Bài viết trình bày mô tả một số đặc điểm dịch tễ học bệnh do cầu khuẩn màng não xâm nhập (nhiễm khuẩn huyết (NKH)/viêm màng não (VMN) hay Invasive Meningococcal Diseases - IMD) tại các đơn vị quân đội trong toàn quân từ 2014 đến 2020.
Trang 1M ỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC LÂM SÀNG
69 CA B ỆNH DO CẦU KHUẨN MÀNG NÃO
T ẠI CÁC ĐƠN VỊ QUÂN ĐỘI TỪ 2014 - 2020
Nguy ễn Đăng Mạnh 1
, Ph ạm Văn Chung 1
, Mai Thanh H ải Linh 2
Lê Th ị Quế 3
, Ph ạm Trắc Đông 4
, Tri ệu Phi Long 5
TÓM T ẮT
M ục tiêu: Mô tả một số đặc điểm dịch tễ học bệnh do cầu khuẩn màng não xâm nhập
(nhi ễm khuẩn huyết (NKH)/viêm màng não (VMN) hay Invasive Meningococcal Diseases - IMD)
t ại các đơn vị quân đội trong toàn quân từ 2014 đến 2020 Đối tượng và phương pháp:
Nghiên c ứu tiến cứu kết hợp hồi cứu, mô tả cắt ngang 69 ca bệnh nhiễm IMD theo tiêu chuẩn
xác định ca bệnh do IMD của Bộ Y tế (Quyết định 3897/QĐ-BYT, ngày 12/10/2012) điều trị tại
các bệnh viện quân y trong toàn quân K ết quả: Từ 2014 - 2020: có 69 ca bệnh IMD (66 ca do
nhóm B, 01 ca nhóm W135, 02 ca không xác định nhóm huyết thanh; thể bệnh NKH + VMN:
2,1%, VMN: 36,2%, NKH: 21,7%; t ỷ lệ mắc/100.000 lính/năm từ 0,44 (năm 2020) đến 3,55
(n ăm 2016) Tỷ lệ tử vong: 10,14% Số ca bệnh ở miền Bắc đạt đỉnh cao vào các tháng mùa xuân
trong khi ở miền Nam là các tháng đầu mùa mưa Phân bố ca bệnh theo khu vực: Miền Bắc:
65,21%; mi ền Nam 34,79% Đặc điểm phân bố ca bệnh trên nhóm đối tượng: nhập ngũ
< 1 năm: 72,5%, từ 1 - 2 năm: 26,1%, > 2 năm: 1,4% K ết luận: Tỷ lệ mắc IMD cao 2,18
ca/100.000 lính v ới 95,65% do nhóm huyết thanh B Tỷ lệ tử vong 10,14% Các ca bệnh phân
b ố chủ yếu ở nhóm đối tượng tân binh (72,5%); ở miền Bắc (65,21%) và từ tháng 2 - tháng 6
* T ừ khóa: Màng não cầu khuẩn; Dịch tễ học
Some Clinical Epidemiological Characteristics of 69 Cases of
Meningococcal Disease in Military Units from 2014 to 2020
Summary
Objectives: To describe some epidemiological characteristics of invasive meningococcal
disease (IMD) at military units from 2014 to 2020 Subjects and methods: This was a
cross-sectional study on 69 cases of invasive meningococcal infections according to the Ministry of
Health’s criteria for identifying IMD cases (Decision 3897 / QD-BYT, October 12, 2012) treated
at Military Hospitals in the whole army Results: From 2014 to 2020: there were 69 cases of
IMD (66 cases due to serogroup B, 01 case of serogroup W135, 02 cases of unknown serogroup)
1
B ệnh viện TWQĐ 108
2
Trung tâm Nghiên c ứu Y học Việt - Đức
3
Ban Công tác Xã h ội - Bệnh viện TWQĐ108
4
C ục Quân y
5
Vi ện Y học Dự phòng Quân đội
Ng ười phản hồi: Nguyễn Đăng Mạnh (drmanha4b108@gmail.com)
Ngày nh ận bài: 22/9/2020
Ngày bài báo được đăng: 07/10/2020
Trang 2Among them, meningitis with accompanying meningococcemia accounted for 42.1%, meningitis: 36.2%, meningococcemia 21.7%; The incidence rate per 100,000 soldiers per year was from 0.44 (2020) to 3.55 (2016) Mortality rate: 10.14% The highest number of cases in the northern areas occurs in the spring months meanwhile it reaches a peak in the first months of the rainy season Regarding the distribution by region: The north: 65.21%, the south 34.79% Distribution of cases among target groups: enlistment < 1 year (72.5 %), 1 - 2 years (26.1%),
> 2 years (1.4%) Conclusion: The incidence of IMD was high at 2.18 cases/100,000 soldiers
with 95.65% due to the serogroup B Mortality rate was 10.14% The cases were mainly distributed among new recruits (72.5%), in the north (65.21%) and from February to June
* Keywords: Neisseria meningitidis; Epidemiological features
ĐẶT VẤN ĐỀ
Neisseria meningitidis (màng não cầu
khuẩn) thuộc chi vi khuẩn Neisseria là
một song cầu khuẩn Gram âm, khó nuôi
cấy Bệnh do màng não cầu khuẩn đặc
biệt viêm màng não/nhiễm khuẩn huyết
do cầu khuẩn màng não (gọi chung là
bệnh do cầu khuẩn màng não xâm nhập -
Invasive meningococcal diseases IMD) là
một bệnh truyền nhiễm tối nguy hiểm, lây
qua đường hô hấp, tỷ lệ tử vong và biến
chứng cao, có thể thành dịch đe dọa sức
khỏe cộng đồng nói chung và các đơn vị
quân đội nói riêng [1] Con người là vật
chủ duy nhất của vi khuẩn màng não cầu,
chúng cư trú bình thường trên niêm mạc
hầu họng của con người với tỷ lệ phát
hiện vi khuẩn khoảng 10% dân số Điều
kiện sống tập trung đông đúc (ở ký túc xá
các trường đại học hay trong các đơn vị
bộ đội) là nơi thuận lợi cho việc bùng phát
và lây lan dịch bệnh Tỷ lệ nhiễm vi khuẩn
màng não cầu trong dịch nhày họng tại
đây lên tới 39% theo số liệu nghiên cứu
của Triệu Phi Long - Viện Y học Dự phòng
Quân đội [2] Tỷ lệ nhiễm màng não cầu
cao trong quần thể các đơn vị tân binh
chính là một yếu tố nguy cơ quan trọng
dẫn đến bùng phát dịch, cần nghiên cứu,
giám sát chặt chẽ Nghiên cứu của chúng
tôi nhằm mục tiêu: Mô tả một số đặc điểm
d ịch tễ học bệnh do cầu khuẩn màng não xâm nhập (IMD) tại các đơn vị quân đội trong toàn quân t ừ 2014 đến 2020
ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP
NGHIÊN C ỨU
1 Đối tượng nghiên cứu
Ca bệnh lâm sàng: 69 ca bệnh lâm sàng thu dung điều trị tại các bệnh viện quân y toàn quân trong thời gian 2014 - 2020; chọn mẫu toàn bộ, tiêu chuẩn lựa
chọn theo Quyết định 3897/QĐ-BYT [3]
* Tiêu chu ẩn lựa chọn:
- Tiêu chuẩn lâm sàng (ca bệnh nghi ngờ)
Là những trường hợp có sốt, đau đầu,
buồn nôn, nôn, gáy, lơ mơ, nhạy cảm với ánh sáng, có thể xuất hiện ban xuất huyết hình sao hoặc biểu hiện sốc nhiễm khuẩn
và trên lâm sàng hướng tới bệnh do cầu khuẩn màng não
- Tiêu chuẩn xét nghiệm (xác định
ca bệnh): sử dụng một trong các xét nghiệm sau:
+ Soi thấy song cầu Gram (-), cấy phân lập được NMC trong dịch não tủy;
+ Cấy máu phân lập được NMC;
+ Soi và cấy phân lập được NMC trong
tử ban;
+ PCR (+) với NMC trong dịch não tủy, máu, tử ban
Trang 3*Tiêu chuẩn loại trừ:
Bệnh nhân từ chối tham gia nghiên
cứu; có kết quả nuôi cấy, xét nghiệm
PCR máu/dịch não tủy/tử ban dương tính
với ≥ 2 mầm bệnh
2 Ph ương pháp nghiên cứu
* Thi ết kế nghiên cứu: Nghiên cứu mô
tả cắt ngang, kết hợp hồi cứu và tiến cứu
* C ỡ mẫu nghiên cứu: Chọn mẫu
thuận tiện, tất cả bệnh nhân có đủ tiêu
chuẩn đều được chọn vào nghiên cứu
* Ph ương pháp thu thập số liệu: Thông
tin về bệnh nhân được thu thập bằng
bệnh án nghiên cứu qua việc tra cứu
bệnh án lưu trữ, các báo cáo về ca bệnh
của Cục Quân y
* Các ch ỉ tiêu đánh giá:
- Số ca bệnh theo năm;
- Số ca mắc/100.000 lính/năm;
- Cơ cấu nhóm huyết thanh gây bệnh;
- Các thể bệnh lâm sàng; tỷ lệ tử vong;
- Phân bố ca bệnh theo tháng, khu vực
địa lý và thời gian nhập ngũ
* K ỹ thuật dùng trong nghiên cứu:
- Phát hiện cầu khuẩn màng não: Kỹ thuật nhuộm soi, nuôi cấy và PCR
- Phát hiện serogroups: Kỹ thuật multiplex PCR
* Xử lý số liệu:
- Số liệu được nhập và xử lý bằng
phần mềm SPSS 22.0 Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê khi p < 0,05
- Sử dụng các thuật toán: Tính tỷ lệ phần trăm, tính giá trị trung bình, so sánh hai tỷ lệ, so sánh hai giá trị trung bình, test kiểm định χ2
K ẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
1 T ỷ lệ mắc, cơ cấu nhóm huyết thanh và tỷ lệ tử vong
B ảng 1: Phân bố ca bệnh IMD từ 2014 - 2020
(* Quân s ố thường trực khoảng 450.000 Nguồn: Viện Chiến lược Quốc phòng Việt Nam)
Số ca mắc cao nhất năm 2016 (23%), thấp nhất năm 2020 (2,9%) Chủ yếu do màng não cầu týp B (95,65%) với tỷ lệ tử vong 10,14%
Trang 42 Các th ể bệnh lâm sàng
B ảng 2: Các thể bệnh lâm sàng
Thể bệnh
0,038
Thể bệnh NKH + VMN chiếm 42,1% VMN đơn thuần chiếm 36,2% NKH đơn thuần 21,7% Có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tỷ lệ tử vong giữa các thể bệnh lâm sàng với p = 0,038
3 Phân b ố các ca bệnh theo tuổi quân
Bảng 3: Phân bố ca bệnh IMD từ 2014 - 2020 theo tuổi nhập ngũ
Đa số ca bệnh là tân binh nhập ngũ < 1 năm (72,5%); 1,4% số ca bệnh có tuổi quân
> 2 năm Tỷ lệ sốc và tử vong giữa các nhóm tuổi quân khác nhau không có ý nghĩa
thống kê
4 Phân b ố các ca bệnh theo tháng
Bi ểu đồ 1: Phân bố ca bệnh theo tháng ở 2 miền Nam - Bắc
Số ca bệnh phân bố chính tại khu vực miền Bắc (45 ca chiếm 65,7%) Ở miền Bắc số
ca bệnh cao nhất vào các tháng mùa xuân trong khi ở miền Nam là các tháng đầu mùa mưa
Trang 5BÀN LU ẬN
1 V ề tỷ lệ mắc bệnh
Trong giai đoạn 2014 - 2020, có 69 ca
IMD được ghi nhận trong toàn quân Với
quân số thường trực khoảng 450.000
quân (Nguồn: Cục Chiến lược Quốc
phòng Việt Nam), tỷ lệ mắc trung bình
trên 100.000 lính giai đoạn qua là 2,18 ca
Tỷ lệ mắc/100.000 lính được ghi nhận
thấp nhất năm 2020 (tính đến thời điểm
hiện tại) là 0,44, cao nhất năm 2016 với tỷ
lệ 3,55 ca bệnh/100.000 lính Đây là tỷ lệ
mắc khá cao khi so sánh với tỷ lệ mắc ở
các quốc gia châu Âu; Hoa Kỳ và Canada
(với tỷ lệ tương ứng 0,7; 0,12 và 0,3) và
một số nước khác Trung Quốc, Đài Loan,
Nhật Bản, Hàn Quốc… (tương ứng là
0,05; 0,03; 0,08; 0,028) [4] Khi so sánh
tương quan cùng độ tuổi giai đoạn 2006 -
2016 ở Mỹ, tỷ lệ mắc/100.000 dân ở lứa
tuổi 16 - 20 và 21 - 25 tương ứng là 0,42
và 0,29% Tỷ lệ mắc IMD trong toàn quân
cao hơn quân đội Mỹ giai đoạn 2006 -
2010 (tỷ lệ tương ứng 0,38) [5] Tuy
nhiên, tỷ lệ mắc ở lứa tuổi 17 - 19 trong
quân đội Mỹ ở nghiên cứu trên là 2.343
tương đương với số liệu trong nghiên cứu
của chúng tôi [5]
Ở Việt Nam, ít có nghiên cứu tổng hợp
đánh giá tỷ lệ mắc IMD trong toàn dân
Tuy nhiên, qua so sánh tương quan với tỷ
lệ mắc trong dân số cũng như quân đội
Hoa Kỳ có thể thấy tỷ lệ mắc IMD nói
chung trong quân đội, đặc biệt là trong
nhóm đối tượng nghiên cứu của chúng tôi
cao hơn đáng kể so với dân thường Con
người là vật chủ duy nhất của vi khuẩn
màng não cầu, chúng cư trú bình thường
trên niêm mạc hầu họng của con người
với tỷ lệ phát hiện vi khuẩn tại đây khoảng
10% dân số [1] Điều kiện sống tập trung đông đúc (ký túc xá các trường đại học hay trong các đơn vị bộ đội) đã được biết đến như một điều kiện điều kiện thuận lợi cho việc lây lan vi khuẩn màng não cầu trong cộng đồng Tỷ lệ nhiễm vi khuẩn màng não cầu trong dịch nhày họng tại đây lên tới 39% theo số liệu của Triệu Phi Long - Viện Y học Dự phòng Quân đội [2]
Tỷ lệ nhiễm màng não cầu cao trong quần thể các đơn vị tân binh chính là một yếu tố nguy cơ quan trọng dẫn đến bùng phát các ca bệnh IMD, dẫn đến tỷ lệ mắc IMD cao hơn trong cộng đồng
Đáng chú ý rằng, trong nghiên cứu của chúng tôi: Miền Bắc có đỉnh số ca bệnh vào các tháng mùa xuân Miền Nam có đỉnh các ca bệnh vào các tháng đầu mùa mưa Kết quả nghiên cứu trên “Vành đai màng não cầu” ở châu Phi cho thấy mối liên quan giữa điều kiện môi trường nhiều
bụi, khói, độ ẩm và tỷ lệ mắc bệnh cao [6] Hơn nữa, 72,5% số ca bệnh xảy ra ở đối tượng là chiến sỹ nhập ngũ < 1 năm, đây là đối tượng chủ yếu của công tác dự phòng bệnh
2 V ề cơ cấu nhóm huyết thanh
Đại đa số các ca bệnh IMD trong nhóm nghiên cứu là vi khuẩn màng não cầu týp
B (95,65%); nhóm huyết thanh W135 và nhóm không xác định chiếm 1,45% và 2,9% tương ứng Hiện tại, não mô cầu nhóm B (MenB) là nguyên nhân chính của IMD ở Bắc Mỹ, Nam Mỹ, Úc, Bắc Phi
và châu Âu [4] Cơ cấu nhóm huyết thanh
của MenB gây bệnh ở Việt Nam hiện tại
cũng không nằm ngoài xu hướng chung của thế giới Điều này có vai trò quan trọng của sự thành công đối với các loại vaccine kháng vi khuẩn màng não cầu
Trang 6các nhóm huyết thanh không B Hiện tại
đã có một số loại vaccine kháng MenB
(Bexsero và Trumenba) được chấp thuận
và sử dụng ở châu Âu và Hoa Kỳ dẫn đến
xu hướng giảm tỷ lệ mắc IMD nói chung
và giảm tỷ lệ mắc IMD do MenB nói riêng
trong cơ cấu huyết thanh các ca bệnh
Hiệu lực của MenB vaccine đang là vấn
đề khoa học cần được làm sáng tỏ nhất
là đối với các khu vực địa lý ngoài châu
Âu và Hoa Kỳ Báo cáo từ Trung Quốc
cho thấy vaccine kháng MenB không đạt
như mong muốn [7] Chiến lược dự
phòng IMD do MenB sử dụng vaccine,
chưa được thực hiện ở Việt Nam
3 Các th ể bệnh lâm sàng và tỷ lệ tử
vong
Số liệu bảng 3 cho thấy: Thể bệnh
NKH + VMN chiếm 42,1% VMN đơn
thuần chiếm 36,2%, NKH đơn thuần
21,7% Tỷ lệ tử vong khác biệt có ý nghĩa
thống kê giữa các thể bệnh lâm sàng với
p = 0,038 Bệnh do IMD tuy không phổ
biến (tỷ lệ mắc/100.000 dân trung bình
trên toàn thế giới) không cao, tuy nhiên
đây là căn bệnh nguy hiểm, tạo gánh
nặng bệnh tật lớn trên toàn cầu không chỉ
do tỷ lệ tử vong khá cao mà còn do sự
tiến triển nhanh chóng và khả năng lây
lan thành dịch Nghiên cứu phân tích đa
trung tâm trên tổng số 163.758 ca IMD
được khẳng định bằng bằng chứng vi
khuẩn học cho thấy: Tỷ lệ tử vong giảm
từ 9,0% ở trẻ sơ sinh xuống còn 7,0% ở
trẻ 7 tuổi, ổn định ở trẻ 7 - 10 tuổi, tăng
dần lên 10,4% ở thanh thiếu niên 16 tuổi,
đạt đỉnh 15,0% ở người lớn 28 tuổi Sau
đó tỷ lệ tử vong ổn định ở người lớn từ
28 - 45 tuổi, tăng nhanh sau đó và đạt
32,8% ở người 80 tuổi [8] Như vậy, tỷ lệ
tử vong trong số 69 ca bệnh được ghi
nhận trong nghiên cứu của chúng tôi là 10,14%, giảm so với giai đoạn 2008 -
2014 trong nghiên cứu của Triệu Phi Long ở các đơn vị quân đội phía Bắc (5/25 ca = 20%) [2] cũng như báo cáo tử vong trong số các ca bệnh ở quân đội Mỹ giai đoạn 2006 - 2010 là 19% (5/26 ca) và
tỷ lệ tử vong ở cùng độ tuổi (10,4% đến 15,0%) trong phân tích đa trung tâm kể trên [5] Một phần lý do của sự giảm này
là do công tác dự phòng tốt của các bác
sĩ quân y Bệnh nhân có thể được chẩn đoán và điều trị kịp thời hạn chế tỷ lệ tử vong Ngoài ra với sự tiến bộ của y học nói chung, những ca bệnh sốc nhiễm khuẩn do màng não cầu khuẩn được điều
trị hỗ trợ suy đa cơ quan tốt hơn nên tỷ lệ
tử vong giảm Hơn nữa, qua khảo sát
thực tế, một số đơn vị áp dụng biện pháp hóa trị liệu dự phòng cho nhóm tân binh
mới đến đơn vị, một phần giảm tỷ lệ viêm màng não cầu khuẩn không triệu chứng trên hầu họng và hạn chế lây lan trong đơn vị, dẫn đến giảm nguy cơ mắc bệnh
K ẾT LUẬN
- Tỷ lệ mắc IMD cao 2,18 ca/100.000 lính (0,44 năm 2020 đến 3,55 năm 2016)
- Nhiễm khuẩn cầu màng não do huyết thanh B chiếm tỷ lệ cao (95,65%)
- Thể bệnh NKH + VMN: 42,1%, VMN đơn thuần: 36,2%, NKH đơn thuần: 21,7%
- Tỷ lệ tử vong 10,14%
- Các ca bệnh phân bố chủ yếu ở nhóm đối tượng chiến sĩ tuổi quân < 1 năm (72,5%) ở các đơn vị quân đội miền Bắc (65.21%) Miền Bắc có đỉnh số ca
bệnh vào các tháng mùa xuân Miền Nam
có đỉnh các ca bệnh vào các tháng đầu mùa mưa
Trang 7TÀI LI ỆU THAM KHẢO
1 Tri ệu Phi Long Đặc điểm dịch tễ học
b ệnh do não mô cầu tại các đơn vị quân đội
phía b ắc Tạp chí Y học Dự phòng 2016;
7(2):34-44
2 Quy ết định 3897/QĐ-BYT, ngày 12/10/2012
c ủa Bộ Y tế về việc Hướng dẫn giám sát và
phòng, ch ống bệnh do não mô cầu
3 Kaplan SL, Schutze GE, Leake JA,
et al Multicenter surveillance of invasive
meningococcal infections in children Pediatrics
2006; 118(4):e979-e984
4 Purmohamad A, Abasi E, Azimi T, et al
Global estimate of Neisseria meningitidis
serogroups proportion in invasive meningococcal
disease: A systematic review and meta-analysis
Microbial pathogenesis 2019; 134:103571
5 Broderick MP, Faix DJ, Hansen CJ, et al Trends in meningococcal disease in the United States Military, 1971-2010 Emerging Infectious Diseases 2012; 18(9):1430
6 Agier L, Martiny N, Thiongane O, et al Towards understanding the epidemiology
of Neisseria meningitidis in the African meningitis belt: a multi-disciplinary overview International Journal of Infectious Diseases 2017; 54:103-112
7 Chen M, Rodrigues CM, Harrison OB, et al Invasive meningococcal disease in Shanghai, China from 1950 to 2016: Implications for serogroup B vaccine implementation Scientific reports 2018; 8(1):1-9
8 Wang B, Santoreneos R, Giles L, et al Case fatality rates of invasive meningococcal disease by serogroup and age: A systematic review and meta-analysis Vaccine 2019; 37(21):2768-278.
