Hoạt động xuất khẩu của Hà nội trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế: Thực trạng, kinh nghiệm và giải pháp

Hy vọng những giải pháp này sẽ là tiền đề cũng như tham khảo quý báu cho các doanh nghiệp cũng như các nhà nghiên cứu để hoạt động xuất khẩu của Hà Nội trong hội nhập kinh tế quốc tế [r]

1.1.1 Khái niệm về xuất khẩu

Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam thì “xuất khẩu là việc bán hàng hoá hoặc dịch vụ ra thị trường nước ngoài”

Tại Điều 2, Nghị định 57/1998/NĐ-CP ngày 31/07/1998 của Chính phủ thì: “xuất khẩu hàng hoá là hoạt động bán hàng hoá của thương nhân Việt Nam với thương nhân nước ngoài theo các hợp đồng mua bán hàng hoá, bao gồm cả hoạt động tạm nhập, tái xuất và chuyển khẩu”

1.1.2 Vai trò của xuất khẩu đối với sự phát triển kinh tế

Vai trò của xuất khẩu được thể hiện:

- Xuất khẩu đóng góp vào việc thúc đẩy sản xuất phát triển:

- Xuất khẩu tạo ra nguồn vốn cho nhập khẩu phục vụ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước:

- Xuất khẩu là cơ sở để mở rộng và thúc đẩy các quan hệ kinh tế đối ngoại:

- Xuất khẩu tác động tích cực đến việc giải quyết việc làm và cải thiện đời sống của nhân dân:

- Xuất khẩu thúc đẩy phân công lao động xã hội và hợp tác đôi bên cùng có lợi, tạo điều kiện mở rộng khả năng sản xuất và tiêu dùng của mỗi quốc gia

1.1.3 Tác động của hội nhập kinh tế quốc tế đến hoạt động xuất khẩu

 Khái niệm hội nhập kinh tế quốc tế

Hội nhập kinh tế quốc tế là quá trình chủ động gắn kết nền kinh tế và thị trường của từng nước với kinh tế khu vực và thế giới thông qua các nỗ

ii

lực tự do hoá và mở cửa trên các cấp độ đơn phương, song phương và đa phương

 Nội dung của hội nhập kinh tế quốc tế

Nội dung chủ yếu của quá trình này bao gồm:

Thứ nhất, ký kết và tham gia các định chế và tổ chức kinh tế quốc tế;

cùng các thành viên đàm phán xây dựng các luật chơi chung và thực hiện các quy định, cam kết với các thành viên của các định chế, tổ chức đó

Thứ hai, tiến hành các công việc cần thiết ở trong nước để bảo đảm

đạt được mục tiêu của qúa trình hội nhập cũng như thực hiện các quy định, cam kết quốc tế và hội nhập

 Các hình thức và mức độ hội nhập kinh tế quốc tế

Hội nhập kinh tế quốc tế là quá trình tổng hợp của các nỗ lực trong chính sách và hành động theo hướng tự do hoá, mở cửa của các quốc gia cả

ở cấp độ đơn phương, song phương và đa phương Luận văn đã phân tích được

Về mức độ hội nhập, luận văn đã đưa ra mô hình từ thấp đế cao của nhà kinh tế học người Anh Balassa đó là: Khu vực mậu dịch tự do; Liên minh thuế quan; Thị trường chung; Liên minh kinh tế; Liên minh toàn diện

 Tác động của hội nhập kinh tế quốc tế đến xuất khẩu

Luận văn nghiên cứu những tác động của hội nhập kinh tế quốc tế đến xuất khẩu qua những nội dung: Tăng cường mở rộng thị trường, tạo lập môi trường thương mại ổn định; Chính sách mở cửa, tự do hoá; Sự quốc tế

hoá hoạt động kinh doanh và vai trò của các công ty xuyên quốc gia; Quá

trình sản xuất kinh doanh ngày càng được quốc tế hoá rộng rãi và ở mức cao hơn;

1.1.4 Lý thuyết về xuất khẩu trong thương mại quốc tế

Luận văn đã đưa ra được các lý thuyết về xuất khẩu trong thương mại quốc tế

- Thuyết trọng thương

iii

- Lý thuyết về lợi thế tuyệt đối của Adam Smith

- Lý thuyết về lợi thế so sánh của David Ricardo

- Cách tiếp cận của Heckscher - Ohlin về lợi thế so sánh

- Lý thuyết về khoảng cách công nghệ

- Lý thuyết về chu kỳ sống của sản phẩm

1.1.5 Các công cụ, chính sách thương mại quốc tế nhằm thúc đẩy xuất khẩu

Hoạt động xuất khẩu đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế của một quốc gia Mỗi quốc gia có những công cụ, chính sách thương mại sao cho phù hợp với những điều kiện của mình nhằm thúc đẩy một cách nhanh nhất, có hiệu quả nhất hoạt động xuất khẩu của mình Các công cụ chính sách đó là: Chính sách tỷ giá; Chính sách quản lý ngoại tệ; Hạn ngạch xuất nhập khẩu; Chính sách thuế xuất nhập khẩu Mỗi công cụ, chính sách đưa ra đều khẳng định được mức độ ảnh hưởng đến xuất khẩu, đưa ra được các đặc thù cũng như sự thay đổi trong quá trình phát triển

ngoại thương ở Việt Nam

1.2 Kinh nghiệm về xuất khẩu trong hội nhập kinh tế quốc tế

Nghiên cứu về xuất khẩu rất cần tham khảo hoạt động xuất khẩu của các thành phố lớn, từ đó đưa ra các kinh nghiệm thực tiễn định hướng cho xuất khẩu của Hà Nội Trong luận văn đã tham khảo kinh nghiệm của ba thành phố lớn đó là: kinh nghiệm của Thành phố Hải phòng; Thành phố Đà Nẵng; Thành phố Hồ Chí Minh

Từ hoạt động xuất khẩu của các thành phố lớn: TP Hồ Chí Minh; Đà Nẵng; Hải Phòng, có thể rút ra một số bài học kinh nghiệm tham khảo cho

Hà Nội:

- Xác định mặt hàng xuất khẩu chủ lực đi đôi với đa dạng hoá

- Thị trường xuất khẩu phải chú ý phát huy các thị trường truyền thống, tạo uy tín làm ăn lâu dài để duy trì kinh ngạch xuất khẩu hàng năm

- Đẩy mạnh việc quảng bá các sản phẩm xuất khẩu thông qua các hoạt động xúc tiến, các hội chợ trong và ngoài nước, triển lãm quốc tế

2.2 Các chính sách tác động đến hoạt động xuất khẩu của Hà nội trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế

Xuất khẩu của Hà Nội trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế chịu

sự tác động của các chính sách từ phía Nhà nước và thành phố Hà Nội Các chính sách được đề cập tới đó là: Hoạt động đối ngoại và tăng cường quan

hệ kinh tế với nước ngoài; Chính sách thu hút vốn đầu tư nước ngoài; Chính sách thuế quan; Chính sách tỷ giá; Chính sách sản phẩm; Chính sách công nghệ; Chính sách tín dụng Thông qua các chính sách này sẽ đánh giá được mức độ ảnh hưởng của từng chính sách đến hoạt động xuất khẩu của

Hà Nội như thế nào, chính sách nào là quan trọng mà Hà Nội cần phải tập trung và hoàn thiện Chính sách nào sẽ ảnh hưởng và thuận lợi cho Hà Nội trong điều kiện hội nhập, phát huy được thế mạnh của xuất khẩu Hà Nội

2.3 Kết quả hoạt động xuất khẩu

2.3.1 Kết quả xuất khẩu của Hà Nội thời kỳ 1995 – 2000

- Tổng kim ngạch xuất khẩu

Nhận thấy hội nhập kinh tế đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển của Hà Nội, nhất là đối với các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xuất khẩu Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp cả về cơ chế và nguồn vốn, chính vì vậy doanh nghiệp xuất khẩu đã có sự phát triển mạnh mẽ, tăng trưởng liên tục và đạt được mục tiêu đề ra Tuy nhiên, trong những năm

sự phát triển một cách mạnh mẽ về xuất khẩu các mặt hàng chủ lực và có thế mạnh

KIM NGẠCH XUẤT KHẨU THÀNH PHỐ HÀ NỘI

là trung tâm tập trung nguồn nhân lực có trình độ cao

- Thị trường xuất khẩu

Thị trường xuất khẩu của Hà Nội có nhiều biến động sau khi Liên

Xô và các nước XHCN Đông Âu tan rã Tuy nhiên Hà Nội đã chủ động tìm kiếm các thị trường mới và dần thâm nhập được các thị trường này

vii

tạo tiền đề và mở ra những cơ hội mới cho các sản phẩm xuất khẩu trong thời gian lâu dài Nhìn vào các thị trường dưới đây có thể thấy thị trường xuất khẩu của Hà Nội khá đa dạng và phong phú

2.3.2 Kết quả hoạt động xuất khẩu Hà Nội thời kỳ 2001 – 2007

- Tổng kim ngạch xuất khẩu

Hà Nội đã có mức tăng trưởng đều đặn và đóng góp chung vào sự tăng trưởng đó Với sự ổn định về chính trị, điều kiện môi trường làm việc có nhiều cải thiện, hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng…đó là những thuận lợi tuy nhiên đấy cũng là những áp lực đối với Hà Nội là trung tâm chính trị, kinh

(triệu USD )

452 525 660 1.033 1.413 1.941 2.433 Tăng trưởng (%) 11,1 16,2 25,7 56,8 36,6 37,4 41,2

Nguồn: Sở Thương mại Hà Nội

- Các mặt hàng xuất khẩu chủ yếu của Hà Nội

Hà Nội đã hình thành và duy trì được 5 nhóm hàng xuất khẩu truyền thống có kim ngạch, tỷ trọng cao đó là: nông sản, dệt may, giầy dép, điện - điện tử, thủ công mỹ nghệ

- Thị trường xuất khẩu

Với việc hội nhập ngày càng sâu rộng với thị trường quốc tế đã giúp cho quy mô của thị trường xuất khẩu của Hà Nội ngày càng được

mở rộng

- Các thành phần kinh tế tham gia hoạt động xuất khẩu

viii

Luận văn đã nghiên cứu các thành phần tham gia hoạt động xuất khẩu là: Kinh tế Nhà nước; Kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài; Kinh tế ngoài nhà nước Qua số liệu nghiên cứu sẽ thấy được sự thay đổi kim ngạch xuất khẩu hàng năm của các thành phần này khá rõ nét và có thay đổi lớn về kim ngạch xuất khẩu của các thành phần này

 Luận văn đã chỉ ra được để có kết quả trong hoạt động xuất khẩu trong giai đoạn 1995 - 2007 Hà Nội đã biết phát huy một số thuận lợi như sau:

Thứ nhất: Hà Nội là mô ̣t trung tâm kinh tế chính tri ̣ của cả nước , do

đó sẽ là điểm đến của nhiều nhà đầu tư nước ngoài

Thứ hai: Hà Nội đã khá chủ động và thành công trong việc ban hành

và thực hiện các cơ chế, chính sách quản lý và khuyến khích xuất khẩu, mở rộng thị trường cũng như các biện pháp khuyến khích, khen thưởng, mở rộng quyền kinh doanh cho các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế

Thứ ba: Hà Nội đã triển khai áp dụng hiê ̣u quả một số biện pháp tích

cực để huy động vốn đầu tư phục vụ sản xuất, đặc biệt là đầu tư trực tiếp nước ngoài

Thứ tư: Số lượng các doanh nghiê ̣p xuất khẩu ngày càng tăng

Thứ năm: Các hiệp định được ký kết tạo điều kiện thuận lợi cho các

doanh nghiê ̣p xuất khẩu

Thứ sáu: Hà Nội đã từng bước đưa ra nhiều biện pháp, chính sách

khuyến khích nhằm tạo môi trường thuận lợi cho các nhà đầu tư nước ngoài

 Sau khi nghiên cứu hai giai đoạn về kết quả xuất khẩu của Hà Nội, 1995 - 2000 và 2001 - 2007, luận văn đã đưa ra được có sự khác biệt trong hai giai đoạn này, nhất là với giai đoạn 2001 – 2007 tạo tiền đề tốt cho hội nhập kinh tế quốc tế trong giai đoạn tiếp theo

ix

- Sau 5 năm theo kế hoạch đặt ra từ 1996 – 2000 thì xuất khẩu của

Hà Nội đã có những khởi sắc về kim ngạch Tổng kim ngạch xuất khẩu của năm 2007 đã tăng hơn gấp đôi so với năm 2000 ( năm 2007 là 4.385 triệu USD trong khi đó năm 2000 chỉ là 1.635 triệu USD)

- Giai đoạn 2001- 2007 thì các sản phẩm xuất khẩu đã tăng các hàm lượng chất xám cao, giảm bớt các sản phẩm xuất khẩu thô và gia công, đáp ứng được yêu cầu về chất lượng và phù hợp thông lệ khi Hà Nội ngày càng hội nhập sâu rộng với kinh tế thế giới

- So với giai đoạn 1995 – 2000 thì giai đoạn 2001 – 2007 thị trường

đã được mở rộng hơn

- Giai đoạn 1995 – 2000 và những năm gần đây đánh dấu việc tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu của thành phần kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài

Có thể nhận thấy giai đoạn 2001 – 2007 đã có bước phát triển mạnh

mẽ cả về số lượng, quy mô và kim ngạch xuất khẩu so với giai đoạn 1995 -

2000 Chính vì vậy đây là điều kiện thuận lợi cho Hà Nội khẳng định được

vị thế là thủ đô lớn nhất của cả nước và dễ dàng thích nghi với quá trình hội nhập sâu rộng kinh tế quốc tế

2.4 Hạn chế và nguyên nhân hoạt động xuất khẩu

Sau khi phân tích thực trạng hoạt động xuất khẩu của Hà Nội giai đoạn 1995 – 2007, nhận thấy hoạt động xuất khẩu của Hà Nội đã có nhiều thuận lợi, tuy nhiên cũng có nhiều hạn chế ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động xuất khẩu Những hạn chế và nguyên nhân đã được luận văn làm rõ qua đó là cơ sở đưa ra các giải pháp trong chương 3 của luận văn

Các hạn chế đã đưa ra trong luận văn là: Về cơ chế chính sách; Về trình độ tổ chức và quản lý; Thị trường xuất khẩu chưa mở rộng; Quy mô các doanh nghiệp nhỏ; Tốc độ tăng trưởng XK chưa cao và còn nhiều tự phát thiếu ổn định; Chủng loại hàng hoá chưa phong phú, đa dạng; Chất lượng hàng hoá; Hàng hoá xuất khẩu của Hà Nội chưa có thương hiệu nổi tiếng

x

Vậy với những hạn chế này thì đâu là nguyên nhân:

Thứ nhất, chiến lược xuất khẩu đến năm 2010 đã được Thành phố

xây dựng song còn nhiều bất cập

Thứ hai, một số chính sách, văn bản đã được ban hành nhưng việc

triển khai thực hiện còn chậm và chưa đồng bộ nên hiệu quả thực tiễn không cao

Thứ ba, kết cấu hạ tầng phục vụ hoạt động xuất khẩu như: giao

thông, sân bay, kho ngoại quan… còn thiếu đồng bộ hoặc năng lực hoạt động thấp

Thứ tư, thủ tục của ngành Hải quan trong việc hoàn thuế đối với

hàng xuất khẩu và của ngành thuế trong việc hoàn thuế GTGT chưa đáp ứng được yêu cầu của doanh nghiệp

Thứ năm, công tác thông tin thị trường chưa đáp ứng được nhu cầu

của các doanh nghiệp – nó mang tính tổng hợp, chất lượng và độ tin cậy thấp, còn thiếu nhiều thông tin đã qua xử lý có tính hệ thống, chuyên sâu và thiếu các thông tin mang tính chất dự báo

Thứ sáu, việc rà soát để giảm các chi phí dịch vụ đầu vào đối với

hàng xuất khẩu triển khai chậm, nhiều chi phí dịch vụ về giao nhận, vận tải đường biển, đường không vẫn ở mức cao so với khu vực làm đội giá thành, ảnh hưởng đến sức cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu

Thứ bảy, công tác xúc tiến thương mại tuy đã được Thành phố và các

doanh nghiệp quan tâm hơn nhưng nhìn chung vẫn dàn trải, tự phát, triển khai chậm và thiếu tính chuyên nghiệp

Thứ tám, công tác nhận biết, theo dõi và ứng phó với các rào cản

phi quan thuế của nước ngoài tuy đã được đặt ra nhưng nhìn chung vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu của tình hình thực tiễn và đặc biệt là chậm được tổng kết thành lý luận

Thứ chín, bộ máy quản lý còn khá thụ động, chậm phản ứng với

xi

những diễn biến của thị trường trong và ngoài nước Sự liên kết giữa các công cụ quản lý còn lỏng lẻo, chưa tạo ra một thể thống nhất nên vừa cản trở quá trình ra quyết định nhanh, chính xác, vừa lãng phí nhân lực, vật lực

2.5 Bài học kinh nghiệm đƣợc rút ra từ hoạt động xuất khẩu của Hà Nội trong hội nhập kinh tế quốc tế

Sau khi nghiên cứu và phân tích số liệu tổng hợp, luận văn đã đưa ra được các bài học kinh nghiệm như sau:

- Quy hoạch ngành hàng, mặt hàng

Trên cơ sở lợi thế của mình thì Hà Nội sẽ quy hoạch ngành hàng nào

và mặt hàng nào Đối với những ngành hàng, mặt hàng chủ lực thì Hà Nội tiếp tục phát huy và mở rộng thị trường xuất khẩu sang khu vực nhằm tìm kiếm những đối tác mới và đưa những sản phẩm xuất khẩu đến với nhiều đối tượng, quốc gia khác trên thế giới Đối với những mặt hàng còn hạn chế, Hà Nội cần phải xem xét, cân nhắc nên phát triển hay không? nếu có thể được sẽ đa dạng hoá, đẩy mạnh và nâng cao chất lượng, quy mô sản phẩm, tìm kiến thị trường và đối tác mới Bên cạnh đó không ngừng học hỏi những kinh nghiệm của các nước phát triển, tạo tiền đề tốt để duy trì và đẩy mạnh xuất khẩu sau này

- Phối hợp đồng bộ cơ chế chính sách, giải pháp

Hiện nay xu thế là chuyển sang chính sách tự do hoá, mở cửa thị trường và loại bỏ những cơ chế điều hành cản trở các hoạt động sản xuất kinh doanh Chính sách này đã tạo ra một môi trường thông thoáng hơn bao giờ hết cho sự phát triển của các mối quan hệ kinh tế giữa các quốc gia, do

đó tạo điều kiện cho hoạt động xuất khẩu

Các cơ chế chính sách, giải pháp là rất cần thiết, tuy nhiên quan trọng nhất vẫn là sự năng động của từng doanh nghiệp trong việc tìm kiếm thị trường, phát triển thêm những mặt hàng xuất khẩu mới, sức cạnh tranh cao Có như vậy xuất khẩu ở Hà Nội mới đạt mục tiêu tăng trưởng nhanh, bền vững

xii

- Đa dạng hoá sản phẩm, đa phương hoá thị trường

Việc đa dạng hoá sản phẩm sẽ giúp cho Hà Nội có nhiều sự lựa chọn

và phát huy được nhân lực, đồng thời mở ra những cơ hội mới trong qúa trình phát triển Việc đa dạng hoá sản phẩm không thể không nói tới đó là vẫn tiếp tục duy trì những mặt hàng chủ lực tạo bước đà cho xuất khẩu Hà Nội tiếp tục giữ sự ổn định tránh những biến động có thể xảy ra

Đa phương hoá thị trường xuất khẩu tạo điều kiện cho các doanh nghiệp của Hà Nội có cơ hội tiếp cận với các thị trường mới, mở ra những hướng xuất khẩu phù hợp với các mặt hàng đang có