BÀN LUẬN VỀ ĐÁNH ĐỔI MÔI TRƯỜNG KHI XÂY DỰNG CÔNG VIÊN ĐẠI DƯƠNG SƠN TRÀ

Sau khi phân tích, kết quả cho thấy: giữa du lịch và hệ sinh thái là được - mất; giữa phát triển du lịch với nghề đánh bắt và nơi neo đậu tàu thuyền của bà con Mân Thái là hòa – hòa; t[r]

BÀN LUẬN VỀ ĐÁNH ĐỔI MÔI TRƯỜNG KHI XÂY DỰNG

CÔNG VIÊN ĐẠI DƯƠNG SƠN TRÀ

Ngô Trà Mai *

Viện Vật lý – Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ VN

TÓM TẮT

Bài báo bàn luận các xung đột trong quá trình xây dựng Công viên Đại dương Sơn Trà, bước đầu đưa ra một số nhận định về đánh đổi giữa du lịch, sinh thái và môi trường Sau khi phân tích, kết quả cho thấy: giữa du lịch và hệ sinh thái là được - mất; giữa phát triển du lịch với nghề đánh bắt

và nơi neo đậu tàu thuyền của bà con Mân Thái là hòa – hòa; thay đổi chế độ thủy thạch động lực

và rủi ro sự cố là được - mất

Như vậy, cán cân được và mất chiếm tỉ lệ đa số Kiến nghị xây dựng các biện pháp giảm thiểu để dịch chuyển cán cân đánh đổi theo chiều hướng được – hòa góp phần phát triển khu vực theo hướng bền vững và bảo tồn hệ sinh thái biển

Từ khóa: đánh đổi, hệ sinh thái, du lịch, môi trường, công viên Đại dương Sơn Trà

ĐẶT VẤN ĐỀ*

Sự đánh đổi được sử dụng khá nhiều trong đời

sống xã hội, là sự lựa chọn hợp lý giữa các

nguồn lực để đạt mục tiêu mong muốn Trong

lĩnh vực môi trường việc ra quyết định lựa

chọn dựa trên sự phân tích được và mất (trade

– off), so sánh lợi ích từ một dự án/kế hoạch

lên các thiệt hại về mặt môi trường [1], [2]

Dưới góc độ kinh tế - du lịch và môi trường

chúng ta đang thực hiện đánh đổi, tuy nhiên

không nhiều nghiên cứu về lĩnh vực này Trên

thế giới đã có một vài công trình đề cập đến

đánh đổi dịch vụ sinh thái, tác động của du

lịch và phát triển đô thị đến vùng biển ven bờ

[1], [2], [3] Ở Việt Nam có một số nghiên

cứu của Hoàng Văn Thắng, Trần Chí Trung ,

tập trung chủ yếu vào đánh đổi giữa bảo tồn

và phát triển giao thông đường bộ [4], [5]

Công viên Đại Dương Sơn Trà, tại phường

Thọ Quang, quận Sơn Trà, thành phố Đà

Nẵng được hình thành từ mục tiêu du lịch

Quá trình hoạt động sẽ gây bất lợi đến môi

trường nước, các dải san hô và cỏ biển, khu

vực neo đầu tàu thuyền của người dân Xác

định “được và mất” giữa bảo tồn HST biển và

du lịch, kiến nghị các biện pháp dịch chuyển

cán cân đánh đổi về trạng thái cân bằng là nội

dung của bài báo

*

Tel: 0982 700460

TIẾP CẬN VẤN ĐỀ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Tiếp cận vấn đề trên quan điểm tổng thể và liên ngành, xem xét Công viên trong vùng bán đảo Sơn Trà và vịnh Đà Nẵng Các tiếp cận khác dựa trên HST, BVMT

Phương pháp nghiên cứu:

Phương pháp khảo sát thực địa: từ tháng 3

-11/2016 đã tiến hành nhiều đợt khảo sát khu vực Công viên và phụ cận Các điều kiện tự nhiên, KT-XH được thu thập đánh giá; phối hợp với Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật trong quá trình khảo sát HST biển

- Phương pháp kế thừa: kế thừa nội dung của

Báo cáo ĐTM do tác giả là thành viên chính

và Kết quả tính toán mô phỏng mô hình số trị

về chế độ thủy thạch động lực Dự án Công viên Đại dương Sơn Trà của Viện khoa học thủy lợi Việt Nam lập (2016) Trong các tài liệu trên có dùng mô hình Mike21 để mô phỏng sự cố lan truyền dầu

- Phương pháp ma trận: Cơ sở xây dựng là

việc phân tích hoạt động của Công viên, liệt

kê và nhận định các tác động đến môi trường

- HST, phân tích số liệu khảo sát và xin ý kiến chuyên gia Sau đó xây dựng ma trận tương tác đơn giản và không đơn giản: (1) Tại ma trận đơn giản: trục hoành ghi các yếu tố

“được”, trục tung ghi các yếu tố “mất” (2)

Ma trận không đơn giản: Trên các ô ghi

“được” và “mất” tiến hành cho điểm từ (-3) –

(+3) Việc cho điểm đôi khi còn mang tính

chủ quan, để khắc phục, sử dụng công thức

trọng số:

min

i i

K





 x N cấp (1)

Trong đó: Ki = Trọng số; Ai = Số lượng mối

quan hệ của các yếu tố; Amax và Amin = Số

lượng lớn nhất và nhỏ nhất của mối quan hệ

trong dãy yếu tố

Kết quả nhận được với trọng số = 0 cán cân

đánh đổi là hòa, <0 là mất, >0 là được

Phương pháp phân tích hệ thống: Số liệu và

thông tin được tổng hợp và phân tích theo hệ

thống, liên quan đến: đánh đổi giữa dịch vụ

HST, bảo tồn ĐDSH và phát triển; giữa du

lịch và nghề đánh bắt truyền thống; biến đổi

chế độ thủy thạch động lực khu vực; nguy cơ

xảy ra rủi ro sự cố

TỔNG QUAN VỀ CÔNG VIÊN ĐẠI

DƯƠNG SƠN TRÀ

Công viên được quy hoạch trên diện tích

99,64 ha, trong đó có 79,14 ha đất mặt nước

hiện là nơi neo đầu tầu thuyền của cư dân

vùng Mân Thái, quận Sơn Trà, thành phố Đà

Nẵng (hình 1, 2)

Hình 1 Phối cảnh Công viên

Hình 2 Vị trí khu vực Công viên

Với mục tiêu xây dựng trung tâm du lịch, vui chơi phù hợp quy hoạch của Đà Nẵng Mặt bằng sử dụng đất được bố trí với khoảng 12% là đất công trình, còn lại là đất cây xanh, mặt nước

Quyết định có hay không xây dựng Công viên

là một sự lựa chọn khi làm thay đổi chức năng, dịch vụ mà HST hiện trạng đang cung cấp Sự đánh đổi này theo nhiều chiều, cụ thể: khí hậu, thủy văn, dòng chảy; môi trường sống Các kịch bản đánh đổi được mô tả trong bảng 1

Bảng 1 Các kịch bản đánh đổi

Du lịch

Được Được-Được

Được-Hòa

Được-Mất Hòa Được Hòa- Hòa-Hòa Hòa-Mất Mất Được Mất- Mất-Hòa Mất-Hòa Bài viết sẽ phân tích các nội dung đánh đổi dựa trên đánh giá về HST khu vực và các tác động trong quá trình hoạt động Công viên KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Đánh đổi với sự tồn vong HST biển

Theo đề tài: Điều tra nghiên cứu rạn san hô

và các HST liên quan vùng biển từ Hòn Chảo đến Nam Đèo Hải Vân và Bán đảo Sơn Trà,

năm 2008 của Viện hải dương học – Viện khoa học và Công nghệ Việt Nam, HST biển khu vực có 191 loài san hô, 15 họ và 3 giống san hô mềm; 3 loài cỏ biển, 72 loài rong biển,

53 loài động vật thân mềm, 221 loài thực vật phù du Đặc biệt, quanh khu vực này còn có đến 162 loài thuộc 77 giống cá khác nhau sinh sống như: họ cá thia, cá bàng chài, Khu vực quanh Hòn Sụp, phía Đông có khoảng 54 loài san hô; phía Tây, số loài san hô lên đến

58 loài

Hình 3 Rạn san hô khu vực Hòn Sụp

Hình 4 Mô phỏng vị trí phân bố san hô và thảm

cỏ biển xung quanh khu vực Công viên

Tuy nhiên, theo Chi cục Thủy sản Đà Nẵng,

các rạn san hô hiện đang bị hư hại, suy thoái

do lắng đọng trầm tích và do thói quen neo

đậu tàu thuyền, đánh bắt hải sản gần bờ; khai

thác du lịch tự phát,

Đường ranh giới ngoài cùng phía Nam của

Công viên cách mép ngoài phía Bắc của vùng

bảo vệ nghiêm ngặt (rạn san hô khu vực Hòn

Sụp) khoảng 150m, nên hoạt động của Công

viên sẽ ảnh hưởng đến san hô và HST biển tại

khu vực này (hình 4) thông qua: lượng nước

thải khoảng 650m3/ngày đêm, CTR và CTNH

với khối lượng tối đa gần 3000 kg/ngày Nếu

không được xử lý triệt để đây sẽ là lý do đánh

đổi với sự tồn vong của HST khu vực

Chất hữu cơ dễ bị phân hủy sinh học và các

chất tiêu thụ oxy trong nước thải, rác thải làm

suy kiệt hàm lượng oxy hòa tan trong nước

HST dưới nước, rạn san hô, thảm cỏ biển bị

ảnh hưởng, các loài thủy sinh bị thiếu oxy sẽ

chết làm giảm sản lượng đánh bắt

Việc chiếm dụng phần diện tích mặt nước ven

biển, làm thu hẹp phạm vi sinh sống của các

loài sinh vật Đồng thời các hoạt động trên

cũng làm biến đổi trầm tích, giảm độ trong của

nước biển, dẫn đến giảm khả năng quang hợp

và diện tích phân bố của cỏ biển (hình 3, 4)

Một số loài san hô như các loài san hô cành dễ

bị tổn thương bởi lắng đọng trầm tích

Như vậy chấp nhận xây dựng Công viên Sơn

Trà, một mặt sẽ là xây dựng được khu vui

chơi đáp ứng nhu cầu giải trí, tương ứng với

việc chấp nhận những tác động bất lợi gây ra

đối với HST khu vực Đưa vào ma trận tính

trọng số kết quả Ki = -2, như vậy sự đánh đổi

giữa du lịch và HST là sự đánh đổi giữa được

và mất Cần dịch chuyển cán cân này về trạng thái được và hòa để đảm bảo mục tiêu phát triển bền vững

Đánh đổi du lịch với nơi neo đậu tàu thuyền của bà con Mân Thái

Trong tổng diện tích gần 100ha xây dựng Công viên, có 70% đất mặt nước là nơi neo đậu tàu thuyền của cư dân vùng Mân Thái, chủ yếu là thuyền thúng và tàu công suất nhỏ Quá trình xây dựng Công viên phải di dời, thay đổi vị trí neo đậu, luồng tàu ra vào, thói quen của bà con sang vị trí được quy hoạch là bãi tắm Mân Thái Hiện trạng bãi tắm Mân Thái có độ dốc lớn, dễ gây nguy hiểm cho du khách nên hoạt động tắm biển ít Việc thay đổi vị trí neo đậu bên cạnh sự đánh đổi giữa nghề đánh bắt truyền thống và phát triển du lịch, còn là sự đánh đổi giữa loại hình

du lịch nhỏ lẻ, tự phát và du lịch có quy mô lớn hơn

Các hệ lụy của quá trình đánh đổi này sẽ là: Xáo trộn cuộc sống của ngư dân; khó thích nghi khi di chuyển đến bến tàu mới; gián đoạn hoạt động đánh bắt hải sản Tuy nhiên những nội dung này sẽ chỉ diễn ra trong một thời gian ngắn chủ yếu ở giai đoạn thi công

Về lâu dài sau khi di chuyển, cơ sở hạ tầng được đầu tư nâng cấp, vị trí luồng lạch được

bố trí theo quy hoạch, sẽ thuận lợi hơn cho quá trình neo đậu của bà con Đưa vào ma trận tính trọng số kết quả Ki = 0, vì vậy xét về góc độ đánh đổi thì đây là hòa – hòa

Đánh đổi với sự thay đổi chế độ thủy thạch động lực khu vực

Quá trình lấn biển xây dựng công trình sẽ làm biến đổi chế độ thủy thạch động lực khu vực đặc biệt là về cao trình sóng, xói lở bồi tụ đường bờ, lan truyền độ đục Kế thừa kết

quả của Báo cáo tính toán mô phỏng mô hình

trị số về chế độ thủy thạch động lực Dự án Công viên Đại dương Sơn Trà do Viện Khoa

học Thủy lợi lập năm 2016

Kết quả mô phỏng theo các chế độ gió chỉ ra diễn biến trường dòng chảy tại đây khá phức tạp do bị chi phối bởi điều kiện địa hình Vận

tốc dòng chảy thường có giá trị lớn ở sát ven

bờ, trừ khu vực Hòn Sụp và những khu vực

có địa hình đáy gồ ghề do đá hoặc bãi san hô,

vận tốc cũng sẽ tăng - giảm đột biến

Công trình có ảnh hưởng tới diễn biến hình

thái cũng như chế độ động lực khu vực xung

quanh, tuy nhiên mức độ ảnh hưởng và phạm

vi không lớn (200 m-800 m tính từ mép công

trình).Về cơ bản vẫn theo quy luật của hiện

trạng, chỉ xuất hiện một vài điểm dị thường,

tuy nhiên không nhiều

Trong phạm vi các khu vực bãi tắm Mân Thái

tiếp giáp phía Tây Nam, bãi tắm Mỹ An, khu

vực núi Ngũ Hành Sơn sẽ chịu ảnh hưởng

trực tiếp bởi sự biến đổi về dòng chảy, sóng

Đồng thời, theo thời gian sự thay đổi này có

thể kéo theo sự biến đổi về diễn biến sinh

thái, thay đổi quy luật về bồi xói đường bờ, đe

dọa đến các hoạt động kinh tế khác Đưa vào

ma trận tính trọng số kết quả Ki = -1, như vậy

đánh đổi trong nội dung này là được và mất

Đánh đổi môi trường khi xảy ra sự cố

Rủi ro sự cố liên quan đến đánh đổi có nhiều,

tuy nhiên đáng quan tâm nhất là tràn dầu

Công viên có các tàu thuyền hoạt động trong

khu vực trung tâm thương mại và giải trí, các

tàu này có thể xảy ra va chạm làm rò rỉ dầu

Giả thuyết, xảy ra va chạm giữa 2 tàu du lịch

công suất 650 mã lực, mỗi tàu chứa tối đa

khoảng 1,7 m3

dầu Khi sử dụng mô đun SA

FM của mô hình Mike 21 mô phỏng quá trình

lan truyền dầu chỉ ra ở các hình 5 và 6

Hình 5 Hành vi di chuyển vết dầu loang sau

30’, 1h, 2h, 3h và 5h vào mùa gió ĐB

Hình 6 Hành vi di chuyển vết dầu loang sau

30’, 1h, 2h, 3h và 5h vào mùa gió TN

Trong cả hai trường hợp gió mùa ĐB và TN, khi tràn dầu, sau khoảng 5 giờ các vết dầu sẽ lan ra mặt nước khu vực nhà hát, nhà biểu diễn Tuy nhiên vệt dầu chưa loang ra ngoài khu vực và tới rạn san hô, thảm cỏ biển do được chắn bởi 1 phần khu đất dự kiến phát triển và khu nhà hàng, quầy ba Nhưng, các loài sinh vật sống trong nước như tôm, cua, cá

và trên lớp trầm tích như ngao, sò, san hô, rất nhạy cảm với ô nhiễm dầu Do dầu bao phủ màng tế bào, làm mất khả năng điều tiết

áp suất trong cơ thể sinh vật, đồng thời cũng

là nguyên nhân làm chết hàng loạt sinh vật bậc thấp, các con non, ấu trùng Đặc biệt khi

có hàm lượng dầu xuất hiện tại các rạn san

hô, dầu loang cản trở quá trình trao đổi oxy gây ngạt HST; dầu lắng sẽ phủ lên bề mặt san

hô, gây chết

Như vậy nguy cơ xảy ra rủi ro sự cố thấp, nhưng mức độ ảnh hưởng là rất lớn, cán cân đánh đổi dịch hẳn về phía được và mất (kết quả tính trọng số Ki = -3)

KIẾN NGHỊ CÁC BIỆN PHÁP GIẢM THIỂU CÁN CÂN ĐÁNH ĐỔI

Thực tế, chiến lược phát triển kinh tế của Việt Nam trong các thập kỷ gần đây chủ yếu dựa vào tài nguyên thiên nhiên: rừng, biển Do quản lý yếu kém và công nghệ lạc hậu, nên

mô hình phát triển này phát sinh nhiều mâu thuẫn môi trường Các biện pháp hạn chế chính là các giảm thiểu tác động đến môi

trường nước, HST, ứng phó sự cố dầu tràn

Khi những biện pháp này được thực hiện

nghiêm túc, cán cân được và mất trong đánh

đổi sẽ dần chuyển dịch về trạng thái cân bằng

Giảm thiểu tác động đến HST: Xử lý triệt để

các loại chất thải phát sinh trong quá trình

hoạt động của Công viên (nước thải, rác thải),

không để chất thải ô nhiễm phát tán ra biển

Trong một số trường hợp xảy ra sự cố nằm

ngoài phạm vi tính toán gây tác động bất lợi

đến HST cần tiến hành các biện pháp tái tạo,

bồi hoàn Cụ thể là việc phối hợp với Viện

Hải Dương học Nha Trang để: khoanh vùng

phục hồi sinh thái nhằm nuôi phục hồi san hô,

cỏ biển, ngoài tự nhiên Lấy tập đoàn san hô,

cỏ biển khoẻ mạnh từ nơi khác nuôi trồng

trong điều kiện nhân tạo của phòng thí

nghiệm sau đó di dời đến nơi cần phục hồi

Giảm thiểu tác động đến nơi neo đậu tàu

thuyền của bà con Mân Thái: Xây dựng hoàn

thiện khu neo đậu tàu thuyền mới, hướng dẫn

luồng lạch cụ thể cho ngư dân

Giảm thiểu sự thay đổi chế độ thủy thạch

động lực khu vực: Tạo vành đai mở để ngăn

cát giảm sóng đi vào trong khu vực công

trình, vừa có tác dụng hướng dòng chảy từ

trong ra ngoài, đồng thời phân phối lại bùn

cát để ổn định địa hình đáy Xây đê chắn sóng

tiếp giáp bãi tắm Mân Thái về phía Nam và

Tây Nam khu vực để hạn chế tác động của

sóng đến công trình và đới bờ

Giảm thiểu rủi ro sự cố tràn dầu: Tổ chức

phân bố luồng lạch hợp lý, trang bị phao vây

dầu để có thể kịp thời ngăn dầu lan truyền

Khi có sự cố cần huy động phương tiện, trang

thiết bị, vật tư triển khai hoạt động ứng phó

Sau đó là khắc phục theo yêu cầu của cơ quan

có thẩm quyền

KẾT LUẬN

Xây dựng Công viên Sơn Trà góp phần đưa

Đà Nẵng trở thành trung tâm du lịch của cả

nước là một hướng đi đúng Bài báo bàn luận

các xung đột trong quá trình xây dựng Công

viên, bước đầu nhận định về đánh đổi: giữa

du lịch và HST là được - mất; giữa phát triển

du lịch với nghề đánh bắt và nơi neo đậu tàu thuyền của bà con Mân Thái là hòa – hòa; thay đổi chế độ thủy thạch động lực khu vực

và rủi ro sự cố là được - mất

Xem xét dưới 4 góc độ cơ bản, cán cân được

và mất chiếm đa số, tổng điểm theo ma trận

về trọng số Ki = -6 Cần thiết phải xây dựng các biện pháp giảm thiểu: kiểm soát tốt các nguồn thải, xử lý triệt để chất thải phát sinh;

có phương án trồng phục hồi HST nhạy cảm;

bố trí nơi neo đậu tàu thuyền mới; xây dựng phương án ứng phó sự cố tràn dầu Khi các nội dung trên được thực hiện nghiêm túc và đầy đủ, cán cân đánh đổi sẽ dịch chuyển theo chiều hướng được và hòa (Ki ≥ 0)

Lựa chọn giữa phát triển và bảo tồn, hướng tới phát triển bền vững là khó khăn nhưng quan trọng, đòi hỏi phải có các nghiên cứu chuyên sâu Thời gian tới tác giả sẽ tiếp tục dành thời gian cho các nội dung này để có thể

có cái nhìn tổng quan về kinh tế, xã hội, môi trường và sinh thái khu vực bán đảo Sơn Trà

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Howe C., H Suich, B Vira and G M Mace, (2014), “Ecosystem Services for Human Well-being: A Meta-analysis of Ecosystem Service

Tradeoffs and Synergies in the Real World”, Global Environmental Change, Vol.28, pp 263-275

2 John Davenport, Julia L Davenport (2006),

“The impact of tourism and personal leisure

transport on coastal environments”, Estuarine, Coastal and Shelf Science, Vol 67, pp 280-292

3 Paul D Hirsch (2013), “Navigating complex trade-offs in conservation and development: An Integrative Framework”, Issues in interdisciplinary studies, pp 99-122

4 Ngô Trà Mai (2016), “Bước đầu phân tích đánh đổi môi trường khi nạo vét thông luồng Khu kinh

tế Vân Phong và đề xuất biện pháp giảm thiểu”,

Hội nghị địa lý lần thứ 9, tr 265-272

5 Hoàng Văn Thắng, Trần Chí Trung, Thomas McShane (2008), “Đánh đổi giữa bảo tồn thiên

nhiên và phát triển, sự lựa chọn khó khăn”, Hội thảo Quốc tế Việt Nam học lần thứ 3, tr 648-658

SUMMARY

DISCUSS THE ENVIRONMENTAL TRADE-OFF IN BUILDING

SON TRA OCEAN PARK

Ngo Tra Mai *

Institute of Physics - Vietnam Academy of Science and Technology

The article discusses the conflicts during construction of Sơn Trà Ocean Park, initial opinions about the trade-offs between tourism, ecology and the environment After careful analysis, results show that between tourism and ecology is a win-lose, between tourism development and local fishing and ship mooring grounds at Mân Thái is a neutral-neutral, the changing of the lithosphere dynamic order and risk is a win-lose

So, the scale tip in the favor of win-lose situation Request for the establishment of different methods to minimize and tip the scale to win-neutral in order to develop the area in a sustainable way and to protect the ocean ecosystem

Keyword: Trade-offs, ecosystem, tourism, environment, Son Tra Ocean Park

Ngày nhận bài: 31/7/2017; Ngày phản biện: 09/8/2017; Ngày duyệt đăng: 30/9/2017

*

Tel: 0982 700460