Các kết quả cho thấy, hai chỉ số SI và PCI có thể dùng để đánh giá tính mùa và mức độ tập trung mưa cũng như sử dụng các giá trị khác nhau của độ lệch chuẩn để nhận định mức độ nghiêm[r]
Trang 1DOI:10.22144/ctu.jvn.2019.003
XÁC ĐỊNH TÍNH MÙA, SỰ TẬP TRUNG CỦA MƯA PHỤC VỤ TÁI CƠ CẤU VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP BỀN VỮNG, PHÒNG CHỐNG THIÊN TAI
Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG: VÍ DỤ CHO VÙNG CẦN THƠ
Phan Thị Anh Thơ1*, Nguyễn Văn Hồng2, Ngô Sỹ Giai3 và Lê Thanh Toàn4
1 Đài Khí tượng Thủy văn Khu vực Nam Bộ
2 Phân Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi Khí hậu
3 Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi Khí hậu
4 Khoa Nông nghiệp và Sinh học Ứng dụng, Trường Đại học Cần Thơ
*Người chịu trách nhiệm về bài viết: Phan Thị Anh Thơ (email: anhthokttv@gmail.com)
Thông tin chung:
Ngày nhận bài: 28/05/2018
Ngày nhận bài sửa: 09/12/2018
Ngày duyệt đăng: 27/02/2019
Title:
Determination of seasonality,
rainfall concentration on
restructuring and developing
sustainable agriculture,
disaster prevention in the
Mekong delta: an example for
Can Tho region
Từ khóa:
Chỉ số mùa, chỉ số tập trung
của lượng mưa, sự tập trung
của lượng mưa, tính mùa
Keywords:
Precipitation concentration
index, rainfall concentration,
seasonality, seasonality index
ABSTRACT
Seasonality and rainfall concentration varied during time and space are very important for managers and users in different fields, especially in water resource management, sustainably agricultural development and disaster prevention In tropical countries, the two characteristics are shown by the two indices such as seasonality index (SI) of rainfall and rainfall concentration index (RCI) This study is aimed to apply the two indices of SI and PCI for Can Tho region based on rainfall data of the Can Tho meteological station for 50 years of the period 1961 – 2010 The results showed that two indices
of SI and RCI could be used to evaluate the seasonalily and levels of rainfall concentration, as well as applied values of standard deviation to predict the severity of droughts, floods, climatic extremes and disasters caused by uneven distribution of rainfall over time in the study area The study of these two indices will be significant for use of rainfall data in agricultural production and disaster prevention at the Can Tho region in particular and at the Mekong Delta region in general
TÓM TẮT
Tính mùa, sự tập trung của lượng mưa theo thời gian và không gian quan trọng đối với nhà quản lý và người sử dụng trong các lĩnh vực khác nhau, đặc biệt trong quản lý tài nguyên nước, phát triển nông nghiệp bền vững và phòng chống thiên tai Ở các nước nhiệt đới, các đặc tính này được thể hiện qua chỉ
số tính mùa (SI) và chỉ số tập trung của lượng mưa (PCI) Nghiên cứu này trình bày kết quả ứng dụng hai chỉ số SI và PCI dựa trên cơ sở số liệu mưa của trạm khí tượng Cần Thơ giai đoạn 1961-2010 Các kết quả cho thấy, hai chỉ số SI và PCI có thể dùng để đánh giá tính mùa và mức độ tập trung mưa cũng như sử dụng các giá trị khác nhau của độ lệch chuẩn để nhận định mức
độ nghiêm trọng của hạn hán, lũ lụt, các cực đoan và thảm họa khí hậu do sự phân bố lượng mưa không đều theo thời gian ở vùng nghiên cứu Những kết quả nghiên cứu về hai chỉ số này có ý nghĩa trong việc giới thiệu khả năng và cách tiếp cận mới trong sử dụng số liệu mưa phục vụ sản xuất nông nghiệp
và phòng chống thiên tai ở Cần Thơ nói riêng và Đồng bằng sông Cửu Long nói chung
Trích dẫn: Phan Thị Anh Thơ, Nguyễn Văn Hồng, Ngô Sỹ Giai và Lê Thanh Toàn, 2019 Xác định tính mùa,
sự tập trung của mưa phục vụ tái cơ cấu và phát triển nông nghiệp bền vững, phòng chống thiên tai
ở Đồng bằng sông Cửu Long: ví dụ cho vùng Cần Thơ Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ 55(1A): 23-31
Trang 21 MỞ ĐẦU
Lượng mưa là một trong những yếu tố khí hậu
quan trọng nhất ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn tài
nguyên nước sẵn có ở bất cứ vùng nào, đặc biệt là ở
các vùng khô hạn và bán khô hạn Để hiểu hành vi
của các hệ sinh thái ở từng khu vực, lượng mưa phải
được phân tích theo thời gian Tổng lượng và sự
phân bố theo thời gian mưa thường là yếu tố quan
trọng nhất quyết định những biến động hàng năm
trong các mức sản lượng quốc gia của cây trồng
Trong quản lý tài nguyên nước, sự phân bố và sự tập
trung của lượng mưa cũng rất được quan tâm Như
vậy, chỉ số tập trung của lượng mưa (precipitation
concentration index, PCI) là một chỉ số quan trọng
về phân phối lượng mưa theo thời gian, theo truyền
thống được áp dụng ở quy mô hàng năm hoặc mùa;
khi giá trị này tăng, lượng mưa càng tập trung nhiều
hơn
Mục đích của nghiên cứu này là phân tích tính
biến động của lượng mưa theo thời gian quy mô
hàng năm và theo mùa có sử dụng chỉ số PCI và
phân tích xu thế lượng mưa hàng năm Ở vùng Đồng
bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) nói chung và ở Cần
Thơ nói riêng, việc bố trí lại cơ cấu mùa vụ, các cây
lương thực, cây rau – hoa, các cây ăn quả, việc nuôi
thả các giống thủy sản, trồng mới và bảo vệ rừng rất
cần thông tin đầy đủ về quy luật và những đặc điểm
biến động của mưa và lượng mưa theo thời gian (Bùi
Thị Hồng Trang, 2013) Trong một nghiên cứu được
thực hiện trong năm 2014, Trần Thị Hiền và Võ
Quang Minh cho biết các đặc điểm biến động của
mưa và lượng mưa có ảnh hưởng đến sự phân bố cơ
cấu mùa vụ lúa ở các tỉnh ĐBSCL, trong đó có Cần
Thơ Các thông tin về quy luật biến động, sự phân
bố và sự tập trung của lượng mưa cần được biểu đạt
bằng một chỉ số cô đọng, có thể thể hiện trên bản đồ
để dễ so sánh Chỉ số PCI có thể đáp ứng được các
yêu cầu đó
Để góp phần đánh giá vai trò, sự phân bố của
mưa và khả năng lồng ghép các thông tin này trong
quy hoạch phát triển, tái cơ cấu và nâng cao giá trị
gia tăng của các ngành sản xuất nông nghiệp, phát
triển bền vững, và phòng chống thiên tai ở ĐBSCL,
nghiên cứu sự biến động và sự tập trung của lượng
mưa ở vùng này đã được thực hiện với các nội dung
(1) Tính mùa của mưa và chế độ mưa trong vùng;
(2) Mức độ tập trung của mưa trong vùng; (3) Mức
độ nghiêm trọng của hạn hán và lũ lụt trong vùng
dựa vào chuẩn sai lượng mưa Các nội dung nghiên
cứu được tiến hành trên cơ sở số liệu mưa trong 50
năm qua (1961-2010) đã có ở Trạm Khí tượng Cần
Thơ – một trong những trạm khí tượng trung tâm ở
ĐBSCL
2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Chỉ số mùa và chế độ mưa
2.1.1 Chỉ số mùa của lượng mưa
Kiến thức về lượng mưa trung bình và tính biến động của nó theo không gian nhỏ rất quan trọng cho các nhà quy hoạch trong các lĩnh vực khác nhau của nông nghiệp Chuỗi dài số liệu lượng mưa trong 50 năm (1961-2010) của trạm khí tượng Cần Thơ với quy mô hàng tháng và theo mùa được xây dựng; sau
đó lượng mưa trung bình và hệ số biến thiên của lượng mưa tháng, mùa, siêu mùa và năm được phân tích để xác định những mô hình không gian và sự biến động của các lượng mưa đó Những thay đổi dài hạn trong lượng mưa tháng ở quy mô cấp thành phố/huyện được xác định bằng sự phân tích xu thế trong chuỗi thời gian của lượng mưa và sẽ nhận được những thay đổi đáng kể trong chuỗi đó Chỉ số mùa (seasonality index – SI), thước đo sự phân bố lượng mưa trong suốt chu kỳ mùa, được sử dụng để phân loại các chế độ mưa khác nhau ở vùng Cần Thơ Những thay đổi dài hạn của chỉ số mùa của mưa cũng được xác định bằng các phân tích xu thế Chuỗi số liệu lượng mưa với thời kỳ liên tục ít nhất 30 năm cần thiết để mô tả chỉ số mùa của lượng mưa của một khu vực Chỉ số mùa sẽ giúp cho việc xác định các chế độ mưa dựa trên cơ sở sự phân bố theo tháng của lượng mưa (Guhathakurta and Saji, 2012) Để xác định sự tương phản theo mùa, chỉ số mùa (seasonality index, SI) là một hàm số của lượng mưa trung bình tháng và lượng mưa năm, được tính theo công thức sau:
12
1
n
R n
Ở đây, xnlà lượng mưa trung bình của tháng n
và R là tổng lượng mưa trung bình năm (Walsh and Lawler, 1981)
Về mặt lý thuyết, các SI có thể biến động từ số 0 (nếu tất cả các tháng có lượng mưa tương đương) đến 1,83 (nếu tất cả lượng mưa xảy ra trong một tháng)
Một chỉ số mùa khác SIđược tính toán để ước tính trực tiếp chỉ số mùa trung bình trong giai đoạn nghiên cứu bằng cách sử dụng số liệu trung bình dài hạn lượng mưa tháng như:
12 1
12 1
R
R n
trong đó, R là lượng mưa trung bình năm, Xn
là lượng mưa trung bình của tháng n
Trang 32.1.2 Chế độ mưa
Bảng 1 cho thấy các mức độ khác nhau của SI và
các chế độ mưa đại diện Mặc dù phương pháp này
sử dụng sự phân bố lượng mưa cho tất cả 12 tháng,
chỉ số được trình bày ở Bảng 1 chỉ xác định mô hình mưa theo mùa khi giá trị của chỉ số hơn 0,6 Để khảo cứu những thay đổi trong mô hình lượng mưa ở một vùng nào đó cần tính toán các chỉ số mùa cho các trạm khí tượng của vùng trong giai đoạn 1961-2010
Bảng 1: Chế độ mưa theo mùa được chỉ định bởi giá trị trung bình SI (Walsh and Lawler, 1981)
1 < 0,19 Mưa rải đều quanh năm
2 0,20-0,39 Mưa rải đều quanh năm nhưng có một mùa nhất định ẩm hơn
3 0,40-0,59 Phần nào có tính mùa với một mùa ngắn khô hơn
4 0,60-0,79 Theo mùa
5 0,80-0,99 Thay đổi rõ rệt theo mùa với một mùa dài khô hơn
6 1,00-1,19 Mưa tập trung hầu hết trong 3 tháng hoặc ngắn hơn
7 > 1,20 Tính mùa cao nhất, mưa hầu như chỉ trong 1 - 2 tháng
2.2 Phương pháp tính chỉ số tập trung
lượng mưa (PCI)
Trong chỉ đạo sản xuất nông nghiệp, quản lý tài
nguyên thiên nhiên, tài nguyên nước và thiên tai ở
một vùng cụ thể các thông tin về sự tập trung của
lượng mưa theo mùa (3 tháng), siêu mùa (6 tháng)
và cả năm là rất cần thiết Hơn nữa, ngoài các loại
dự báo thời tiết hạn ngắn, hạn vừa, ngành khí tượng
thủy văn còn phát hành các bản tin dự báo thời tiết
hạn dài 1 tháng, 6 tháng và 1 năm, dự báo khí hậu
tháng, dự báo khí hậu mùa (3 tháng), dự báo khí hậu
siêu mùa (6 tháng) và dự báo khí hậu 1 năm Để có
điều kiện so sánh, tích hợp và lồng ghép các thông
tin khí hậu và dự báo về lượng mưa và các hình thái
mưa (rainfall patterns) nhằm nâng cao khả năng sử
dụng các thông tin đó trong các mục đích khác nhau,
lần đầu tiên trong bài báo này sẽ tính các chỉ số phân
bố lượng mưa theo mùa 3 tháng, siêu mùa (6 tháng)
và cả năm
Chỉ số tập trung lượng mưa (Precipitation
Concentration Index, PCI) được sử dụng để đánh giá
tính không đồng nhất hàng tháng của lượng mưa
(Department of Agriculture and Cooperation
Ministry of Agriculture, 2009; Valli et al., 2013)
Thông qua chỉ số PCI, các dữ liệu liên quan đến tính
biến động dài hạn trong lượng mưa theo năm
(annual), mùa (seasonal), siêu mùa (supra-seasonal)
sẽ được đánh giá trên cơ sở những kết quả tính toán
bằng cách sử dụng các phương trình (3-5) như sau:
Theo năm, chỉ số PCI được tính theo công
thức (3):
(3)
Trong đó, pi là lượng mưa tháng trong tháng i
Theo mùa, chỉ số PCI được tính theo công thức (4):
(4)
Theo siêu mùa, mỗi mùa 6 tháng, chỉ số PCI được tính theo công thức (5):
(5) Theo các công thức được đề xuất, đối với các quy mô năm, mùa và siêu mùa, giá trị lý thuyết thấp nhất của PCI bằng 8,3 cho thấy sự thống nhất hoàn hảo trong phân phối lượng mưa, nói cách khác là cùng một lượng mưa như nhau xảy ra trong mỗi tháng Ngoài ra, đối với tất cả các quy mô, giá trị PCI bằng 16,7 sẽ chỉ ra rằng tổng lượng mưa tập trung ở ½ của thời kỳ đó Một giá trị PCI bằng 25 sẽ chỉ ra rằng tổng lượng mưa xảy ra ở 1/3 kỳ đó Theo cách phân loại này, Oliver (1980), trích
dẫn bởi Valli et al (2013) đã đề xuất giá trị PCI <
10 đại diện cho một phân bố lượng mưa đồng dạng hay sự tập trung của lượng mưa thấp) Giá trị PCI khoảng 11-15 biểu thị sự tập trung của lượng mưa
là vừa phải - trung bình Giá trị PCI khoảng 16-20 biểu thị sự phân bố không đều Cuối cùng, PCI > 20 đại diện cho sự bất thường mạnh hay sự tập trung của lượng mưa là cao
2.3 Chỉ tiêu nhận dạng các cực đoan và thảm họa khí hậu
Tỉ lệ giữa cường độ của một dị thường (chuẩn sai) liên quan đến biến động khí hậu có thể là một tiêu chí rất hữu ích trong việc phân biệt các thảm họa
Trang 4tự nhiên (natural hazard) Đối với một phân bố
chuẩn có đến 68% các giá trị nằm trong khoảng 1 độ
lệch chuẩn (ĐLC, ±1,0 ) so với giá trị trung bình
Thông thường, những năm với lượng mưa mùa vượt
quá 1 độ lệch chuẩn so với trung bình nhiều năm
được gọi là năm lũ, và những năm có lượng mưa ít
hơn một độ lệch chuẩn so với trung bình được gọi là
năm hạn hán (Krishnamurthy and Kinter, 2002)
Đến nay các nhà khoa học đã ghi nhận các sự kiện
cực đoan thường là những hiện tượng vượt quá ±1,0
, ±1,5 , hoặc ±2,0 , trong chuỗi số liệu quan
trắc nhiều năm (van Aalst, 2006; Kislov and Krenke,
2011) Độ lệch chuẩn là ±1,3 đã được sử dụng
như là ngưỡng để chọn ra năm dị thường về mưa
(hạn hán hoặc lũ lụt) (Haifeng and Qingyun, 2011)
Đối với lượng mưa, với giá trị nằm trong khoảng ±
2,0 so với giá trị trung bình có thể tiềm ẩn khả
năng xảy ra thảm họa nặng về thủy tai, trong đó; hạn
hán từ nặng trở lên với ≤ -2,0 ; hoặc lũ lụt nghiêm
trọng trở lên, với ≥ + 2,0
Ngân hàng Phát triển Liên bang Mỹ (Alves et al.,
2015) cũng giới thiệu một khả năng xác định các loại
thời tiết cực đoan có ảnh hưởng đến nông nghiệp
(hạn hán, lũ lụt, sóng nóng, sóng lạnh) dựa vào đại
lượng +/1 và +/2 dựa trên sự khác biệt (dưới dạng
độ lệch chuẩn) giữa lượng mưa thực tế và trung bình
dài hạn Các giá trị này là các thước đo tốt cho các
sự kiện thời tiết khắc nghiệt Điều đáng lưu ý là ở
đây chỉ xem xét sự biến động ngắn hạn về khí hậu,
có nghĩa là giá trị trung bình nhiều năm vẫn được
giữ nguyên khi phân tích
Các kịch bản cho mỗi sự kiện thời tiết cực đoan
được phân tích cho từng sản lượng/đầu ra của cây
trồng được xem xét Trường hợp hạn hán xảy ra,
lượng mưa dưới mức trung bình nhiều năm với 2 độ
lệch chuẩn là ID < E (Mưa) - nσ Mưa, n = 1 và 2 Tuy
nhiên, trong trường hợp lũ lụt, lượng mưa trên mức
trung bình nhiều năm với 2 độ lệch chuẩn là IF > E
(Mưa) + nσ Mưa, n = 1 và 2 Bên cạnh đó, trường
hợp có sự căng thẳng do lạnh, nhiệt độ dưới trung
bình nhiều năm với 2 độ lệch chuẩn là I D < E (Nhiệt
độ) - nσ Nhiệt độ, n = 1 và 2 Ngoài ra, trường hợp
có căng thẳng do nóng/nhiệt, nhiệt độ trên trung
bình dài hạn với 2 độ lệch chuẩn: ID > E (Nhiệt độ)
+ nσ Nhiệt độ, n = 1 và 2 Dựa trên các kịch bản độ
lệch chuẩn này, những thay đổi về sản lượng và lợi
nhuận được tính toán, được coi là đại diện cho sự
thất thu/mất mát dự kiến do các sự kiện thời tiết cực
đoan, theo những chứng cứ được thể hiện trong mô
hình lý thuyết
2.4 Chỉ tiêu về mức độ biến động của lượng
mưa dựa theo chỉ số biến động CV
Theo Gebremichael et al (2014), có thể đánh giá
mức độ biến động của mưa theo các tiêu chí sau đây của chỉ số biến động CV (%), cụ thể CV > 30% tương ứng biến động nhiều, CV khoảng 20-30% tương ứng biến động vừa phải, CV < 20% tương ứng biến động ít
3 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 3.1 Về lượng mưa mùa khô, mùa mưa và cả năm
Ở ĐBSCL, mùa mưa thường bắt đầu từ tháng 5 đến tháng 10, mùa khô từ tháng 11 năm trước tới tháng 4 năm sau Các đặc trưng khí hậu nông nghiệp
cơ bản của lượng mưa mùa và năm ở vùng nông nghiệp Cần Thơ trong thời kỳ 50 năm vừa qua (1961-2010) được trình bày ở các Bảng 2 và 3 Tổng lượng mưa năm không thấp, trung bình nhiều năm
là 1649,8 mm, lớn nhất là 2304,4 mm, thấp nhất là 1150,3 mm Độ lệch chuẩn của lượng mưa năm là ± 279,3 mm Điều đáng lưu ý là lượng mưa trong mùa khô quá thấp, dao động trong khoảng 50,9 – 688,5
mm, trung bình nhiều năm chỉ khoảng 239,0 mm, chiếm tỷ lệ 14,5% tổng lượng mưa của năm Độ lệch chuẩn (ĐLC) của lượng mưa mùa khô là ± 128,4
mm Lượng mưa mùa mưa khá phong phú, lớn nhất
là 2025,8 mm, thấp nhất là 827,0 mm, trung bình nhiều năm là 1405,2 mm Độ lệch chuẩn của lượng mưa trong một mùa mưa là ± 259,4 mm Các đặc trưng tương tự của lượng mưa từng tháng cụ thể trong năm được trình bày ở Bảng 3 Do đặc điểm của lượng mưa trong hai mùa như trên nên các loại cây trồng đều có thể được canh tác ở các khu vực trồng trọt của Cần Thơ Tuy nhiên, lượng mưa lớn trong mùa mưa có thể gây ngập úng cục bộ ở một số khu vực trồng trọt
3.2 Về mức độ biến động của lượng mưa dựa theo chỉ số biến động CV
Những kết quả tính toán được trình bày ở Bảng
2 và 3 có thể đánh giá sự biến động của lượng mưa theo thời gian trong 50 năm qua ở Cần Thơ như sau: (1) Hệ số biến động của lượng mưa mùa khô là
53,7%, được đánh giá là biến động nhiều; (2) Hệ số
biến động của lượng mưa mùa mưa là 18,5%, được đánh giá là biến động ít; (3) Hệ số biến động của
lượng mưa năm là 16,9%, được đánh giá là biến động ít; (4) Hệ số biến động của lượng mưa của các
tháng mùa khô dao động trong khoảng 55-303%, trong đó lượng mưa tháng 2 có mức độ biến động lớn nhất (303%), tháng 11 (tháng đầu của mùa khô)
có mức độ biến động là 55%, thấp nhất mùa; (5) Trong mùa mưa, hệ số biến động của lượng mưa các tháng dao động trong khoảng 29-48%, trong đó lượng mưa tháng 5 có mức độ biến động lớn nhất (48%), tháng 8- tháng giữa mùa mưa có mức độ biến động là 29%, thấp nhất mùa
Trang 5Bảng 2: Các đặc trưng khí hậu của lượng mưa thời kỳ 1961-2010
TT Các đặc trưng Tổng lượng mưa năm
(mm)
Mùa mưa (tháng 5-10) Mùa khô (tháng 11-4) Lượng mưa
(mm)
So với cả năm (%)
Lượng mưa (mm)
So với cả năm (%)
Bảng 3: Các đặc trưng chủ yếu của lượng mưa tháng thời kỳ 1961-2010
Các đặc trưng Trung bình, mm Lớn nhất, mm Nhỏ nhất, mm Độ lệch chuẩn, mm CV (%)
3.3 Về mức độ gây thảm họa khí hậu do
mưa cực đoan
Để thống nhất với cách dùng các cấp độ lệch
chuẩn (ĐLC, hoặc ) trong ngành khí tượng thủy
văn, các phân tích trong nghiên cứu này sẽ sử dụng
các cấp ± 1 , ±2 và ± 3 tương ứng với các mức
độ nghiêm trọng của hạn hán và lũ lụt là vừa phải,
nghiêm trọng/nặng và rất nghiêm trọng/rất nặng,
trong đó các giá trị âm (-) của là dùng cho hạn hán
và các giá trị dương của là dùng cho lũ lụt Kết quả
đánh giá mức độ thảm họa do hạn hán hoặc lũ lụt do
lượng mưa cực đoan với quy mô năm, mùa mưa,
mùa khô trong 50 năm qua theo 3 mức của độ lệch
chuẩn này ở vùng Cần Thơ được minh họa ở Bảng
4 Từ đây, mức độ thảm họa khí hậu do mưa đối với
các vùng trồng trọt ở vùng Cần Thơ đã diễn ra theo
các tình huống cụ thể
Với tình huống cả năm: 16% số năm đã được
ghi nhận có mưa nhiều, gây ra lũ lụt nghiêm trọng
vừa phải và 16% số năm xảy mưa ít, gây ra hạn hán
nghiêm trọng vừa phải Số liệu lượng mưa từ năm
1961 đến năm 2010 đã ghi nhận sự xuất hiện của 4
năm bị hạn hán nghiêm trọng, nhưng chưa xảy ra
những năm có lũ lụt nghiêm trọng Những năm lũ
lụt và hạn hán rất nghiêm trọng chưa xảy ra (Bảng
4)
Trong mùa mưa, từ tháng 5 đến tháng 10, 14% số mùa mưa có lũ lụt nghiêm trọng vừa phải, 10% số mùa mưa có lượng ít gây ra hạn hán nghiêm trọng vừa phải; 6% số mùa mưa gây ra lũ lụt với mức độ nghiêm trọng và 4% số mùa mưa xảy ra hạn hán với mức độ nghiêm trọng Số liệu lượng mưa từ
1961 đến 2010 cho thấy trong các mùa mưa, 2% số mùa mưa đã có lũ lụt rất nghiêm trọng nhưng chưa xảy ra hạn hán rất nghiêm trọng (Bảng 4)
Trong mùa khô, từ tháng 11 đến tháng 4, lượng mưa trung bình trong mùa khô không nhiều, chỉ xấp xỉ 239,0 mm Các kết quả tính toán dẫn đến những nhận xét là (1) 14% số mùa khô đã xuất hiện
lũ lụt nghiêm trọng vừa phải, 18% số mùa khô có lượng mưa ít đã gây ra hạn hán nghiêm trọng vừa phải; (2) 4% số mùa khô gặp phải lũ lụt với mức độ nghiêm trọng, nhưng không có mùa khô nào có hạn hán với mức độ nghiêm trọng Số liệu lượng mưa trong thời kỳ 1961 - 2010 đã cho thấy trong 2% mùa khô đã xảy ra lũ lụt rất nghiêm trọng nhưng chưa xảy ra hạn hán rất nghiêm trọng (Bảng 4)
Số năm có lũ lụt nặng là 3, cụ thể trong các năm
1966, 1970 và 1971 (số liệu không được trình bày) Thời điểm xảy ra lũ lụt nặng của ba năm này đều trùng vào mùa mưa Lũ lụt xảy ra đã ảnh hưởng đến diện tích đất đang được người nông dân sử dụng tại Cần Thơ, gây thiệt hại nặng đến năng suất lúa, rau
Trang 6màu và trái cây Bên cạnh đó, đối với đối tượng rầy
nâu trên cây lúa, lũ lụt trong các tháng mùa mưa đã
làm giảm mật độ quần thể rầy nâu (Nguyễn Văn
Huỳnh, 2012) Tuy nhiên, trong khảo sát mật độ
quần thể rầy nâu trong giai đoạn 10 năm
(1999-2008) ở các tỉnh phía Nam, trong đó có Cần Thơ, kết
quả ghi nhận một nghịch lý là rầy nâu có xu thế
giảm, có thể ở mật độ thấp, nhưng hiện tượng “cháy
rầy” đã gia tăng vào 2006 và 2007 Thực tế này có thể bắt nguồn từ các diễn biến khí hậu bất thường trong giai đoạn trên (Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, 2008) Lũ lụt còn là thiên tai ảnh hưởng trực tiếp đời sống con người Hằng năm, lũ lụt đều cướp đi sinh mạng của người dân Ngoài ra, lũ lụt trong các mùa mưa còn gây hiện tượng sạt lở bờ sông Hậu và sông Cần Thơ
Bảng 4: Tần suất xảy ra các chuẩn sai của lượng mưa năm, mùa mưa, mùa khô vượt quá các giá trị 1;
2; 3 ĐLC của các lượng mưa thời kỳ 1961-2010
Tổng lượng mưa năm (mm) vượt
quá
± 1,0 ĐLC ≤ -279,6 ≥+279,3 8 8 16 16
± 2,0 ĐLC ≥ +558,5 ≤ -558,5 4 0 8 0
± 3,0 ĐLC ≥ +837,8 ≤ -837,8 1 0 2 0
Tổng lượng mưa mùa mưa (tháng
5-10) (mm) vượt quá
± 2,0 ĐLC ≥ +518,9 ≤ -518,9 3 2 6 4
± 3,0 ĐLC ≤ -778,33 ≥ +778,3 1 0 2 0
Tổng lượng mưa mùa khô (tháng 11-
4) (mm) vượt quá
± 1,0 ĐLC ≥ +128,4 ≤ -128,4 7 9 14 18
± 2,0 ĐLC ≥ +256,8 ≤ -256,8 2 0 4 0
± 3,0 ĐLC ≥ +385,3 ≤ -385,3 1 0 2 0
3.4 Chỉ số mùa và chế độ mưa
Kết quả tính toán chỉ số mùa và chỉ số tập trung
mưa trong 50 năm qua ở vùng Cần Thơ được ghi
nhận ở Bảng 5 Kết quả về chỉ số mùa cho thấy 16
năm có lượng mưa thay đổi theo mùa (chỉ số SI có
giá trị khá, từ 0,6 đến 0,79); 30 năm có lượng mưa
thay đổi rõ rệt theo mùa với một mùa dài khô hơn
(chỉ số SI có giá trị khá cao, từ 0,8 đến 0,99); 4 năm
chỉ mưa tập trung hầu hết trong 3 tháng hoặc ngắn
hơn (với chỉ số SI có giá trị cao, từ 1,00 đến 1,19)
Không xảy ra các năm có mưa rải đều trong các
tháng của năm (với giá trị SI < 0,19), hoặc mưa rải
đều quanh năm nhưng có một mùa nhất định ẩm hơn (với SI 0,2-0,39); hoặc lượng mưa phần nào có tính mùa với một mùa ngắn khô hơn (với SI 0,4-0,59), hoặc mưa hầu như chỉ tập trung trong 1 - 2 tháng (với SI >1,2)
Kết quả thống kê cũng chỉ ra trong chế độ mưa,
30 năm (tương ứng 60% của tổng số năm đã được ghi nhận) đã thể hiện lượng mưa thay đổi rõ rệt theo mùa với một mùa dài khô hơn; 16 năm (32% số năm) có đặc điểm lượng mưa thay đổi theo mùa; 4 năm (8 % số năm) thể hiện mưa tập trung hầu hết trong 3 tháng hoặc ngắn hơn (Bảng 5 và 6)
Bảng 5: Tần suất xảy ra chỉ số mùa của lượng mưa (SI) thời kỳ 1961-2010
Chỉ số mùa của lượng mưa (SI)
Mưa rải
đều
quanh
năm
Mưa rải đều quanh năm nhưng
có một mùa nhất
định ẩm hơn
Phần nào có tính mùa với một mùa ngắn khô hơn
Theo mùa
Thay đổi rõ rệt theo mùa với một mùa dài khô hơn
Mưa tập trung hầu hết trong
3 tháng hoặc ngắn hơn
Tính mùa cao nhất, mưa hầu như chỉ trong
1 ± 2 tháng
<0,19 0,2-0,39 0,4-0,59 0,6-0,79 0,8-0,99 1,00-1,19 >1,2
Trang 7Bảng 6: Tần suất xảy ra chỉ số tập trung mưa (PCI) thời kỳ 1961-2010
Chỉ số tập trung của lượng mưa năm (PCI)
Sự tập trung của
lượng mưa thấp Sự tập trung của lượng mưa là vừa phải Lượng mưa phân bố không đều lượng mưa là cao Sự tập trung của
3.5 Chỉ số tập trung mưa theo năm, 2 siêu
mùa và 4 mùa
Ba nhóm chỉ số này được tính theo 3 công thức
(3-5) đã nêu ở tiểu mục 2.2, với các kết quả được
trình bày ở Bảng 7 và 8 Đối với chỉ số PCI năm, 25
năm (chiếm 50% số năm được khảo sát) có sự tập
trung của mưa là vừa phải, 24 năm (chiếm 48% số
năm) có lượng mưa phân bố không đều Chỉ có 1
năm (2% số năm) lượng mưa tập trung ở mức độ
cao; và không có năm nào diễn ra sự tập trung của
mưa ở mức độ thấp (Bảng 7)
Đối với chỉ số PCI trong 2 siêu mùa (mùa mưa
và mùa khô), trong mùa mưa từ tháng 5 đến tháng
10, trong suốt thời kỳ 50 năm, sự tập trung của mưa
là cao; không xảy ra năm nào mà lượng mưa tập
trung ở mức độ thấp, vừa phải hoặc không đều Tuy
nhiên, trong mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm
sau, ngược với sự ẩm ướt trong mùa mưa, trong suốt
thời kỳ 50 năm, sự khô hạn có tập trung cao; không
có năm nào mà sự khô hạn - thiếu mưa tập trung ở mức độ thấp, vừa phải hoặc không đều (Bảng 7 và 8)
Kết quả phân tích chỉ số PCI mùa đông, từ tháng XII đến tháng II năm sau đã cho thấy sự tập trung của mưa trong mùa đông không có nhất quán như 3 mùa xuân, hè và thu Trong 50 năm, ngoài 34 năm (tương ứng 68% số năm được khảo sát) có sự tập trung cao của mưa, 7 năm (14% số năm) có sự tập trung mưa thấp, 5 năm (10% số năm) có sự tập trung mưa vừa phải, 4 năm (8% số năm) có sự tập trung mưa không đều (Bảng 7 và 8)
Kết quả phân tích chỉ số PCI mùa xuân, mùa hè
và mùa thu, từ tháng III đến tháng XI, đã cho thấy
sự tập trung của mưa trong mùa cả 3 mùa có sự giống nhau: trong suốt thời kỳ 50 năm, sự tập trung của mưa đều cao; không xảy ra năm nào ngoại lệ (Bảng 7 và 8)
Bảng 7: Chỉ số tập trung của mưa (PCI) trong các mùa thời kỳ 1961-2010
Các đặc trưng thống kê Mùa mưa Tổng hợp chỉ số PCI
(5-10) Mùa khô (11-4) (12-2) Đông Xuân (3-5) (6-8) Hè (9-11) Thu
Bảng 8: Tần suất xuất hiện mức độ tập trung của mưa trong các mùa thời kỳ 1961-2010
Mức độ PCi Số năm (và phần trăm) tương ứng với mức độ tập trung mưa trong các mùa
Vừa phải 11-15 0 (0%) 0 (0%) 5 (10%) 0 (0%) 0 (0%) 0 (0%) Không đều 16 - 20 0 (0%) 0 (0%) 4 (8%) 0 (0%) 0 (0%) 0 (0%) Cao >20 50 (100%) 49 (98%) 34 (68%) 50 (100%) 50 (100%) 50 (100%) CỘNG 50 (100%) 49 (98%) 50 (100%) 50 (100%) 50 (100%) 50(100%) Mức độ tập trung của mưa qua bốn mùa có sự ổn
định trong thời kỳ 1961-2010, nên cơ cấu canh tác
cây trồng không có sự thay đổi trong cả thời kỳ
Trong đó, cây trồng chủ lực cần lượng nước lớn như
cây lúa có thể được canh tác trong các mùa vụ Đông
Xuân, Hè Thu và Thu Đông Nhóm cây trồng cạn
như bắp và các loại rau được trồng nhiều trong vụ
Hè Thu Trong công tác phòng chống thiên tai như
lũ lụt, do lượng mưa chủ yếu tập trung và ổn định trong mùa hè và thu (từ tháng 6 đến tháng 11) nên lượng nước được tích lũy và gây lũ lụt trong thời gian tháng 9 đến tháng 11 Hiện tượng lũ lụt này không thay đổi trong suốt thời kỳ 1961-2010
Trang 84 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
4.1 Kết luận
Trong thời kỳ 1961-2010, các đặc trưng khí hậu
nông nghiệp cơ bản của lượng mưa năm ở vùng
nông nghiệp Cần Thơ có thể khái quát như sau: (1)
tổng lượng mưa năm không thấp, trung bình nhiều
năm là 1649,8 mm, lớn nhất là 2304,4 mm, thấp nhất
là 1150,3 mm Độ lệch chuẩn của lượng mưa năm là
± 279,3 mm (2) tổng lượng mưa trong mùa khô khá
thấp, dao động trong khoảng 50,9 – 688,5 mm, trung
bình nhiều năm chỉ khoảng 239,0 mm, chiếm tỷ lệ
14,5% tổng lượng mưa của năm Độ lệch chuẩn
(ĐLC) của lượng mưa mùa khô là ± 128,4 mm (3)
lượng mưa mùa mưa khá dồi dào, lớn nhất là 2025,8
mm, thấp nhất là 827,0 mm, trung bình nhiều năm
là 1405,2 mm Độ lệch chuẩn của lượng mưa trong
mùa mưa là ± 259,4 mm
Sự biến động của lượng mưa theo mùa trong 50
năm qua ở Cần Thơ đã xảy ra như sau: (1) lượng
mưa mùa khô biến động lớn/nhiều, với hệ số biến
động 53,7%; (2) lượng mưa mùa mưa biến động ít,
với hệ số biến động 18,5%; (3) Lượng mưa năm biến
động ít, với hệ số biến động 16,9%; (4) lượng mưa
của các tháng mùa khô có sự biến động lớn nhất, từ
55 đến 303%, trong đó lượng mưa tháng 2 có sự biến
động lớn nhất (303%), lượng mưa tháng 11 ít biến
động nhất, 55%; (5) lượng mưa của các tháng mùa
mưa có sự biến động lớn, từ 29% đến 48%, trong đó
lượng mưa tháng 5 có sự biến động lớn nhất (48%),
lượng mưa tháng 11 ít biến động nhất, 29%
Về tính mùa và chế độ mưa: (1) số năm có lượng
mưa thay đổi theo mùa khá lớn (32% số năm được
khảo sát); (2) số năm có lượng mưa thay đổi rõ rệt
theo mùa với một mùa dài khô hơn chiếm tỷ lệ cao
nhất (32% số năm); (3) số năm có lượng mưa với
mưa tập trung hầu hết trong 3 tháng hoặc ngắn hơn
có một tỷ lệ không đáng kể (8% số năm); (4) không
xảy ra các năm với nội hàm sau đây: có mưa rải đều
quanh năm, hoặc mưa rải đều quanh năm nhưng có
một mùa ẩm hơn, hoặc lượng mưa phần nào có tính
mùa với một mùa ngắn khô hơn, hoặc mưa hầu như
chỉ tập trung trong 1 - 2 tháng
Sự tập trung của mưa là vừa phải trong 50%
số năm, trong 48% số năm lượng mưa phân bố
không đều; chỉ có 2% số năm lượng mưa tập trung
ở mức độ cao; và không xảy ra năm nào sự tập trung
của mưa ở mức độ thấp Trong 4 mùa, sự tập trung
của mưa trong mùa đông không có nhất quán như 3
mùa còn lại Trong 50 năm, có 34 năm (chiếm 68%
số năm được khảo sát) mưa tập trung cao, có đến 7
năm (14% số năm) mưa tập trung thấp, có 5 năm
(10% số năm) mưa tập trung vừa phải, có 4 năm (8%
số năm) với sự tập trung không đều Sự tập trung
của mưa trong mùa cả 3 mùa xuân, mùa hè và mùa
thu (từ tháng 3 đến tháng 11) có sự giống nhau: trong suốt 50 năm, sự tập trung của mưa đều cao; không xảy ra năm nào ngoại lệ
Về mức độ khắc nghiệt của hạn hán và lũ lụt dựa theo lượng mưa đối với nông nghiệp tại vùng Cần Thơ trong 50 năm qua cụ thể như sau: (1) số năm bị hạn hán và lũ lụt vừa phải đều là 8 năm (16% số năm) Cho đến năm 2010 chưa thấy xảy ra năm nào
có hạn nặng Số năm xảy ra lũ lụt rất nặng/rất nghiêm trọng là 1 năm (2% số năm) Cho đến năm
2010 chưa thấy xảy ra năm nào có hạn rất nặng (2)
số mùa mưa gây ra lũ lụt vừa phải là 7 (14% số mùa mưa), và 5 mùa mưa gây hạn hán vừa phải (10% số mùa mưa) Số mùa mưa gây lũ lụt nặng là 3 (6% số mùa); 2 mùa mưa gây ra hạn nặng (4% số mùa mưa)
Số mùa mưa gây lũ lụt rất nặng là 1 (2% số mùa); không có mùa mưa nào gặp hạn hán rất nặng (3) số mùa khô gặp lũ lụt vừa phải là 7 (14% số mùa khô),
có 9 mùa khô gây ra hạn vừa phải (18% số mùa), có
2 mùa khô gặp lũ lụt nặng (4% số mùa khô), không thấy xảy ra hạn hán nặng và rất nặng trong mùa khô
4.2 Đề xuất
Kết quả đánh giá tính mùa và sự tập trung của mưa ở vùng Cần Thơ cho thấy sự biến động của mưa
và sự phân bố của nó theo thời gian (năm, siêu mùa, mùa) rất phức tạp Sự phức tạp này rất cần được chú
ý, tích hợp và lồng ghép trong các kế hoạch tái cơ cấu sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là tái cơ cấu mùa
vụ, thời vụ gieo trồng các cây lương thực và thời vụ nuôi trồng thủy sản ở vùng Cần Thơ nói riêng và ĐBSCL nói chung Bên cạnh đó, việc dự báo được các biến động lượng mưa trong tháng, mùa, siêu mùa hay năm giúp cho công tác phòng tránh thiên tai từ lũ lụt đạt hiệu quả cao hơn
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Alves, D., Pereda, P and Nadal, R., 2015
Agriculture and adaptation to climate change: The role of insurance and technology dissemination in Brazilian risk management Inter-American Development Bank 58 pages
Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, 2008 Chỉ thị số 2049/CT-BNN-VP của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn về việc “Phòng chống rầy nâu, vàng lùn và lùn xoắn lá các tỉnh phía Nam”, ngày truy cập 9/12/2018 Địa chỉ:
http://vanban.chinhphu.vn/portal/page/portal/chi nhphu/hethongvanban?class_id=1&mode=detail
&document_id=71678 Bùi Thị Hồng Trang, 2013 Nghiên cứu biến động lượng mưa giữa các năm cho các khu vực ở Việt Nam Luận văn Cao học, chuyên ngành Khí tượng
và Khí hậu học Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội Hà Nội 72 trang Department of Agriculture and Cooperation Ministry
of Agriculture, 2009 Manual for drought
Trang 9management Government of India, New Delhi,
India 238 page
Gebremichael, A., Quraishi, S.B and Mamo, G.,
2014 Analysis of seasonal rainfall variability for
agricultural water resource management in
southern region, Ethiopia Journal of Natural
Sciences Research 4 (11): 127-141
Guhathakurta, P and Saji, E., 2012 Trends and
variability of monthly, seasonal and annual
rainfall for the districts of Maharashtra and
spatial analysis of seasonality index in
identifying the changes in rainfall regime
National Climate Centre Research Report No:
1/2012 National Climate Centre, India
Meteorological Department, Central Printing
Unit Pune, India 22 pages
Haifeng, Z and Qingyun, Z., 2011 A new precipitation
index for the spatiotemporal distribution of drought
and flooding in the reaches of the Yangtze and
Huaihe Rivers and related characteristics of
atmospheric circulation Advances in Atmospheric
Sciences 28(2): 375-386
Kislov, A.V and Krenke, A.N., 2011
Climate-ralated hazards In: Kotlyakov, V.M (Ed.)
Natural Disasters-Vol II Eolss Publishers Co
Ltd., United Kingdom 220-238
Krishnamurthy, V and Kinter, J.L., 2002 The Indian monsoon and its relation to global climate variability In: Rodo, X and Comin, F.A (Eds) Global climate Springer, Berlin, Germany 186-236 Nguyễn Văn Huỳnh, 2012 Rầy nâu hại lúa Hội thảo rầy nâu và biện pháp phòng trừ, ngày
27/12/2012, Cần Thơ Nhà xuất bản Nông nghiệp 12-19
Trần Thị Hiền và Võ Quang Minh, 2014 Biến động hiện trạng phân bố cơ cấu mùa vụ lúa Đồng bằng sông Cửu Long trên cơ sở ảnh viễn thám Modis Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ 3: 101-110
Valli, M., Sree K.S and Krishna, I.V.M., 2013
Analysis of precipitation concentration index and rainfall prediction in various agro-climatic zones
of Andhra Pradesh, India International Research Journal of Environment Sciences 2(5): 53-61 van Aalst, M.K., 2006 The impacts of climate change on the risk of natural disasters Overseas Development Institute Disasters 30(1): 5-18 Walsh R.P.D and Lawler, D.M., 1981 Rainfall seasonality spatial patterns and change through time Weather 36(7): 201-208.
