Để thể hiện được tính cách nhân vật này nhiều cơ mưu, gia trưởng, nhất nhất mọi người trong gia đình phải tuân theo ý của ông ta, ngay từ cảnh đầu tiên của vở kịch, diễn viên Tiến Đạt[r]
Trang 1V Ă N HÓ A
Việc xử lý ngôn ngữ hình thể trên
sân khấu đối với nhân vật kịch là rất quan trọng Người diễn viên xử
lý ngôn ngữ hình thể tốt đúng với diễn biến
tâm lý nhân vật sẽ tạo ra những hiệu quả nhất
định về mặt tạo hình nhân vật Ta vẫn còn nhớ
bằng hình thể phốp pháp mà NSND Trọng
Khôi đã lột tả một anh hàng thịt với thân xác
trần tục nhưng lại mang trong mình một tâm
hồn Trương Ba thanh tao điềm đạm trong vở
Hồn Trương Ba da hàng thịt của cố nhà văn Lưu
Quang Vũ Đây là một vai diễn với xử lý tâm lý
nhân vật và ngôn ngữ hình thể vô cùng thành
công của NSND Trọng Khôi Trong vai diễn này,
khi thì cái tâm hồn thanh cao của Trương Ba
chỉ đạo cái thân xác của anh hàng thịt, khi thì
trong cái thân xác ấy những bản năng trần
tục lại trỗi dậy, lấn át cả tâm hồn thanh cao
NSND Trọng Khôi bằng hình thể đã tạo ra một
không phải như anh Hợi ngày xưa thô lỗ cục cằn, nhưng cũng có lúc con người đó nói năng cục cằn, ăn uống bỗ bã Hay đôi bàn tay và những cử động lật đi lật lại (thể hiện sự lúng túng phân vân) đồng thời còn mang ý nghĩa triết học - phần hồn và xác là hai mặt không thể tách rời trong một con người Hai bàn tay thô tục của anh Hàng thịt Trọng Khôi thỉnh thoảng lại đưa cao lên gần mặt, hai mắt nhìn chăm chú vào hai bàn tay lật đi lật lại – thể hiện sự không tin vào mắt mình khi phần hồn ông Trương Ba đang ở trong xác anh hàng thịt Bằng việc sử dụng ngôn ngữ hình thể trong tạo hình cho nhân vật Trương Ba trong xác anh hàng thịt, người ta thấy được diễn biến phức tạp của tâm hồn Trương Ba Đây là một vai diễn rất thành công của Trọng Khôi Nó mang lại những ấn tượng đặc biệt cho khán giả cả
về tạo hình và tâm lý lẫn nhân vật Người diễn
NGÔN NGỮ HÌNH THỂ TRONG NGHỆ THUẬT BIỂU DIỄN
CỦA NGƯỜI DIỄN VIÊN KỊCH NÓI
DƯƠNG THANH HUYỀN Tóm tắt
Diễn viên là người có vai trò quan trọng đối với việc thành công của vở diễn Thông qua sáng tạo của diễn viên, tư tưởng, ý đồ của tác giả kịch bản, đạo diễn được cụ thể hóa Diễn viên sử dụng nhiều yếu tố khác nhau của kỹ thuật biểu diễn và ngôn ngữ sân khấu, trong đó có cả ngôn ngữ hình thể để sáng tạo nhân vật.
Từ khóa: Ngôn ngữ hình thể, diễn viên, kịch nói
Abstract
Actor is the person who plays a key role in the success of the play Through the creativity of the actor, the thought and intentions of the script writer and the director is materialized Actors use a variety of elements of performance techniques and stage language, including body language to create character.
Keywords: Body language, actor, drama
Trang 2vật mà qua đó còn phải bộc lộ tính cách số
phận của nhân vật NSND Đào Mộng Long là
một người rất có ý thức tạo cho nhân vật của
ông những nét tạo hình độc đáo Ông thường
nghiên cứu tỉ mỉ những động tác, những cử chỉ
để nhân vật trên sân khấu không có một cử
chỉ nào thừa thãi vu vơ mà lại thiếu mục đích
Cách ông xử lý ngôn ngữ hình thể trong sáng
tạo nhân vật đã biến ông thành một diễn viên
đặc biệt Trong cuốn Diễn viên và Sân khấu, tác
giả Lưu Quang Vũ đã viết về sự sáng tạo nhân
vật của Đào Mộng Long như sau: “Cả vở diễn
nửa hậu phương, Đào Mộng Long diễn vai cụ
Thiệu chưa đầy 5 phút, nhưng đã tạo ra một
cách sinh động về dáng nét cũng như cá tính
của nhân vật Để tô đậm tính bộc trực của cụ
Thiệu, Đào Mộng Long đã cố tạo cho nhân
vật những nét “ngang”: Cụ Thiệu đội chiếc mũ
biên phòng bạc màu, hai tai mũ bẻ ngang, râu
mép cụ vuốt ngang, cụ đi đứng nói năng cũng
ngang tàng… Rồi đến một lớp diễn tả cụ Thiệu
gặp mưa: “Đầu mũ của cụ Thiệu đổ xuống lòng
thong, quần sắn ống cao ống thấp Tấm khăn
quàng cổ tung ra chảy dài xuống Đôi giầy cởi
ra vắt trên tay cái cao cái thấp Một tấm áo
mưa khoác hờ trên vai và một thân thể xộc
xệch siêu vẹo…” Rõ ràng trên sân khấu, bằng
ngôn ngữ hình thể Đào Mộng Long đã thể
hiện một cá tính nhân vật và một hoàn cảnh
mà nhân vật phải đối diện Nói chung, việc sử
dụng ngôn ngữ hình thể trong sáng tạo tạo
hình của nhân vật trong vở diễn đòi hỏi người
diễn viên phải lao động nghiêm túc và tìm tòi
không mệt mỏi
Ngôn ngữ hình thể trong khắc họa tính
cách nhân vật
Tính cách là một thuộc tính tâm lý bền
vững và phức hợp của cá nhân, bao gồm một
hệ thống thái độ và hành vi quen thuộc mang
tính đạo đức của cá nhân đối với hiện thực, thể
hiện trong hệ thống hành vi, cử chỉ tương ứng
Tính cách của mỗi con người, nhân vật
được cấu thành bởi bốn yếu tố căn bản là:
Tính chất thời đại; Tính dân tộc; Tính giai tầng;
trong trạng thái đúc liền, được biểu hiện ra bởi những nét tính cách khác nhau Mỗi con người, nhân vật có dấu ấn khác những người khác chính là ở tính cách, đặc biệt là ở những nét cá tính
Tính cách là yếu tố quan trọng trong đời sống cá nhân và trong quan hệ cộng đồng của con người Người ta thường đánh giá hành động, lời nói, và đôi khi là suy nghĩ của một người để suy ra tính cách người đó, và cuối cùng là kết luận về bản chất người đó
Trong tác phẩm sân khấu, xây dựng tính cách nhân vật là một điều khá quan trọng Mọi hành động, lời nói của người diễn viên trên sàn diễn đều phải làm sao bộc lộ được tính cách nhân vật Bởi đơn giản là hành động của nhân vật được xuất phát từ tính cách, hay nói cách khác, tính cách nào hành động nấy
Theo Arittốt, tính cách nhân vật kịch được thể
hiện bằng khuynh hướng ý chí của con người
đó “Kịch không trực tiếp trình bày tính cách
nhân vật, mà chỉ trình bày hành động của anh
ta, và qua hành động đó, những đặc điểm của tính cách nhân vật sẽ khắc nổi lên, vậy thì phải chăng, chính tính cách của nhân vật chi phối hành động của anh ta Do đó, trên sân khấu, đôi khi diễn viên không cần nói lời nào mà chỉ sử dụng ngôn ngữ hình thể cũng thể hiện được rõ tính cách của nhân vật kịch” Ví dụ:
Trong vở Cát bụi, Thúc Đại, một người độc ác,
luôn toan tính để có cuộc sống giàu sang ngay
từ khi còn là một tên vô danh tiểu tốt, Thúc Đại
đã nổi tiếng với chiến tích ngang nhiên cưới
vợ sắp cưới của bạn Nhưng khi lấy được rồi, hắn lại ghen tuông, đánh chết vợ trong khi người vợ đó đang mang thai, rồi bỏ nhà đi biệt
xứ Tại chỗ làm mới, hắn chấp nhận cưới cô bồ đang mang thai của cấp trên để có được vị trí trong xã hội, rồi bằng những thủ đoạn đê hèn, Thúc Đại trở thành giám đốc một công ty Về hưu với một tài sản kếch xù, Thúc Đại bị các con vây quanh đòi phân chia tài sản Và câu chuyện kịch bắt đầu từ đây Cái hài hước của nhân vật này ở chỗ ông ta thuê tên nhà văn Tống Thoại để viết sử truyền thống của công ty với mục đích nâng cao uy tín của mình nhưng không ngờ lại bị tên nhà văn này tống tiền
Trang 3V Ă N HÓ A
và còn đòi cưới Ái Trinh, con gái ông Từ một
người chủ động tưởng có thể điều khiển được
tên nhà văn viết ra những gì mình yêu cầu thì
ông lại trở thành kẻ bị động, bị hắn ta dắt mũi
Cao trào của kịch là cảnh cuối khi Tuyết Mai,
vợ ông tiết lộ ra sự thật: những đứa con của
ông từ Diên Bình, Mạc Đức đến Ái Trinh đều
không phải là con đẻ của ông Nó là kết quả
của những lần ông bắt bà ngủ với lãnh đạo
để được cất nhắc lên vị trí cao hơn Có thể nói
nhân vật Thúc Đại là một nhân vật hay và khó
Để thể hiện được tính cách nhân vật này nhiều
cơ mưu, gia trưởng, nhất nhất mọi người trong
gia đình phải tuân theo ý của ông ta, ngay từ
cảnh đầu tiên của vở kịch, diễn viên Tiến Đạt
đã tạo hình cho nhân vật này một bộ mặt lúc
nào nghiêm khắc, dáng đi trịch thượng và luôn
cầm theo cái batoong khi xuất hiện trên sân
khấu để rồi ông có thể thực hiện hành động
diễn một cách tự nhiên là ném cái ba toong
ngay ra sân khấu, khi hai đứa con: Mạc Đức và
Ái Trinh tìm về để đòi ông chia tài sản
Hành động ném chiếc ba toong vừa thể
hiện tính cách gia trưởng, cũng đồng thời thể
hiện sự tham lam khi ông ta muốn ôm khối tài
sản khổng lồ bên mình mà không chịu chia
cho các con của mình Trong vở Ông không
phải là bố tôi của Lưu Quang Vũ, trong cảnh
hai mẹ con lên thăm bố, bằng những hành
động như chạy nhảy trên sân khấu, leo lên
chiếc bục ngồi vắt vẻo hay như khi gặp được
bố rồi, trong khi hai bố mẹ đang nói chuyện
thì Quang Minh đã có những tạo hình nhìn
ngó, quan sát bố mình,tò mò sờ quân hàm,
thắt lưng, cái túi, khẩu súng với một thái độ rất
ngây thơ khiến ta hình dung đây là một đứa trẻ
khá hiếu động và có một niềm tự hào về bố,
khát khao được gần bố
Ngôn ngữ hình thể với tư cách là một trong
những ngôn ngữ của con người là nơi bộc
lộ khá rõ nét tính cách của con người Người
Phương Đông từ cổ đại đã có những thuật
“xem tướng số” trên cơ sở đúc kết những trùng
lặp của các “nguyên mẫu” và sự liên quan giữa
“tướng mặt”, “tướng người” và tính cách, số
phận của người đó Ngôn ngữ hình thể có khả
năng bộc lộ thể hình tính cách của con người -
diễn viên sân khấu nói chung, diễn viên kịch nói nói riêng khai thác trong các tạo hình tính cách nhân vật
Khai thác ngôn ngữ hình thể trong việc thể hiện xung đột nội tâm nhân vật
Xung đột chính là những mâu thuẫn, những đụng độ, những va chạm ở hình thái và cấp độ đỉnh điểm của đời sống được nghệ thuật hóa trong tác phẩm kịch Xung đột là đặc trưng thể loại của kịch Nói một cách khác, đã là kịch phải
có xung đột, không có xung đột không thành kịch Nhà mỹ học Heeghen đã định nghĩa về kịch - kịch là sự diễn tả hành động và lời nói con người Song không phải bất kỳ hành động
và lời nói nào cũng có tính kịch Để hành động
và lời nói có tính kịch thì phải đặt trong nó mối xung đột Các tác phẩm văn học, dù là tự sự hay trữ tình thì cũng đều chứa đựng những xung đột Tuy nhiên xung đột trong kịch thì tập trung hơn và quyết liệt hơn và chi phối toàn bộ sự phát triển của vở kịch
Xung đột kịch được chia làm 3 hình thái: Xung đột giữa con người với con người; Xung đột giữa con người với hoàn cảnh; Xung đột nội tâm (hay xung đột tâm lý)
Xung đột giữa con người với con người:
Là hình thái xung đột giữa nhân vật này với nhân vật khác, giữa lực lượng xã hội này với lực lượng xã hội kia
Xung đột giữa con người với hoàn cảnh:
Là hình thái xung đột giữa nhân vật với hoàn cảnh khách quan của bản thân, của xã hội và của thiên nhiên
Xung đột nội tâm (hay xung đột tâm lý của
con người): Là hình thái xung đột diễn ra trong cuộc đấu tranh chỉ có mình quyết định vấn đề nào đó cho mình
Trong ba hình thái xung đột trên, xung đột nội tâm ít xuất hiện hơn cả, nó chỉ xuất hiện khi nhân vật được đẩy vào trong những trạng thái tâm lý đặc biệt, hoàn cảnh đặc biệt, chẳng hạn như hành động giết con để trả thù chồng của nhân vật Mêđê trong tác phẩm cùng tên của Ơripit Giết con thì trả thù được người chồng bội bạc, nhưng giết con cũng đồng nghĩa với
Trang 4thần đáng yêu nhất Hay như nỗi băn khoăn
của Hămlet trong tác phẩm cùng tên của W
Shekespeare Chàng hoài nghi về thế giới này
“tồn tại hay không tồn tại” Cuộc đi tìm sự thật
về cái chết của người cha Hămlet quả thật gian
nan, đầy máu và nước mắt Nhưng Hămlet vẫn
phải vượt lên chính mình để đi tìm chân lý, đi
tìm sự thật Vì xung đột nội tâm là xung đột
ngầm bên trong của nhân vật, khán giả không
thể nhìn thấy được, mà chỉ có thể cảm nhận nó
thông qua điệu bộ, cử chỉ, nét mặt, hành động
không lời của diễn viên trên sân khấu mà thôi
Và để thể hiện xung đột nội tâm cho hiệu quả,
thông thường các đạo diễn thường gợi ý cho
diễn viên sử dụng ngôn ngữ hình thể Có thể
đưa ra những ví dụ về việc diễn viên xử lý ngôn
ngữ hình thể để thể hiện xung đột nội tâm của
nhân vật Vở diễn Âm mưu và tình yêu do đạo
diễn Nguyễn Đình Nghi dàn dựng cho Nhà
hát kịch Việt Nam có cảnh tể tướng Fôn Vante
- cha của Phécđinăng và thư ký riêng Vuôm
bàn mưu chia rẽ tình yêu của Phécđinăng và
Luydơ Bẩy trang kịch bản được đạo diễn bỏ đi
thay thế bằng chưa đầy hai phút diễn, không
một lời đối thoại, chỉ có âm nhạc, ánh sáng và
các tư thế tạo hình của diễn viên Đặc biệt là
cảnh Luydơ viết thư Để chia rẽ tình yêu của đôi
trai gái, tể tướng Fôn Vante đã bắt giam bố của
Luydơ Để cứu mạng cha mình, Luydơ buộc
phải viết lá thư tình gửi đến tên thị vệ trưởng
Tay thì viết theo lời đọc của Vuôm, nhưng lòng
thì đau như cắt Đạo diễn Nguyễn Đình Nghi
khi dàn dựng vở Âm mưu và tình yêu, để thể
hiện rõ xung đột nội tâm của Luydơ, ông đã
để cho diễn viên hoàn toàn xử lý bằng ngôn
ngữ hình thể “Theo lối diễn tả thực thông
thường khi diễn cảnh viết thư này sẽ phải có
bàn để Luydơ ngồi viết, lại phải có giấy, bút,
mực Nhưng nếu Luydơ ngồi sau bàn làm sao
diễn tả được tâm trạng nàng khi phải viết bức
thư kinh khủng này! Lá thư sẽ dập tắt danh dự
của đời ta, sân khấu trống trơn, đồ đạc bài trí
chỉ là một chiếc ghế duy nhất Đến đoạn Vuôm
ép Luydơ viết thư, hắn lấy trong áo choàng ra
một cây bút lông đưa cho Luydơ Nàng ngồi
trên ghế viết, đứng dậy run rẩy viết Những lời
bạo của địa ngục, của định mệnh, Luydơ vứt thư đi rồi lại nhặt lên viết tiếp, rồi gục xuống viết ngay trên sàn sân khấu… tâm trạng quằn quại của Luydơ đã được diễn đạt vừa dữ dội vừa xúc động” Bằng việc xử lý ngôn ngữ hình thể, mặc dù diễn viên đóng vai Luydơ không
hề nói câu nào, nhưng khán giả vẫn hiểu được những giông bão trong lòng của nhân vật này Yêu Phécđinăng bao nhiêu thì những con chữ hiện trên lá thư như những nhát dao đâm vào tim nàng bấy nhiêu Bằng những hành động như là run rẩy, vứt lá thư đi rồi lại cầm lên viết tiếp, đôi khi gục xuống bàn đau khổ…đã cho thấy xung đột bên trong của nhân vật Luidơ
dữ dội đến mức nào
Trong vở Macbeth, NSND, đạo diễn Lê
Hùng dàn dựng cho nhà hát Tuổi trẻ, nhân vật Macbeth phu nhân do NSND Lan Hương đóng, tại cảnh sau khi giết vua Đơn can, Macbeth phu nhân sám hối với tội lỗi của mình Bà bị những cơn ác mộng vây quanh và phải kết liễu cuộc đời mình Đạo diễn Lê Hùng đã để cho diễn viên Lan Hương xử lý màn xung đột nội tâm này bằng hai dải lụa đỏ thả từ trên cao xuống Và diễn viên vừa thoại, vừa vùng vẫy điên cuồng trong hai giải lụa đó Cuối cùng nhân vật đó bị hai giải quấn chặt và chết một cách tức tưởi
Xử lý ngôn ngữ hình thể trong sáng tạo hành động của nhân vật
Hành động kịch phải có tính trọn vẹn nội tại Hành động kịch xảy ra, phát triển và kết thúc không chỉ xoay quanh số phận một nhân vật, mà là sự thống nhất từ bản thân hành động kịch, tức là sự tự phát triển, tự phơi bày của bản thân hành động kịch với tất cả tính tất yếu, hay tính hợp lý của nó, mà không hề có sự can thiệp từ bên ngoài từ phía nhà viết kịch, và
từ những hiện tượng ngoài kịch Sự phát triển của hành động kịch trước hết là phụ thuộc vào ý chí của nhân vật, trạng thái tâm hồn của nhân vật, và sau nữa phụ thuộc vào xu thế của bản thân những sự kiện kịch, tức là xu thế tất yếu của hành động kịch Tự nó xảy ra, diễn ra, tiến triển rồi kết thúc
Trang 5V Ă N HÓ A
Nghệ sĩ nhân dân Đào Mộng Long khi ông
đóng vai Xi A trong vở kịch Luba, để tạo ấn
tượng với khán giả về nhân vật này, Đào Mộng
Long đã cố tình nói bằng giọng khào khào,
dáng đi vật vờ, tạo nên một cảm giác ma quái
Ông hay dùng lối đi vòng cung, ngoằn ngoèo
mỗi khi chuyển động trên sân khấu Ông hay
dùng thế khoanh tay hoặc chéo tay trước ngực
như một tu sĩ Lúc bị anh lính thủy tóm cổ, Đào
Mộng Long đã cho nhân vật Xi A dang tay làm
như ta là chúa Giê su bị đóng và ngã như một
cây thánh giá đang đổ Với những sáng tạo
hành động đó, mặc dù nhân vật Xi A chỉ xuất
hiện trên sân khấu 5 lần với thời lượng rất ít
nhưng lại để lại cho khán giả một ấn tượng
khó quên về nhân vật này
Cũng là một vai diễn khác của Đào Mộng
Long, trong vai ông Xẩm vở Âm mưu và hậu
quả (đạo diễn NSND Nguyễn Đình Nghi), chỉ
một mình ông với cây đàn, chiếc mũ để xin
tiền, bằng cách sử dụng ngôn ngữ hình thể
như cười, chào và run rẩy giơ chiếc mũ đi xin
tiền mọi người, có những lúc lại đưa tay vuốt
mái tóc của đứa trẻ nào đó… khiến cho khán
giả tưởng tượng ra rằng trên sân khấu có rất
đông người và ông giả Xẩm kia đang gặp gỡ
với nhiều người lúc ở gần, lúc ở xa, lúc sợ sệt,
lúc giận dữ, v.v…
Hay như hành động của nhân vật Bá Nhỡ
trong vở kịch Tiếng đàn vùng Mê Thảo (tác
giả: Tất Thắng, đạo diễn: Doãn Hoàng Giang)
đã vượt qua lời nguyền để đi tìm Thị Tơ làm
thức tỉnh ông chủ ấp Mê Thảo khỏi cõi u mê
Tiếng đàn vùng Mê Thảo là tác phẩm được nhà
lý luận sân khấu Tất Thắng cảm tác từ truyện
ngắn Chùa Đàn của Nguyễn Tuân Vở kịch xoay
quanh cuộc đời của Thị Tơ, một phụ nữ đẹp
nhưng đầy bí ẩn Một lần cô bị truy đuổi, bị
thương khá nặng và được chủ ấp Mê Thảo cưu
mang chữa trị cho đến khi bình phục Để trả ơn,
Thị Tơ đem tài nghệ pha trà, chơi đàn phục vụ
chủ trang ấp, vô tình khiến những người đàn
ông ở đó si mê Rồi trong đúng ngày cậu chủ
ấp Mê Thảo làm hôn lễ và tổ chức chọn người
thi hội đàn ca, cô Tơ rời Mê Thảo theo chồng về
đi báu vật, khiến ông chủ trang ấp thẫn thờ
Bà chủ cuồng loạn tìm công thức sao trà cho giống Thị Tơ đến hao tâm tổn trí, mất cả sinh mạng Chủ ấp càng chìm sâu vào tình trạng u uất, chìm trong rượu với những mộng tưởng: chỉ cần được nghe thấy cô Tơ hát một lần Bá Nhỡ - người quản gia trung thành của ấp Mê Thảo - vì mang ơn cậu chủ mà lên đường đi tìm giọng ca đẹp
Cảnh kịch Bá Nhỡ đàn cho Thị Tơ hát để làm thức tỉnh ông chủ được đạo diễn Doãn Hoàng Giang xử lý chủ yếu bằng hình thể của người diễn viên: ông chủ Mê Thảo nằm mê man trên giường, xung quanh là các ca nữ đánh đàn Bá Nhỡ ngồi dưới đàn những khúc nhạc tuyệt diệu, nức nở tiếng tơ, tiếng trúc, mặt ngửa lên trời, toàn bộ tâm trí và sức lực dồn hết vào ngón đàn, và ông chơi đàn đến gục xuống chết Còn Thị Tơ đứng cạnh ngay ông chủ cất lên giọng ca sáng, mượt, trong với dải lụa trắng được vắt qua người, diễn viên Kiều Thanh vừa hát vừa múa bằng dải lụa đó Tông màu sử dụng trong cảnh này là trắng và đỏ Cho đến khi kết thúc vở kịch, đèn sân khấu bật sáng, khan giả đứng lên vỗ tay, người ta vẫn thấy NSND Hoàng Dũng đứng trân trân với cây đàn Một đoạn diễn đầy cảm xúc được xử
lý bằng ngôn ngữ hình thể của diễn viên đem lại sự xúc động đến nghẹn ngào cho khán giả
về sự thăng hoa, sự hy sinh của người nghệ sĩ chân chính
D.T.H
(ThS, Giảng viên Trường Đại học Sân khấu
Điện ảnh Hà Nội)
Ngày nhận bài: 21 - 4- 2017
Ngày phản biện, đánh giá: 7 - 6 - 2017 Ngày chấp nhận đăng: 30 - 6 - 2017