà nước; và (v) Các nguồn thu hợp pháp khác

- Nguyên tắc thu BHXH, bảo đảm: (i) Tính minh bạch; (ii) Tính thuận tiện; (iii) Tính hiệu quả; (iv) Tính kiểm soát được; và (v) Tính trôi chảy trong vận hành

- Phương pháp thu BHXH, gồm 2 phương pháp chủ yếu: (i) Phương pháp thu gián

tiếp; và (ii) Phương pháp thu trực tiếp

1.2.2 Công tác chi của Bảo hiểm xã hội

a) Nội dung chi của BHXH

- Đối với đối tượng thụ hưởng: Đảm bảo quyền lợi của người thụ hưởng các chế độ

BHXH, BHYT, BHTN

- Đối với người sử dụng lao động: Đảm bảo ổn định tình hình SXKD của chính DN

khi mà tâm lý của người lao động ổn định, mối quan hệ chủ - thợ thêm bền chặt, uy tín và niềm tin về DN được củng cố

- Đối với hệ thống BHXH: Đảm bảo quỹ và tăng trưởng quỹ an toàn, không bị thất

thoát, từ đó tăng được niềm tin, thu hút thêm được nhiều nguồn đầu tư, tài trợ, viện trợ vào phát triển quỹ

- Đối với xã hội: Đảm bảo an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội

b) Nguyên tắc chi trả các chế độ BHXH, bao gồm: (i) Cân bằng thu - chi; (ii) Đúng đối

tượng; (iii) Đúng chế độ; (iv) Đầy đủ chính xác; (v) Kịp thời; và (vi) An toàn

c) Phương thức chi của BHXH Áp dụng 2 phương thức chủ yếu: Phương thức chi

trả gián tiếp và phương thức chi trả trực tiếp

1.2.3 Quản lý thu - chi của Bảo hiểm xã hội

- Nguồn hình thành quỹ BHXH là từ sự đóng góp của NLĐ và người sử dụng lao

động, với số tiền đóng được trích từ quỹ tiền lương, tiền công của NLĐ Do đó, cơ sở để quản lý thu - chi BHXH căn cứ vào đối tượng đóng, mức đóng và tỷ lệ đóng

+ Đối tượng: tham gia BHXH là NLĐ và người sử dụng lao động Bao gồm hai loại

đối tượng: (i) Đối tượng tham gia BHXH bắt buộc; và (ii) Đối tượng tham gia BHXH tự nguyện

+ Mức đóng BHXH: được xác định cho NLĐ và người sử dụng lao động Trong đó:

(i) Mức đóng của người sử dụng lao động; và (ii) Mức đóng của NLĐ

- Phương thức thu - chi BHXH theo 3 phương thức: (i) Trực tiếp từ NLĐ; (ii) Gián

tiếp qua hệ thống thuế, bưu điện; và (iii) Gián tiếp qua đại lý (qua người sử dụng lao động)

- Lập kế hoạch thu - chi BHXH: Cơ quan BHXH các cấp sẽ lập kế hoạch thu - chi

BHXH hàng năm, hàng quý, thậm chí hàng tháng trên cơ sở đối chiếu đối tượng thu, mức thu và rà soát chi hệ thống chi trả chế độ

1.2.4 Đánh giá công tác thu chi của Bảo hiểm xã hội, thông qua:

a) Chỉ tiêu đánh giá công tác thu BHXH, gồm: (i) Mức độ hoàn thành kế hoạch

thu BHXH trong năm; (ii) Tỷ lệ nợ đọng tiền BHXH trong năm

b) Chỉ tiêu đánh giá công tác chi BHXH

- Đảm bảo quyền lợi chính đáng cho đối tượng được hưởng BHXH Nếu làm được điều này thì càng thể hiện hoạt động BHXH đã làm tốt vai tò của mình trong công tác sử dụng và chi trả

- Cơ cấu chi tiêu hợp lý đối với chi bộ máy và chi các chế độ BHXH Cần chi các chế độ BHXH sao cho đúng và hợp lý nhất, tránh để xảy ra tình trạng chi thiếu, chi thừa, chi sai theo Luật định, làm thất thoát Quỹ, tránh tình trạng lạm dụng Quỹ

1.3 CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI CÔNG TÁC THU - CHI CỦA BẢO HIỂM

XÃ HỘI

1.3.1 Các nhân tố chủ quan

- Công tác tuyên truyền Nhiều DN và NLĐ chưa nhận thức đầy đủ về quyền lợi và

nghĩa vụ của mình khi tham gia BHXH, chưa có ý thức tự giác tham gia BHXH, mà chỉ tham gia một cách đối phó

- Năng lực cán bộ Người cán bộ phải có đạo đức nghề nghiệp, ham học hỏi, am hiểu

luật pháp nói chung và luật BHXH nói riêng, cần cù, có trách nhiệm với công việc

- Cơ sở vật chất - trang thiết bị Nếu CSVC khang trang, trang thiết bị làm việc đầy

đủ thì sẽ đáp ứng tối đa yêu cầu của công việc, đạt hiệu quả cao nhất

1.3.2 Các nhân tố khách quan

a) Các văn bản pháp luật của Nhà nước

- Chính sách tiền lương: Công tác thu BHXH dựa trên mức đóng là tiền lương của

NLĐ, đồng thời nó cũng là cơ sở để tính toán mức hưởng BHXH để chi trả các chế độ BHXH

- Chính sách BHXH: Luật BHXH trong quá trình thực hiện cũng cần được điều

chỉnh và thay đổi sao cho phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh, môi trường sống của mỗi

quốc gia

b) Điều kiện kinh tế - chính trị, xã hội

Khi nền KTXH kém phát triển thì các DN sẽ dần thu hẹp quy mô hoạt động, dẫn đến việc rút gọn lực lượng lao động, việc trích nộp BHXH gặp nhiều khó khăn hơn, nguồn thu giảm dần, thất thu nhưng chế độ chính sách cho NLĐ vẫn phải chi trả, nguồn thu không đủ cho nguồn chi sẽ làm cho nguồn quỹ BHXH bị thâm hụt dẫn tới nguy cơ vỡ quỹ Mặt khác, hệ luỵ của điều kiện kinh tế chính trị khủng hoảng đó là tình trạng thất nghiệp, đói nghèo, tệ nạn xã hội gia tăng, trộm cắp làm cho lực lượng lao động mất dần khả năng quay lại thị trường lao động

c) Dân số - lực lượng lao động

- Về dân số: Nếu quốc gia có dân số trẻ, trong độ tuổi lao động thì nguồn thu quỹ BHXH tăng dần, quốc gia nào có dân số già thì nguồn chi quỹ BHXH tăng lên Trên thực

tế, chi các chế độ dài hạn như chế độ hưu trí tử tuất là nguồn chi lớn nhất trong các chế

độ BHXH ngắn hạn khác như: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động

- Về lực lượng lao động: nguồn chi cho nữ giới luôn lớn hơn nguồn chi cho nam giới

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG CÔNG TÁC THU - CHI

CỦA BẢO HIỂM XÃ HỘI VIỆT NAM

2.1 KHÁI QUÁT VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI VIỆT NAM

2.1.1 Quá trình hình thành và phát triển

Trước sự đổi mới KTXH mạnh mẽ về nhiều mặt, một thực tế khách quan được đặt

ra là công tác BHXH cũng càng cần có được sự đổi mới, điều chỉnh cho phù hợp với những yêu cầu của giai đoạn mới

Nghị định số 12/CP ngày 26/01/1995 của Chính phủ ban hành Điều lệ BHXH áp dụng đối với CN-VC Nhà nước và mọi NLĐ theo loại hình BHXH bắt buộc Việc quỹ BHXH được quản lý tập trung thống nhất với một ngành quản lý và thực hiện các chính sách về BHXH của Nhà nước

2.1.2 Cơ cấu tổ chức và nhân sự Bảo hiểm xã hội Việt Nam

- Hội đồng Quản lý BHXH Việt Nam

- BHXH được tổ chức thành hệ thống từ Trung ương tới địa phương, gồm có: (i) BHXH Việt Nam; (ii) BHXH tỉnh, Tp trực thuộc BHXH Việt Nam; (iii) BHXH quận, huyện, thị xã, Tp trực thuộc tỉnh

- Các bộ phận trong hệ thống BHXH: (i) Đối tượng tham gia BHXH: là NLĐ và

người sử dụng lao động; (ii) CQ thực hiện chính sách BHXH; (iii) Các bên có liên quan

2.1.3 Các hoạt động chủ yếu của Bảo hiểm xã hội Việt Nam

Gồm: (i) Quản lý công tác thu - chi quỹ BHXH Việt Nam; (ii) Quản lý bộ máy hoạt động của BHXH Việt Nam; (iii) Giải quyết các chế độ chính sách về BHXH, BHYT, BHTN; (iv) Tuyên truyền hướng dẫn luật BHXH, BHYT, BHTN; và (v) Góp phần ổn định chế độ chính sách xã hội, an sinh xã hội

2.2 THỰC TRẠNG CÔNG TÁC THU - CHI CỦA BẢO HIỂM XÃ HỘI VIỆT NAM

Hiện nay Quỹ BHXH được sử dụng để: Chi trả các chế độ BHXH, chi BHYT cho

các đối tượng hưởng lương hưu và trợ cấp hàng tháng (mức 3% lương hưu, trợ cấp), lệ phí cho công tác chi trả (0,52% so với tổng số chi trả), chi quản lý (mức 4% so với tổng

số thu BHXH), chi phí cho hoạt động đầu tư, và chi khác

2.2.1 Thực trạng công tác thu của Bảo hiểm xã hội Việt Nam

Quỹ BHXH được hình thành từ các nguồn thu sau: (i) NLĐ đóng góp 8% tiền lương tháng; (ii) Người sử dụng lao động đóng góp 18% tổng quỹ lương tháng của những NLĐ tham gia BHXH; (iii) Phần NSNN cấp bù để thực hiện các chế độ BHXH, và (v) Các nguồn thu khác

Công tác thu BHXH được thực hiện thông qua kế hoạch thu BHXH, một chỉ tiêu pháp lệnh đối với các cơ quan BHXH các cấp Từ sau năm 2010, số thu BHXH không ngừng tăng lên qua từng năm, được thể hiện qua bảng sau:

Bảng 1: Tình hình thực hiện kế hoạch thu BHXH, giai đoạn 2010 - 2014

Năm Số người tham gia

(1.000 người)

Kế hoạch thu

(tỷ đồng)

Thực hiện KH

(tỷ đồng)

Tỷ lệ hoàn thành KH (%)

Nguồn: BHXH Việt Nam

Qua các số liệu của Bảng 1 cho thấy, việc thực hiện thu BHXH thực tế so với kế hoạch đã đặt ra là vượt xa so với chỉ tiêu Số thu BHXH trong các năm tăng và đều vượt chỉ tiêu đặt ra đã có tác động rất lớn tới việc cân đối quỹ BHXH và tạo các thuận lợi trong các nghiệp vụ khác của các cơ quan BHXH

Công tác thu BHXH cũng đã tạo ra sự quan tâm của những người tham gia BHXH thông qua việc số lượng NLĐ tham gia BHXH tăng dần qua các năm Công tác thu BHXH đã phát huy được tầm quan trọng của nó trong công tác BHXH, tình hình thu BHXH qua các năm như sau:

Bảng 2: Tổng hợp số lao động tham gia BHXH, giai đoạn 2010-2014

Tổng cộng 1.886.178,2 1.210.131

Nguồn: BHXH Việt Nam

Từ năm 2010 - 2014, số lượng lao động tham gia BHXH ngày càng tăng dần về số

tuyệt đối là 395.175 nghìn người, số tiền thu BHXH cũng tăng dần qua các năm thể hiện

sự tham gia BHXH ngày càng đông đảo của NLĐ Đây là sự phản ánh rất rõ tiềm năng về BHXH ở Việt Nam và kết quả bước đầu cơ quan BHXH thực hiện công tác quản lý thống nhất sự nghiệp BHXH

Việc thu BHXH vượt kế hoạch tạo ra sự tích luỹ nguồn quỹ BHXH, bên cạnh đó cơ cấu thu BHXH của các loại hình DN cũng đã có những kết quả nhất định phản ánh được

sự hoạt động sâu rộng của BHXH gắn liền với sự phát triển của nền KTXH

Trong năm 2012 - 2014, nguồn thu chủ yếu là khối hành chính sự nghiệp, xã phường, ANQP Bên cạnh đó, là khối DNNN Ngành BHXH đã kịp thời đôn đốc, quản lý giám sát các đơn vị sử dụng lao động, các đối tượng tham gia BHXH, do đó mà các đối tượng tham gia BHXH đã nộp tương đối đầy đủ, kịp thời vào quỹ BHXH, làm cho cơ quan BHXH đã khẳng định được tầm trọng, vai trò của mình trong sự nghiệp BHXH

Tuy nhiên, việc thu BHXH đã có dấu hiệu mất ổn định; Còn bỏ sót những DN, NLĐ phải tham gia BHXH bắt buộc; Tình trạng nợ đọng BHXH ở các DN vẫn còn khá lớn; Tình trạng khoán thu BHXH ở một số ít các địa phương và các ngành KTXH; Đôi khi kế hoạch thu đặt ra thiếu cụ thể và chưa phù hợp với tình hình thực tế địa phương đã gây ra khó khăn cho những đơn vị thu BHXH ở các cấp, các ngành

2.2.2 Thực trạng công tác chi của Bảo hiểm xã hội Việt Nam

Hiện nay, các đối tượng tham gia BHXH đều được hưởng 5 chế độ BHXH là: chế

độ trợ cấp ốm đau, chế độ trợ cấp thai sản, chế độ trợ cấp tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, chế độ trợ cấp hưu trí, chế độ trợ cấp tử tuất Chi trả cho các chế độ BHXH là một trong những nhiệm vụ thường xuyên, chủ yếu của hệ thống BHXH Việt Nam đối với những người tham gia BHXH và phải thực hiện tốt nguyên tắc chi trả đầy đủ, kịp thời, đúng đối tượng

Số đối tượng được hưởng nguồn trợ cấp từ quỹ BHXH tăng dần qua các năm, cụ thể: năm 2010 có 1.763.485 người, năm 2014 tăng lên 1.845.124 nghìn người Số lượng đối tượng hưởng trợ cấp từ nguồn quỹ BHXH có xu hướng tăng nhanh

Kinh phí chi trả cho các chế độ BHXH là một khoản chi phí tăng theo từng năm đối

với quỹ BHXH, nguồn chi BHXH từ NSNN đảm bảo vẫn chiếm một tỷ lệ rất lớn, nhưng nguồn chi này sẽ giảm dần qua các năm do số lượng đối tượng trợ cấp từ nguồn chi này giảm dần Trong khi đó chi BHXH do quỹ BHXH đảm bảo lại tăng dần qua các năm, do

số đối tượng hưởng trợ cấp BHXH từ nguồn quỹ BHXH tăng dần

Số tiền chi từ ngồn NSNN đảm bảo năm 2014 tăng 42,67 % so với năm 2010 và tăng 11,5%, so với năm 2013 Trong khi đó số tiền chi từ nguồn Quỹ BHXH đảm bảo năm 2014 tăng so với năm 2013 là 25.53%

2.3 ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG CÔNG TÁC THU - CHI CỦA BẢO HIỂM XÃ HỘI VIỆT NAM

2.3.1 Kết quả đạt đƣợc

Thứ nhất, về cơ cấu sử dụng Quỹ:

Từ năm 2010 - 2014, tổng số thu và chi BHXH đều qua các năm Nếu như tốc độ tăng thu còn chậm thì tốc độ tăng chi lại tăng khá nhanh qua các năm Xét về tỷ lệ của số thực chi BHXH so với số thực thu BHXH theo từng năm thì đến năm 2014 đã tăng lên 30,5% Với tốc độ tăng như vậy thì mặc dù lượng kết dư quỹ BHXH hàng năm vẫn tăng đều song với tốc độ tăng thu - chi như hiện nay thì đến năm 2025 thu sẽ bằng chi quỹ, và nguy cơ vỡ quỹ sẽ xảy ra nếu không có biện pháp can thiệp kịp thời

Thứ hai, về cân đối thu chi Quỹ bảo hiểm xã hội:

Những năm gần đây, tình hình thu Quỹ luôn tăng với tốc độ ổn định khoảng 25%/năm Số tăng thu này tương ứng với số lao động tham gia BHXH tăng bình quân hàng năm Trong khi đó, hàng năm số chi BHXH từ Quỹ BHXH so với số thu tăng nhanh, năm 2010 tỷ lệ này là 33%, đến năm 2014 đã là 43% Như vậy, hiện tại và trong những năm tới, tình hình cân đối Quỹ vẫn luôn đảm bảo tổng thu luôn lớn hơn tổng chi

Thứ ba, về hiệu quả đầu tư từ Quỹ Bảo hiểm xã hội:

Việc đầu tư Quỹ BHXH Việt Nam được thực hiện theo đúng quy định của Luật

BHXH, không để xảy ra rủi ro, thất thoát vốn trong quá trình thực hiện đầu tư

2.3.2 Hạn chế và nguyên nhân

2.3.2.1 Hạn chế: (i) Việc giải quyết, chi trả các chế độ BHXH còn có những vướng

mắc về thủ tục pháp lý; (ii) Công tác chi cho hoạt động bộ máy còn gặp phải một số tồn tại; (iii) Tình hình nợ đọng BHXH làm giảm thu BHXH và ảnh hưởng không nhỏ đến