Việc phân tích vấn đề trên sẽ có ý nghĩa trong việc đề xuất các giải pháp phát triển phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và văn hóa của các dân tộc trong những khu vực, l[r]
Trang 1Tập 167, số 07, 2017
Trang 2T¹p chÝ Khoa häc vµ C«ng nghÖ
CHUYÊN SAN KHOA HỌC XÃ HỘI – NHÂN VĂN – KINH TẾ
Nguyễn Thị Hải Phương - Bản chất của ngôn từ văn học (nghĩ từ bài viết Bản chất xã hội, thẩm mỹ của diễn
Phạm Thị Mai Hương, Nguyễn Thị Thu Trang, Ngô Thị Lan Anh - Ảnh hưởng của lễ hội Vu Lan đến đời
Phạm Thị Ngọc Anh - Hình tượng văn thủy ba trong mỹ thuật cổ Việt Nam và các ứng dụng trên sản phẩm mỹ
Lương Thị Thanh Dung – Sự khác nhau về kết cấu chữ Nôm của văn bản Thiền tông bản hạnh giữa bản in
Nguyễn Thị Quế, Phạm Phương Hoa - Đánh giá sự phù hợp của giáo trình New English File đối với việc
Hoàng Thị Thắm - Nghiên cứu về siêu nhận thức trong nghe tiếng Anh của sinh viên chương trình tiên tiến tại
Nguyễn Quỳnh Trang, Dương Công Đạt, Vũ Kiều Hạnh - Thiết kế chương trình bổ trợ nói cho học sinh lớp
Nguyễn Văn Hồng, Vũ Thị Thanh Thủy - Dạy học theo dự án và vấn đề phát triển năng lực nghiên cứu khoa
Trần Thị Phương Thảo, Nguyễn Thị Hoa Hồng - Nâng cao tính ứng dụng trong xây dựng chương trình đào
tạo đại học tại Việt Nam – bài học từ chương trình giáo dục đại học định hướng nghề nghiệp ứng dụng (POHE) 85
Phạm Thị Bích Thảo, Nguyễn Thành Trung - Lựa chọn bài tập thể lực chuyên môn nâng cao kết quả học tập
Lê Huy Hoàng, Nguyễn Thị Huyền, Nguyễn Thị Ngân, Vũ Thị Vân Anh - Phát triển năng lực sử dụng ngôn
ngữ hóa học của học sinh phổ thông trong dạy học các nội dung về hóa học hữu cơ chương trình hóa học lớp 12
Nguyễn Trọng Du - Phỏng vấn ‘nhóm tập trung’: một phương pháp thu thập dữ liệu hiệu quả với các nghiên
Đỗ Thị Thái Thanh, Trương Tấn Hùng, Đào Ngọc Anh - Xây dựng hồ sơ năng lực bồi dưỡng giáo viên thể
Nguyễn Ngọc Bính, Dương Tố Quỳnh, Nguyễn Văn Thanh - Thực trạng sử dụng hệ thống phương tiện
chuyên môn trong giảng dạy môn bóng chuyền cho sinh viên Trường Đại học Kinh tế và Quản trị Kinh doanh -
Lê Văn Hùng, Nguyễn Nhạc - Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động câu lạc bộ bóng đá nam sinh viên
Journal of Science and Technology
167 (07)
N¨m 2017
Trang 3Nguyễn Văn Dũng, Lê Văn Hùng - Một số giải pháp giúp sinh viên lựa chọn môn học tự chọn trong chương
trình giáo dục thể chất dành cho sinh viên không chuyên thể dục thể thao Trường Đại học Sư phạm – Đại học
để xây dựng chuẩn đầu ra của chương trình đào tạo tại Đại học Thái Nguyên 131
Đỗ Quỳnh Hoa - Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào việc xây dựng lối sống cho sinh viên Trường Đại học
Công nghệ Thông tin và Truyền thông – Đại học Thái Nguyên trong giai đoạn hiện nay 135
Phạm Văn Hùng, Nguyễn Huy Hùng - Đánh giá đầu ra của chương trình đào tạo qua mức độ đáp ứng chuẩn
đầu ra của sinh viên chuẩn bị tốt nghiệp 141
Ngô Thị Lan Anh, Nguyễn Thị Thu Hiền - Yêu cầu khách quan của việc đổi mới quy trình kiểm tra đánh giá
Trương Thị Thu Hương, Trương Tuấn Anh - Ứng dụng dạy học dự án trong đào tạo giáo viên kỹ thuật tại
Dương Quỳnh Phương, Trần Viết Khanh, Đồng Duy Khánh - Những nhân tố chi phối đến văn hóa tộc người
Nguyễn Thị Thanh Tâm, Trần Quyết Thắng, Đào Thị Hương - Đánh giá mức độ hài lòng của khách du lịch
đối với đội ngũ hướng dẫn viên du lịch tại một số công ty kinh doanh lữ hành trên địa bàn thành phố Thái
Nguyễn Văn Chung, Đinh Hồng Linh - Các yếu tố thành công cho website thương mại điện tử: trường hợp
Đặng Thị Bích Huệ - Dự án hỗ trợ nông nghiệp, nông dân và nông thôn tỉnh Tuyên Quang và các tác động đến
đời sống người dân trên địa bàn xã Minh Quang, huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang 177
Lương Văn Hinh, Lương Trung Thuyền - Nghiên cứu biến động giá đất ở trên địa bàn thị trấn Thất Khê,
huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn giai đoạn 2011 – 2015 183
Nguyễn Tú Anh, Nguyễn Thị Lan Anh, Nguyễn Thành Minh - Nghiên cứu các mối quan hệ cung ứng dịch
vụ quản trị hoạt động có dịch vụ trách nhiệm xã hội: trường hợp điển cứu tại các công ty dịch vụ vận tải chở
Nguyễn Thị Thu Thương, Hoàng Ngọc Hiệp - Thực trạng quản lý vốn ngân sách nhà nước cho đầu tư phát
Tạ Thị Thanh Huyền, Nguyễn Mạnh Dũng - Tăng cường quản lý vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách
Nguyễn Thị Kim Huyền - Ứng dụng chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS): kinh nghiệm quốc tế và bài
Nguyễn Thị Nhung, Phan Thị Vân Giang - Tạo động lực cho các doanh nghiệp thuộc thành phần kinh tế tư
Phạm Thuỳ Linh, Phạm Hoàng Linh, Trần Thị Thu Trâm - Xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam trong bối
Nguyễn Thị Thu Trang, Trần Bích Thủy - Động lực làm việc của cán bộ công chức xã phường: nghiên cứu
điển hình tại thành phố Thái Nguyên 225
Nguyễn Thu Thủy, Hoàng Thái Sơn - Bài học kinh nghiệm trong quản lý rủi ro thanh khoản đối với Ngân
Đoàn Quang Thiệu - Một số kết quả xây dựng mô hình học tập, thực hành về kế toán doanh nghiệp 243
Trang 4Dương Quỳnh Phương và Đtg Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ 167(07): 159 - 164
159
NHỮNG NHÂN TỐ CHI PHỐI ĐẾN VĂN HÓA TỘC NGƯỜI
VÀ VĂN HÓA CỘNG ĐỒNG DÂN TỘC DƯỚI GÓC NHÌN ĐỊA LÍ HỌC
Dương Quỳnh Phương1*, Trần Viết Khanh2, Đồng Duy Khánh1
1 Trường Đại học Sư phạm – ĐH Thái Nguyên, 2 Đại học Thái Nguyên
TÓM TẮT
Nghiên cứu vấn đề văn hóa của cộng đồng các dân tộc và những nhân tố chi phối đến văn hóa là một lĩnh vực rất rộng, hiện đang nhận được sự quan tâm nghiên cứu của các nhà Dân tộc học, Văn hóa học, Xã hội học…Trong khuôn khổ bài báo này, vấn đề trên được tiếp cận dưới góc độ Địa lí học Trên thực tế các yếu tố: tự nhiên – văn hoá, xã hội, sinh kế tộc người, mang luôn dấu ấn riêng của môi trường tự nhiên và đời sống kinh tế, văn hoá theo các không gian lãnh thổ nhất định Các dân tộc cư trú trên từng địa bàn, từng khu vực khác nhau thì văn hóa có những đặc trưng riêng và chịu tác động của nhiều yếu tố, trong đó rõ nét nhất là yếu tố Lịch sử - tộc người; Điều kiện tự nhiên và môi trường sống; Hội nhập và giao lưu văn hóa…
Từ khóa: Văn hóa, dân tộc, lịch sử - tộc người, địa lí học, chi phối, cộng đồng dân tộc
Trong vài thập kỉ trở lại đây, bên cạnh những
nghiên cứu về văn hóa các dân tộc, các nhà
khoa học trong và ngoài nước đã hướng
những nghiên cứu sang phân tích sự tương tác
giữa các yếu tố tự nhiên– kinh tế - văn hoá –
xã hội của các dân tộc trên một lãnh thổ và
trong một không gian mở với các vùng lãnh
thổ xung quanh Tuy nhiên, nghiên cứu những
yếu tố chi phối đến văn hóa của các dân tộc
dưới góc nhìn địa lí học còn ít được đề cập
đến Việc phân tích vấn đề trên sẽ có ý nghĩa
trong việc đề xuất các giải pháp phát triển phù
hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và
văn hóa của các dân tộc trong những khu vực,
lãnh thổ cụ thể của Việt Nam, đặc biệt là vấn
đề giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa trong
xu thế hội nhập
NỘI DUNG
Tộc người và cộng đồng các dân tộc
Những năm trở lại đây vấn đề văn hoá tộc
người được đặc biệt quan tâm Tộc người
theo nghĩa rộng là một loại hình cộng đồng
người Tộc người theo nghĩa hẹp là tổng hợp
những con người được hình thành về mặt lịch
sử trên một lãnh thổ nhất định, dưới một cái
tên tự gọi (tộc danh), có những đặc điểm
chung tương đối bền vững về văn hóa và tâm
*
Tel: 0983022774; Email:duongquynhphuongsptn@gmail.com
lí (trong đó nổi trội là ngôn ngữ); có ý thức về
sự thống nhất của họ cũng như sự khác nhau giữa họ với các tộc người khác [5]
Mỗi cộng đồng tộc người được đặc trưng bởi những dấu hiệu như: cùng chung tiếng nói, lãnh thổ, lối sống văn hoá và ý thức tự giác dân tộc Trong một số trường hợp, những dấu hiệu cùng chung lãnh thổ có thể đóng vai trò kém quan trọng hơn [3]
Văn hoá tộc người là một thực thể đa dạng và thống nhất “Nếu coi thống nhất của văn hóa
từ đa dạng, thì muốn củng cố sự thống nhất
ấy, phải trên cơ sở bảo tồn và phát triển tính
đa dạng của văn hóa, mà ở đây thể hiện rõ nhất là đa dạng văn hóa tộc người và văn hóa địa phương (văn hóa vùng) Sẽ không có sự thống nhất văn hóa nào vững chắc và lành mạnh lại dựa trên cơ sở thuần nhất hóa hay đơn nhất hóa văn hóa” [5]
Cộng đồng các dân tộc được hiểu là một khái niệm phát sinh do kết hợp hơn một đến nhiều dân tộc (tộc người) trên một không gian lãnh thổ nhất định Mỗi một dân tộc được hình thành và phát triển trong những điều kiện lịch
sử nhất định, với những đặc trưng cơ bản : cùng chung ngôn ngữ, đặc điểm văn hoá, lãnh thổ cư trú và ý thức tự giác dân tộc Tất cả hợp thành một cộng đồng tộc người gắn bó với nhau trong truyền thống, nghĩa vụ và quyền lợi
Trang 5Dương Quỳnh Phương và Đtg Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ 167(07): 159 - 164
160
Những nghiên cứu gần đây cho thấy, có một
số yếu tố chính của cộng đồng dân tộc là địa
vực, yếu tố kinh tế hay nghề nghiệp và cuối
cùng là yếu tố có tính văn hóa Địa vực:
Trong rất nhiều định nghĩa về cộng đồng, yếu
tố địa vực (được hiểu là lãnh thổ và môi
trường tự nhiên) được nhắc đến như là yếu tố
đầu tiên và quan trọng bậc nhất Ranh giới
được xác lập trong quá trình lịch sử là một cơ
sở để phân biệt cộng đồng này với cộng đồng
khác Yếu tố kinh tế (hay sinh kế): yếu tố này
có ý nghĩa quan trọng trong sự tồn tại của
cộng đồng Kinh tế không những đảm bảo về
vật chất cho cuộc sống của mọi người trong
cộng đồng mà còn là đòn bẩy cho sự phát
triển xã hội Chỉ có sự phát triển kinh tế thì
mới có sự phát triển xã hội Các hoạt động
kinh tế đóng góp vào sự kết nối cộng đồng,
tạo ra sức mạnh và sự thống nhất chung cho
cộng đồng Yếu tố văn hóa: Đây là một biểu
thị có tính tổng hợp khi nhận biết các cộng
đồng, trong đó đặc biệt chú ý đến các khía
cạnh như truyền thống - lịch sử, tôn giáo - tín
ngưỡng, hệ thống giá trị chuẩn mực, phong
tục tập quán… Trong thực tế có 3 đặc điểm
cần phải lưu tâm đặc biệt, đó là khía cạnh tộc
người, tôn giáo, tín ngưỡng, hệ giá trị và
chuẩn mực
Những nhân tố chi phối tới văn hóa tộc
người và cộng đồng các dân tộc
Yếu tố lịch sử tộc người
Lịch sử tộc người là quá trình hình thành và
phát triển của một cộng đồng người trên các
bình diện dân số, xã hội, kinh tế, văn
hóa…được gắn bó với môi trường tự nhiên,
xã hội cụ thể tương ứng với từng thời kỳ lịch
sử của mỗi quốc gia, mỗi khu vực Lịch sử
của các cộng đồng tộc người không diễn ra
theo một đường thẳng mà thường thăng trầm,
cũng có khi theo đường dích dắc, bị chi phối
bởi các điều kiện môi trường tự nhiên, dân số,
kinh tế và mối quan hệ xã hội với các cộng
đồng tộc người khác
Lịch sử tộc người là yếu tố quan trọng để
nhận diện các vấn đề kinh tế, văn hóa, xã
hội…đương đại đang diễn ra hiện nay của các
tộc người ở các quốc gia trên thế giới Trong nghiên cứu Nhân học, Dân tộc học, Kinh tế, Văn hóa…, của một cộng đồng tộc người và
sự tiếp biến văn hoá của các dân tộc thì lịch
sử tộc người là một vấn đề cơ bản để nhận diện một cách toàn diện và sâu sắc những nội dung của các vấn đề trên Bởi vì, các hiện tượng văn hóa, kinh tế, đời sống cụ thể của mỗi tộc người có mối quan hệ biện chứng, sâu sắc với những hiện tượng diễn ra trước đó Kết quả nghiên cứu của các nhà dân tộc học, khảo cổ học cho thấy, về lịch sử hình thành của các dân tộc Việt Nam có 2 nguồn gốc: nguồn gốc bản địa và nguồn gốc di cư Dân tộc bản địa là những cư dân đã cư trú lâu đời
ở Việt Nam, hay ở một địa phương nào đó, trước các cư dân thuộc ngôn ngữ khác Các dân tộc có nguồn gốc di cư là những dân tộc
từ nơi khác đến (Trung Quốc, Lào, Thái Lan ) với những nguyên nhân do chiến tranh, loạn lạc, mưu sinh Đó là các cư dân thuộc nhóm ngôn ngữ Mông - Dao, Tạng - Miến, Hán Họ vào Việt Nam theo nhiều hướng di cư từ bên ngoài lãnh thổ, trong những khoảng thời gian khác nhau; một số dân tộc được chia thành nhiều nhóm địa phương, tất cả đều nhanh chóng hoà nhập với các dân tộc anh em, tạo thành cộng đồng dân tộc Việt Nam
Dân tộc Việt Nam trải qua nhiều biến đổi lịch
sử theo các hình thái kinh tế - xã hội, nhưng cũng cần thấy rằng, trong hoàn cảnh địa lí của các nước phương Đông và các nước Đông Nam Á, cộng đồng dân tộc Việt Nam hình thành sớm và phát triển nhanh Nằm ở vị trí ngã ba giữa Đông Nam Á và Đông Nam Á hải đảo, Việt Nam sớm trở thành nơi sinh tụ, gặp gỡ, tiếp xúc giữa các bộ lạc, bộ tộc thuộc nhiều thành phần nhân chủng, ngôn ngữ khác nhau Đặc điểm này đã tạo nên đặc điểm của một nước Việt Nam là quốc gia đa dân tộc với nền văn hoá đa dạng, phong phú trong sự hoà quyện giữa yếu tố bản địa với các yếu tố bên ngoài được tiếp thu, đồng hoá, chất lọc, tạo nên bản sắc văn hoá Việt Nam vừa độc đáo vừa
dễ hội nhập cùng thế giới
Trang 6Dương Quỳnh Phương và Đtg Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ 167(07): 159 - 164
161
Trong quá trình lịch sử, với nhiều biến động
lớn như: chiến tranh, loạn lạc, thiên tai, dịch
bệnh, đói nghèo liên tiếp diễn ra, các cộng
đồng tộc người thường di động, ít ở nơi cư trú
ban đầu của mình; các cuộc thiên di, chuyển
cư của các nhóm người từ ngoài đến và cũng
có biến động từ bên trong, phải chuyển đi
Chính vì vậy, bức tranh phân bố dân cư – dân
tộc luôn thay đổi Kết quả là các dân tộc
thường không có địa bàn cư trú riêng rẽ, mà ở
xen kẽ nhau Mỗi một dân tộc lại thường bị xé
lẻ, cư trú ở những địa phương khác nhau, từ
nhóm tộc người ban đầu phân hoá thành các
nhóm địa phương
Quy luật chung của lịch sử là dựa căn bản
trên cái nền hình thái kinh tế – xã hội, sự biến
đổi của các triều đại, các sự kiện lịch sử,
chiến tranh… Còn lịch sử văn hoá là sự biến
đổi của các hình thái, giá trị văn hoá và biểu
tượng trong một môi trường lịch sử dân tộc
nhất định Bởi vì sự vận động của văn hoá
trong thời gian (quá khứ – hiện tại – tương
lai) nó có quy luật riêng, chứ không hoàn toàn
trùng khớp với quy luật chung của lịch sử
Điều kiện tự nhiên và môi trường sống
Điều kiện tự nhiên và môi trường là một yếu tố
quan trọng đối với hoạt động kinh tế và sự tồn
tại của loài người Trong quá trình phát triển
các tộc người ở nước ta đã có hàng nghìn, hàng
trăm năm vật lộn, mưu sinh và thích ứng với
các yếu tố tự nhiên để tồn tại và phát triển Quá
trình lịch sử hình thành và phát triển của các
tộc người đồng thời đó cũng là quá trình nhận
thức và thích ứng với môi trường sống với các
yếu tố tự nhiên và xã hội
Do nhu cầu của đời sống mà các cộng đồng
tộc người dần dần hoàn thiện nhận thức và
định hình được các “tiêu chí” trong việc chọn
lựa các yếu tố tự nhiên để làm nơi cư ngụ, nơi
lập mường, dựng bản; nơi khai phá ruộng
nương để làm ra cái ăn, cái mặc;…để chọn
lựa khai phá hay bảo tồn nhằm phục vụ cuộc
sống lâu dài cho mình và cho các thế hệ con
cháu Hoạt động kinh tế, xã hội, văn hóa của
các tộc người chính là hệ quả của nhận thức
và hoạt động tương tác của con người vào thế
giới tự nhiên xung quanh để sáng tạo nên các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể phục vụ cuộc sống của con người Tuy nhiên hệ quả, biểu hiện, mức độ của các giá trị đó của các tộc người không hoàn toàn giống nhau Môi trường tự nhiên là thực tại đối diện với con người, trong đó có một bộ phận thế giới tự nhiên được con người chọn lọc, khai phá, thích ứng để tạo nên hệ sinh thái nhân văn, tạo nên
hệ thống các giá trị văn hoá phục vụ cho sự tồn tại và phát triển của chính con người
Có thể chứng minh những chi phối của điều kiện tự nhiên và môi trường đến văn hoá các dân tộc qua thực tế của vùng cao miền núi phía Bắc Việt Nam Do đặc điểm cư trú, nét nổi bật trong thế ứng xử với môi trường tự nhiên của đồng bào các dân tộc vùng cao là luôn vượt khó khăn, linh hoạt và tạo ra khả năng thích ứng cao với môi trường tự nhiên khắc nghiệt Trong nền kinh tế truyền thống, yếu tố môi trường tự nhiên vẫn luôn có vai trò quyết định đối với đời sống của người dân Điều kiện tự nhiên quyết định các mô hình canh tác, tuỳ vào đặc điểm tự nhiên, môi trường của từng vùng mà có các loại hình canh tác khác nhau, họ khai phá và canh tác trên nương rẫy ở các dạng địa hình: nương bằng ruộng và nương bậc thang, nương thổ canh hốc đá, nương dốc núi đất Đối với người dân vùng cao, rừng đóng vai trò rất quan trọng Ngoài việc cung cấp đất trong trường hợp người dân thiếu đất, rừng cũng là nơi cung cấp cho họ nguồn năng lượng, lương thực, thuốc chữa bệnh cũng như vật liệu làm nhà, đồ dùng sinh hoạt Có thể nhận thấy rằng, người dân sống dựa vào rừng
ở hai khía cạnh, thứ nhất là phụ thuộc về thu
nhập, liên quan đến tổng thu nhập và thu nhập
họ có được từ bán các sản phẩm từ rừng, và
thứ hai là sự phụ thuộc về sinh kế, được tính
toán bằng các loại sản phẩm từ rừng và sử dụng hàng ngày
Sự gắn bó sâu sắc của đồng bào với thiên nhiên còn được thể hiện ở chỗ, tên làng, tên bản, tên chợ, tên người đều được đặt theo tên của các sự vật trong tự nhiên (tên cây, tên
Trang 7Dương Quỳnh Phương và Đtg Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ 167(07): 159 - 164
162
hoa, ) Ví dụ như: bản Cưởm (trám), chợ Co
Sau (cây sau sau), bản Bó Giài (mỏ cát)
Ranh giới của các bản cũng là ranh giới tự
nhiên, thường là dòng suối, đỉnh núi, mỏm
đá, và rất được coi trọng
Nhìn từ góc độ tích cực, những ứng xử của
đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao phía Bắc
đã gắn kết mọi người trong bản làng thành
cộng đồng chặt chẽ, có trật tự, kỷ cương, có
truyền thống, có thuần phong mỹ tục của một
cuộc sống con người hoà quyện với thiên
nhiên, cá nhân gắn bó với cộng đồng, góp sức
quan trọng trong việc quản lý và bảo vệ tài
nguyên môi trường Mặc dù mỗi dân tộc thiểu
số vùng cao phía Bắc đều có phong tục tập
quán riêng, nhưng lại có những điểm chung
trong các tập tục về bảo vệ môi trường, môi
sinh của đồng bào như: coi “nước” là “mẹ”,
“rừng” là “thần”, “thú hoang” là “bạn”,
cây có “linh hồn” Xuất phát từ quan niệm
như vậy nên cộng đồng dân tộc thiểu số vùng
cao đều có những qui định rõ ràng, nghiêm
ngặt về bảo vệ nguồn nước, bảo vệ rừng, nhất
là rừng đầu nguồn
Từ những phân tích trên cho thấy, giữa con
người và điều kiện tự nhiên có mối quan hệ
khăng khít với nhau Trong quá trình tồn tại
và phát triển, các dân tộc đã tích lũy được
nhiều kinh nghiệm quý báu nhờ sự tiếp xúc,
gắn bó với tự nhiên Văn hoá của các dân tộc
cũng được hình thành và phát triển trong các
không gian lãnh thổ của từng vùng, từng khu
vực Thực tế cho thấy, văn hóa của mỗi dân
tộc, mỗi cộng đồng người chính là sự hòa
hợp, thích ứng với điều kiện tự nhiên, môi
trường, nơi họ sinh sống và tồn tại Cùng với
sự tiến bộ của lực lượng sản xuất, văn hoá
ứng xử của con người với tự nhiên cũng phát
triển từ thấp lên cao: từ những thói quen,
phong tục tập quán đến đạo đức, lối sống, văn
hoá Trong chiều phát triển đó, văn hoá là cái
bao trùm nấc thang cao nhất trong nhận thức và
ứng xử của con người với môi trường tự nhiên
Yếu tố giao thoa và tiếp biến văn hóa
Giao thoa và tiếp biến văn hóa chính là nội
hàm của sự tương tác văn hóa giữa các dân
tộc này bởi một dân tộc khác trong phạm vi không gian lãnh thổ nhất định thông qua các hoạt động kinh tế - xã hội Trong quá trình tiếp nhận đó, tuỳ theo mức độ tương tác mạnh hay yếu dẫn tới, trước hết là sự thay đổi về văn hoá vật chất sau đó là văn hoá tinh thần (vật thể / phi vật thể), và cuối cùng là sự hình thành một diện mạo mới cả về văn hoá tinh thần cũng như vật chất
Xu hướng chung của giao thoa, tiếp biến văn hoá là sự gắn liền với lịch sử tồn tại và phát triển các tộc người của các quốc gia – dân tộc trên thế giới, tiếp biến văn hóa được nhìn
nhận là “dòng chảy tự nhiên”, bất chấp các
rào cản về kinh tế, xã hội và ngôn ngữ Tiếp biến có nghĩa là sự tiếp tục, tiếp nhận trong
xu hướng biến đổi không ngừng Dù bằng con đường nào thì quá trình giao thoa, tiếp biến và phát triển văn hoá của các dân tộc cũng đều chịu sự tác động ở mức độ khác nhau của các nhân tố nội sinh và ngoại sinh Nhân tố nội sinh ở đây là yếu tố văn hoá truyền thống, là những khuynh hướng, những nhu cầu đổi mới văn hoá bản thân mỗi dân tộc gắn với nhu cầu
và quá trình phát triển kinh tế - xã hội Còn các nhân tố ngoại sinh đóng vai trò quan trọng trong quá trình kích thích, vay mượn, đồng hoá văn hoá và từ đó dẫn tới sự thâm nhập và xuất hiện cái mới trong văn hoá dân tộc Quá trình này luôn đặt mỗi dân tộc phải
xử lý tốt mối quan hệ biện chứng giữa yếu tố
"nội sinh" và "ngoại sinh"
Giao thoa và tiếp biến văn hóa là một nhu cầu bắt buộc cho sự tồn tại và phát triển của mỗi cộng đồng, mỗi quốc gia dân tộc Qua giao lưu tiếp xúc với các nền văn hóa bên ngoài, các chủ thể văn hóa bản địa thu nhận được nhiều thông tin mới, xử lý những thông tin này giúp
họ có được những hiểu biết hoặc tri thức mới,
từ đó ở họ nẩy sinh những nhu cầu mới Tuy nhiên, trong quá trình giao lưu, tiếp biến văn hoá, các dân tộc cần phải giữ được những bản sắc văn hoá riêng của dân tộc mình
Trang 8Dương Quỳnh Phương và Đtg Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ 167(07): 159 - 164
163
Tác động của xu thế toàn cầu hoá và hội
nhập Quốc tế
Từ nửa cuối thế kỉ XX, toàn cầu hoá và hội
nhập Quốc tế đã trở thành xu thế mạnh mẽ
Hội nghị lần thứ 29 của diễn dàn kinh tế thế
giới tại Davos (Thuỵ Sĩ 28/1– 2/2/1999) đã
khẳng định toàn cầu hoá không còn là xu thế
nữa mà trở thành một thực tế [1]
Hội nhập quốc tế là một quá trình phát triển
tất yếu, do bản chất xã hội của lao động và
quan hệ giữa con người Sự ra đời và phát
triển của kinh tế thị trường cũng là động lực
thúc đẩy quá trình hội nhập Hội nhập diễn ra
trên nhiều lĩnh vực khác nhau, theo tiến trình
từ thấp đến cao Hội nhập đã trở thành một xu
thế lớn của thế giới hiện đại, tác động mạnh
mẽ đến quan hệ quốc tế và đời sống của từng
quốc gia
Hội nhập văn hóa - xã hội có ý nghĩa rất quan
trọng trong việc làm sâu sắc quá trình hội
nhập, thực sự gắn kết các nước với nhau bằng
chất keo bền vững Quá trình này giúp các
dân tộc ở các quốc gia khác nhau ngày càng
gần gũi và chia sẻ với nhau nhiều hơn về các
giá trị, phương thức tư duy và hành động; tạo
ra sự hài hòa và thống nhất ngày càng cao
hơn giữa các chính sách xã hội của các nước
thành viên; đồng thời tạo điều kiện để người
dân mỗi nước được thụ hưởng tốt hơn các giá
trị văn hóa của nhân loại, các phúc lợi xã hội
đa dạng; đặc biệt, hình thành và củng cố tình
cảm gắn bó thuộc về một cộng đồng chung
rộng lớn hơn quốc gia của riêng mình (ý thức
công dân khu vực/toàn cầu) Tuy nhiên, hội
nhập có thể làm gia tăng nguy cơ bản sắc dân
tộc và văn hóa truyền thống bị xói mòn trước
sự “xâm lăng” của văn hóa nước ngoài Xét
về lĩnh vực văn hoá, toàn cầu hoá và hội nhập
quốc tế không chỉ tạo ra cơ hội cho các quốc
gia, dân tộc mở rộng sự giao lưu, hiểu biết và
xích lại gần nhau, mà còn đặt những giá trị
văn hoá truyền thống của mỗi dân tộc trước
nhiều thách thức to lớn [6]
Trong giai đoạn hiện nay,văn hoá Việt Nam
có cơ hội hội nhập và giao lưu với các nền
văn hoá khác của thế giới để làm giàu và
khẳng định bản sắc của mình Song, hơn lúc nào hết, đây cũng là giai đoạn mà các giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc phải đối diện với những tác động tiêu cực của toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế Có thể dẫn chứng qua một khía cạnh của văn hoá, đó là trong đời sống tinh thần, những giao lưu, vay mượn văn hoá ở Việt Nam hiện nay diễn ra khá sôi động Một bộ phận đáng kể lớp trẻ ưa chuộng, thậm chí sùng bái phong cách văn hóa, văn nghệ phương Tây Họ không thích hoặc thờ ơ với các bản nhạc, bài ca cách mạng, không quan tâm đến các hình thức nghệ thuật, các dòng dân ca truyền thống; trái lại, tán dương
và cổ vũ cho những bài hát có nhịp điệu mạnh, như Rock, Ráp hoặc những bài hát có nội dung nhạt nhẽo Cùng với sự phát triển của các phương tiện thông tin đại chúng, hàng ngày, hàng giờ, trên các mạng thông tin toàn cầu liên tục truyền các hình ảnh, tin tức, ấn phẩm độc hại, không phù hợp với truyền thống văn hóa dân tộc Chính điều này đã góp phần hình thành ở một bộ phận thanh, thiếu niên lối sống buông thả, bạo lực, tình dục,
xa lạ, trái ngược với những giá trị nhân văn lâu đời của dân tộc, những giá trị đã tạo nên bản sắc văn hóa và đạo đức truyền thống của con người Việt Nam
Trong bối cảnh trên, việc giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc là sự lựa chọn văn hóa cho phát triển bền vững Một dân tộc sẽ không còn là chính mình nếu đánh mất bản sắc văn hoá của dân tộc Theo đó, hội nhập quốc tế và giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc là những nhu cầu tất yếu, khách quan để một dân tộc có thể tồn tại và phát triển trong xu thế toàn cầu hoá Hội nhập quốc tế và giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc là hai mặt thống nhất, có quan hệ chặt chẽ với nhau Vì vậy, đối với Việt Nam, việc nhận thức rõ vấn đề này có ý nghĩa quan trọng trong quá trình thực hiện nhiệm vụ bảo tồn, phát huy giá trị truyền thống dân tộc nói riêng và phát triển đất nước nói chung KẾT LUẬN
Nghiên cứu về tộc người, cộng đồng các dân tộc và những yếu tố chi phối đến văn hóa cần
Trang 9Dương Quỳnh Phương và Đtg Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ 167(07): 159 - 164
164
phải nhìn nhận và tiếp cận dưới nhiều góc độ
khác nhau, trong đó có địa lí học, thông qua
mối quan hệ giữa tự nhiên, con người và xã
hội để thấy được các đặc trưng tổng thể của
môi trường lãnh thổ địa lí tự nhiên, địa bàn cư
trú của các dân tộc trong tư cách là chủ thể
của mọi sự tiếp nhận và biến đổi văn hóa
Mặc dù trong mỗi một không gian lãnh thổ
nhất định đều có các dân tộc cư trú với những
đặc trưng riêng về văn hóa, tuy nhiên trong xu
thế giao thoa và hội nhập hiện nay, có rất
nhiều nhân tố chi phối tới yếu tố văn hóa, do
vậy ở một trừng mực nào đó văn hóa của các
dân tộc có thể bị biến đổi hoặc mai một dần
Chính vì vậy, việc nghiên cứu về những nhân
tố chi phối đến văn hóa của cộng đồng các
dân tộc cần phải được chú ý trong chiến lược
phát triển của cả nước nói chung và của các
vùng miền nói riêng
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bộ Thương mại (2005), Kiến thức cơ bản về hội
nhập Quốc tế, Hà Nội
2 Khổng Diễn (1995), Dân số và dân số tộc người ở
Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
3 Lê Sỹ Giáo (Chủ biên), (1998), Dân tộc học đại
cương, Nxb Giáo dục, Hà Nội
4 Dương Quỳnh Phương, Vũ Như Vân (2014),
Văn hoá của các dân tộc: Tiếp biến trong sự tương tác không gian lãnh thổ giữa các dân tộc vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ Việt Nam, Nxb
Văn hoá thông tin, Hà Nội
5 Ngô Đức Thịnh (2006), Văn hóa, văn hóa tộc
người và văn hóa Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội,
Hà Nội
6 Phạm Quốc Trụ (2011), Hội nhập quốc tế: Một
số vấn đề lí luận và thực tiễn, http://nghiencuu
biendong.vn/toan-cau-hoa-hoi-nhap-kinh-te/2014- hoi-nhap-quoc-te-mot-so-van-de-ly-luan-va-thuc-tien, 31/ 8/ 2011
SUMMARY
THE FACTORS DOMINATE OVER CULTURAL ETHNIC AND CULTURE
Duong Quynh Phuong1*, Tran Viet Khanh2, Dong Duy Khanh1
1
University of Education - TNU, 2 Thai Nguyen University
Research cultural issues of ethnics community and the factors dominate over culture is a very broad field, it’s getting the study attention of the Ethnologists, Anthropologists, Sociologists In this article, the issue is approached under the view of geography In fact these elements: nature - culture, society, ethnic livelihood, bring own mark of the natural environment and economic life, culture in the space of certain territory Ethnics reside in each area, each area, the culture has its own characteristics and is influenced by many factors, inside the factors most obviously is History – ethnic people; Natural conditions and living environment; Integration and cultural exchange
Key words: Culture, ethnic, history – ethnic people, geography, dominate, ethnic community
Ngày nhận bài: 03/02/2017; Ngày phản biện: 20/2/2017; Ngày duyệt đăng: 28/6/2017
*
Tel: 0983022774; Email:duongquynhphuongsptn@gmail.com
