Nghi lễ phát lương Đền Trần Thương dưới góc nhìn biểu tượng văn hóa

Nghi lễ phát lương mặc dù mới ra đời nhưng biểu tượng của nó là sự tiếp nối của những gì vốn đã tồn tại thẳm sâu trong tâm thức dân gian, vì thế nên nghi lễ đã thu hút được[r]

T

NGHI LỄ PHÁT LƯƠNG ĐỀN TRẦN THƯƠNG DƯỚI GÓC NHÌN BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA

CAO THẢO HƯƠNG Tóm tắt

Nghi lễ Phát lương đền Trần Thương, tỉnh Hà Nam là một nghi lễ mới ra đời từ năm 2010 nhưng sớm nhận được sự quan tâm từ phía cơ quan quản lý các cấp cũng như nhân dân thập phương Đây là nghi lễ mang tính biểu tượng, tính thời sự và màu sắc tâm linh rõ nét, rất đáng được quan tâm nghiên cứu Bài viết tập trung nghiên cứu nghi lễ Phát lương đền Trần Thương dưới góc nhìn biểu tượng văn hóa nhằm thấy được sự vận động của biểu tượng cũng như nhu cầu tâm linh dân gian Trong đó, phát lương - xin lương được giải nghĩa với tư cách là biểu tượng mang tính lịch sử, tính hiện sinh - biểu tượng trung tâm của nghi lễ Ngoài ra, bài viết cũng bước đầu nhận diện và tìm hiểu một số biểu tượng góp phần làm nên tính thiêng của nghi lễ - một trong những điểm hấp dẫn khiến cho nghi lễ dễ dàng được dân gian đón nhận

Từ khóa: Phát lương, nghi lễ Phát lương, đền Trần Thương, biểu tượng, biểu tượng văn hóa

Abstract

Ritual of ration at Tran Thuong Temple, Ha Nam Province is a new ritual that was born in 2010 but soon received the attention from management agencies at all levels as well as the people all over the country This ritual has representativity, timeliness and spiritual colors and it is worthy of consideration The article focuses on studying ritual of rations at Tran Thuong Temple under the perspective of cultural symbolsinordertoseethemovementofsymbolsaswellastheneedsoffolkspirituality In which, giving ration – applying for ration is interpreted as a historical, existential symbol - the central symbol of the ritual In additions, the article also initially identifies and explores some of the symbols that contribute

to the sacredness of the ritual - one of the attractions that makse the ritual easy to receive

Keyword: Giving ration, ritual of ration, Tran Thuong temple, symbol, cultural symbol

rong nghiên cứu văn hóa nói chung

và nghiên cứu tín ngưỡng dân gian nói riêng, sự xuất hiện của những hiện tượng mới, một nghi lễ mới luôn là đề

tài đáng chú ý không chỉ bởi tính thời sự của

vấn đề mà còn bởi ý nghĩa sâu xa, thúc đẩy sự

ra đời của nó Nghi lễ Phát lương đền Trần

Thương là một hiện tượng mới, đáng chú ý

như thế Đây là một nghi lễ mang màu sắc

truyền thống rõ nét, nhưng lại ra đời trong bối cảnh hiện đại Nghi lễ cho thấy sự vận động của đời sống văn hóa và thế giới biểu tượng văn hóa trong giai đoạn hiện nay

Biểu tượng là một khái niệm có tính trừu tượng cao Biểu tượng gồm hai phần chính: dấu hiệu và ý nghĩa Trong đó, mối quan hệ

giữa hai phần này được hình thành và tồn tại

tương đối ổn định trong lịch sử Biểu tượng gắn

liền với ý thức và vô thức, có khả năng khơi gợi

cảm xúc và định hướng hành động Theo nhà

thần học Paul Tillich, “những vấn đề cơ bản

trong tư tưởng tôn giáo của con người phải

được thể hiện bằng biểu tượng, bởi vì chỉ có

ngôn ngữ biểu tượng mới có thể diễn đạt được

ý nghĩa của nó” (4, tr.41)

Bản thân biểu tượng là một khái niệm có tính đứt đoạn - tức “cái biểu hiện” và những ý

nghĩa biểu trưng không được nối liền nhau Đó

là lý do mà ở phương Tây cổ xưa, biểu tượng

được hình dung như hai mảnh ghép được xẻ

đôi, chia cho hai người để làm dấu hiệu nhận

nhau Sự hoạt động của ý thức, trí tưởng

tượng, những liên tưởng của con người được

nhìn nhận như một chìa khóa mở cánh cửa bí

ẩn về phần đứt gãy Mircea Eliade nhấn mạnh

đến “hoạt động tiềm thức và siêu nghiệm của

con người” Trong khi đó, James Wald đã nhấn

mạnh đến phức cảm trong liên tưởng Chỉ

những gợi mở của phức cảm trong liên tưởng

mới có thể nối lại phần đứt gãy giữa việc sử

dụng hình ảnh và phần thực đằng sau - “phần

trình bày”

Giữa hai phần chính của biểu tượng, “cái biểu hiện” và“cái được biểu hiện” bao giờ cũng

có một logic Các trường hoạt động của ý thức

trong biểu tượng rất phong phú, đa dạng và khó

nắm bắt Ban đầu con người ngầm quy ước về

một nội dung nào đó (có thể là nhiều hơn) bằng

một tín hiệu, lấy cái này để đại diện cho cái kia

Qua thời gian, tín hiệu đó được làm dày thêm,

phức tạp hơn bằng những lớp nghĩa mới dựa

trên lớp nghĩa ban đầu Với sự chồng xếp các

lớp nghĩa, lâu dần con người bắt đầu có những

liên tưởng và cảm xúc Khi các lớp nghĩa trở nên

phức tạp, khơi gợi nhiều cảm xúc ở con người,

điều khiển hành vi của con người một cách vô

thức thì tín hiệu trở thành biểu tượng Sự “đứt

gãy” giữa “cái biểu hiện” và “cái được biểu

hiện” là do sự chồng xếp giữa các

lớp nghĩa mà thành Lớp nghĩa mới ra đời dựa trên những lớp nghĩa gần nó nhất Đặc điểm nổi bật của biểu tượng là tính liên kết cơ động của các mối liên hệ Tuy nhiên, mối liên hệ ấy được phát triển, vận động; theo thời gian và hoàn cảnh lịch sử - xã hội, các lớp nghĩa được bồi đắp

và biến dạng một cách có chọn lọc và khác nhau

ở từng nền văn hóa Điều này liên quan trực tiếp tới tính ổn định tương đối của biểu tượng Bản chất của biểu tượng chính là sự gợi mở của cái biểu hiện, dẫn dắt con người tới những cái được biểu hiện Vì thế, đối với tư duy biểu tượng, không có gì là không khắc phục được Những gì khó hình dung được biểu trưng bởi cái cụ thể; cái “ảo” được biểu hiện qua cái “thực”

Vì vậy, biểu tượng không phải là một thực thể tĩnh mà luôn vận động, biến đổi theo thời gian

2 Biểu tượng phát lương - từ lịch sử tới văn hóa

Như đã nói ở phần trên, biểu tượng có đời sống riêng, gắn với đời sống xã hội Biểu tượng

có thể bị phai nhạt ý nghĩa, thậm chí trở thành biểu tượng chết khi không còn chứa đựng ý nghĩa gì đối với con người Nhưng biểu tượng cũng có thể được bồi đắp thêm nghĩa mới và quá trình bồi nghĩa này diễn ra dựa trên một dòng logic nhất định Ta có thể thấy điều này ở nghi lễ Phát lương đền Trần Thương

Đây là một nghi lễ mới, xuất hiện từ năm

2010 và tồn tại cho đến nay Nghi lễ được tổ chức tại đền Trần Thương, thuộc thôn Trần Thương, xã Nhân Đạo, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam Địa điểm ngôi đền hiện nay là kho lương chính trong 6 kho lương mà Trần Hưng Đạo cho đặt để phục vụ cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông xâm lược thời Trần Đây cũng là nơi Trần Hưng Đạo cắm sinh phần Vì thế dân gian có câu: “Sinh Kiếp Bạc, thác Trần Thương, quê hương Bảo Lộc” Vào giờ tý ngày rằm tháng giêng, tại đây tổ chức nghi lễ Phát lương, ban lộc đầu năm của Đức Thánh Trần cho nhân dân

Cũng vì mới ra đời, nên đây là một hiện tượng cho thấy sự tham gia của lớp nghĩa mới

bên cạnh các lớp nghĩa có sẵn trước đó Ở đây

có sự tích hợp, chồng xếp nhiều ý nghĩa, gắn

liền với niềm tin, ước mong phồn thực, niềm

tự hào dân tộc… mang đậm màu sắc dân gian,

cụ thể, có sự bồi đắp, chồng xếp giữa lớp nghĩa

mới và lớp nghĩa cũ Lớp nghĩa truyền thống là

lớp nghĩa tín ngưỡng hóa, tâm linh hóa sự kiện

lịch sử, gắn liền với lịch sử chống giặc ngoại

xâm dưới thời nhà Trần Đền Trần Thương

trong tâm thức dân gian gắn liền với chiến

thắng quân Nguyên Mông do nhà Trần lãnh

đạo Trong chiến thuật đánh giặc,

nhà Trần, cả ba lần chống lại quân

Mông Nguyên, đều chú trọng tới

vấn đề lương thực Đó là sự vận

dụng kế “vườn không nhà trống”

khiến quân giặc thiếu lương thực

trong 2 lần sang xâm lược nước

ta Và chiến thuật đánh cắt lương

thảo của địch, khiến địch mất

lương thảo phải rút quân ở lần

xâm lược thứ ba Như vậy, ở

hướng nghĩa này, lương thực gắn

liền với lịch sử, lịch sử được tâm

linh hóa

Bên cạnh lớp nghĩa trên, biểu tượng phát lương còn tích hợp,

bồi đắp nghĩa khác, ý nghĩa về ước

mong phồn thực Ước mong

phồn thực về sự no đủ là tâm thức vốn đã sẵn

có trong văn hóa dân gian Ở đây có sự chuyển

hóa từ lương thảo nuôi quân sang lương thực

nuôi dân, được biểu hiện bằng ngũ cốc Lương

thực gắn liền với sự no đủ, đồng thời gợi liên

tưởng tới hạt giống, sự sinh sôi nảy nở, được

phủ thêm màu sắc tâm linh: đó là ngũ cốc

thiêng, chứa đựng sức mạnh siêu nhiên, gắn

liền với ước mong phồn thực của con người,

cầu mưa thuận gió hòa, may mắn sung túc…

Lương thực trở thành biểu tượng của phồn

thực, là“lộc” của rất nhiều dân tộc trên thế giới,

bởi chức năng trong đời sống hiện thực của nó

là nuôi sống con người, là vật dự trữ để nuôi con người lâu dài, đồng thời là hạt giống tạo nên sự sinh sôi nảy nở Tâm thức này được tích hợp vào biểu tượng lương ở đền Trần Thương, và vì có

sự bồi nghĩa này thì nghi lễ bao hàm nội dung phát lương - nhận lương mới ra đời Phát lương

là phát lộc, nhận lương là nhận lộc, xin lương cũng có nghĩa là xin lộc Bởi thế mà nghi lễ này được tổ chức vào đầu năm, con người xin lộc may mắn đầu năm Lúc này biểu tượng mang tính hiện sinh rõ rệt Ta có thể hình dung sự bồi đắp hai lớp nghĩa này qua sơ đồ sau:

Sự tích hợp của hai lớp nghĩa của biểu tượng phát lương là sự tích hợp của tính lịch

sử (gắn với thời chiến) và tính hiện sinh (gắn với thời bình) Tất nhiên, tính lịch sử trong biểu tượng này không chỉ là sự tưởng nhớ quá khứ

mà còn là chủ nghĩa yêu nước, tinh thần dân tộc luôn tồn tại bền bỉ trong tâm thức người Việt Trong đó, người Việt luôn nhắc nhở mình sẵn sàng tiếp nối truyền thống hào hùng bảo vệ Tổ quốc, sẵn sàng chiến đấu vì độc lập dân tộc Bản chất của văn hóa là sự đồng thuận của cộng đồng, một hiện tượng chỉ có thể tồn tại khi

nó được sinh ra phù hợp với tâm tư, tình

cảm, mong ước, nghĩa là phù hợp với đời sống

của nhân dân Và chỉ có như vậy, văn hóa nói

chung và nghi lễ phát lương nói riêng mới có

con đường phát triển theo hướng được bồi

đắp Nghi lễ phát lương mặc dù mới ra đời

nhưng biểu tượng của nó là sự tiếp nối của

những gì vốn đã tồn tại thẳm sâu trong tâm

thức dân gian, vì thế nên nghi lễ đã thu hút

được sự quan tâm của nhân dân, trở thành

một hoạt động văn hóa có sức sống mãnh liệt

Tương truyền, khi có chiến tranh, nhân dân

tự nguyện đóng góp lương thực vào kho lương

của nhà Trần Nay lại có nghi lễ Phát lương từ

kho lương nhà Trần cho dân chúng Như vậy,

nhà Trần thu lương từ dân trong chiến tranh và

phát lương cho dân khi hòa bình trở lại Ta có

thể bắt gặp sự tương đồng hiện tượng này qua

sự kiện Lê Lợi trả gươm cho rùa thần ở hồ Hoàn

Kiếm Khi có chiến tranh, rùa thần cho Lê Lợi

mượn gươm chiến đấu Sau khi chiến tranh kết

thúc, Lê Lợi trả lại gươm cho rùa thần Mượn rồi

trả gươm, thu rồi phát lương là quy trình thể

hiện quy luật của văn hóa dân gian Việt Nam, sự

chuyển hóa tự nhiên từ thời chiến sang thời bình

Ý nghĩa của các biểu tượng đã chuyển hóa từ sức

mạnh đánh giặc sang ổn định trong hòa bình Đây

là biểu hiện của văn hóa Việt Nam, một nền văn

hóa có lịch sử phát triển trong điều kiện trải qua

nhiều cuộc chiến tranh

phát lương

Cũng giống như ở nhiều hoạt động nghi lễ dân gian khác, màu đỏ là một biểu tượng

thiêng của nghi lễ phát lương đền Trần

Thương Túi lương được may bằng vải đỏ,

được đựng trong hộp đỏ, đặt trên khay có vải

đỏ Màu đỏ trong tín ngưỡng dân gian thường

đi liền với thần thánh và sự kiêng kỵ Ban đầu,

màu đỏ tượng trưng cho mặt trời Khi ấy, nó là

một tín hiệu được hình thành theo lối tư duy

hoán dụ trực quan: mặt trời màu đỏ nên nhắc

tới mặt trời thì nghĩ tới màu đỏ và nhắc tới màu

đỏ thì nghĩ tới mặt trời Người Việt tôn sùng

mặt trời từ rất sớm, điều này đã được nhiều

học giả bàn đến Khi con người tôn thờ mặt trời, màu đỏ đồng nghĩa với sự linh thiêng của mặt trời, là màu của sức mạnh siêu nhiên, màu

ở trên cao (trên trời) Dựa trên ý nghĩa này, ý nghĩa rộng hơn bắt đầu phát triển Không chỉ

là màu tượng trưng cho tín ngưỡng thờ mặt trời, màu đỏ cũng tượng trưng cho thần thánh nói chung, cho “đấng trên cao” ngoài tầm với của con người và sự kiêng kỵ

Ta có thể hình dung cụ thể qua sơ đồ như sau:

Màu đỏ - Mặt trời (Sự liên tưởng)

↓

Màu đỏ -Thần Mặt trời (Lớp nghĩa 1)

↓ Màu đỏ - sức mạnh siêu nhiên, đấng trên

cao (Lớp nghĩa 2)

↓

Màu đỏ - linh thiêng, kiêng kỵ (Lớp nghĩa 3)

… Màu đỏ trong trường hợp ở đền Trần Thương cũng không nằm ngoài dòng chảy ý nghĩa này của tổng thể tín ngưỡng dân gian Việt Nam Tuy nhiên, khác với nhiều nơi, ở đền Trần Thương, màu đỏ thường đi cùng với màu vàng

Ta có thể thấy được điều này trên trang phục quân rước, trên túi lương (vải đỏ thêu chữ vàng) Đó là sự gợi nhắc tới lá cờ thêu sáu chữ

vàng “phá cường địch, báo hoàng ân” của Trần

Quốc Toản trong cuộc chiến lịch sử với quân Nguyên Mông lần thứ hai

Túi lương đựng ngũ cốc gồm có đỗ đỏ, đỗ xanh, hạt đậu nành, ngô đỏ, thóc nếp cái hoa vàng Ở đó chứa đựng ý nghĩa về con số 5, gắn với quan niệm về ngũ hành của Đạo giáo Trong

văn hóa Việt Nam, con số 5 là biểu tượng đã

được tiếp biến từ Đạo giáo, trở thành một biểu tượng dân gian Ở trường hợp đền Trần Thương, màu sắc dân gian gắn với màu sắc Đạo giáo rất rõ, bởi dòng đồng nhà Trần (trong tương quan với dòng đồng Thánh Mẫu) chịu ảnh hưởng của Đạo giáo sâu sắc, đến mức có

nhiều người cho rằng đây là một biến thể của

Đạo giáo khi du nhập vào Việt Nam Có lẽ bởi

thế mà biểu tượng con số 5 được chuyển tải

qua năm loại hạt làm lương thực mang ý nghĩa

kép đặc trưng Ngũ cốc vừa là biểu tượng của

dòng Đạo giáo, vừa là biểu tượng của văn hóa

dân gian, thể hiện sự trọn đầy, sung túc, giống

như mâm ngũ quả trên bàn thờ người Việt vậy

Cũng bởi thế mà ý nghĩa của ngũ cốc càng tô

điểm thêm tính chất phồn thực của nghi lễ

phát lương

Nghi lễ Phát lương được diễn ra vào giờ

thiêng, giờ chính Tý (12 giờ đêm) Đây được coi

là thời điểm tâm linh, huyền bí, là thời điểm

giao thoa giữa ngày cũ và ngày mới, là lúc trời

tối nhất, đêm lặng nhất Nếu như ban ngày là

dương, ban đêm là âm thì giờ tý là cực âm Đây

cũng là thời khắc thiêng gắn với thế giới âm, thế

giới thần linh Bởi thế mà nhiều nghi lễ dân gian

được tổ chức trong đêm Ở đền Hát Môn

liền với chủ nghĩa yêu nước, ý thức về lịch sử của người Việt Bởi thế, nghi lễ Phát lương đền Trần Thương dễ dàng có được sự đón nhận nhiệt tình và đầy trân trọng từ nhân dân địa phương cũng như khách thập phương

Dưới góc nhìn biểu tượng, nghi lễ Phát lương đền Trần Thương là một hiện tượng đáng chú ý, cần được nghiên cứu sâu hơn nữa Bởi ở đây ta thấy sự vận động, chuyển hóa, tích hợp của các lớp nghĩa biểu tượng rất rõ nét

Là một nghi lễ mới xuất hiện, song các biểu tượng được hình thành đã gắn bó với tâm thức dân gian, được cộng đồng đồng thuận và đón nhận Điều này không chỉ có ý nghĩa đối với nghiên cứu biểu tượng văn hóa mà còn gợi mở

ý tưởng cho việc nghiên cứu về sự vận động, biến đổi của đời sống văn hóa nói chung

C.T.H

(Khoa Văn hóa học, Trường ĐHVH HN)

ra vào giờ tý Khi giờ thiêng điểm, cả làng rước

Hai Bà ra khỏi đền, đến nhà Mộc Dục Trong

đêm, Hai Bà được rước đi trang nghiêm, dân

làng không được nhìn thấy Hai Bà, kể cả thời

khắc rước Hai Bà lên và xuống kiệu cũng hoàn

toàn phải đảm bảo không ai được nhìn thấy Ở

làng Dương Liễu (thuộc huyện Hoài Đức - Hà

Nội), trong hội làng, khi rước kiệu Thánh từ đình

về đến quán, dân làng tắt đèn ở quán đi và hú

hét trong bóng tối cho đến khi đưa được Thánh

xuống kiệu, vào trong hậu cung Đêm tối tạo

nên sự thiêng liêng, và giờ Tý, khi trời tối nhất là

giờ cực thiêng, ban tổ chức nghi lễ phát lương

đền Trần Thương chọn giờ này để bắt đầu là

một sự lựa chọn gắn chặt với tâm linh dân gian

Thay lời kết

Nghi lễ Phát lương đền Trần Thương là

Tài liệu tham khảo

1 Chevalier, J., Gheerbrant, A (1997), Từ điển

Biểu tượng Văn hóa Thế giới, Nxb Đà Nẵng, Đà

Nẵng

2 Cirlot, J.I (Jack Sage, trans.) (2011), A

Dictionary of symbols, Routledge, London.

3 Đinh Hồng Hải (2011), Ngôn ngữ biểu tượng

trong đời sống văn hóa của người Cơ tu, Luận án

tiến sĩ Nhân học văn hóa, Học viện khoa học xã hội,

Hà Nội

4 Nguyễn Kim Hoa (2004), Biểu tượng nữ thần

trong tôn giáo Đông – Tây, Tạp chí Khoa học về phụ

nữ, 6 (67), pp 41- 47

5 Sorensen, J., Ritual as Action and Symbolic

JesperS%C3%B8rensen

vận động của biểu tượng với sự bồi đắp, tích

hợp các lớp nghĩa Cũng bởi thế mà nghi lễ

này chạm tới những vấn đề thuộc về tâm thức

sâu xa của con người, phục vụ cho những ước

mong phồn thực vĩnh cửu của con người, gắn

Ngày nhận bài: 23 - 2 - 2017 Ngày phản biện, đánh giá: 2 - 3 - 2017 Ngày chấp nhận đăng: 25 - 3 - 2017