Trong phần cuối này, thầy then bốc một nắm gạo tung về phía tất cả những người tham gia múa chầu, đặc biệt là những người đang bị “Tướng Cá” nhập với mục đích trả lại hồn vía cho họ [r]
Trang 1S
HÌNH THỨC SHAMAN TRONG NGHI LỄ THEN CỦA NGƯỜI TÀY – NÙNG Ở TỈNH LẠNG SƠN
NGUYỄN THỊ TUYẾT NHUNG Tóm tắt
Các hình thức Shaman tuy có khác nhau về diễn trình hành lễ song tựu chung lại, chúng đều có điểm chung là gắn kết hai thế giới siêu nhiên và trần tục lại với nhau; đó là con đường ngắn nhất để đưa con người đến với các vị thần linh, thông qua đó biểu đạt mong ước, nguyện vọng của mình Trong nghi lễ Then của người Tày - Nùng nói chung, người Tày - Nùng ở tỉnh Lạng Sơn nói riêng, yêu tố Shaman có mặt ở hầu hết các giai đoạn và thể hiện khá rõ nét.
Từ khóa: Shaman, nghi lễ then, thầy then
Abstract
Although Shaman forms are different in the process of celebrating a ceremony, in general, they are similar in connecting closely the supernatural and mundane worlds together That is the shortest way
to bring people to the Gods, and express their wishes and expectations through it In Then rites of the Tay - Nung people in general and the Tay - Nung people in Lang Son province in particular, Shaman feature is shown in most of stages and rather clearly.
Keywords: Shaman, Then rites, Then wizard
haman là dạng thức tôn giáo cổ xưa của nhân loại mà ngày nay vẫn còn tồn tại trong đời sống tâm linh của một số dân tộc trên thế giới Danh từ Shaman
vốn ban đầu để chỉ trạng thái xuất thần để đến
cõi siêu nhiên, giao tiếp với các vị thần linh của
thầy pháp ở Siberi Danh từ Shaman ngày nay
đã được các nhà khoa học sử dụng để ám chỉ
tất cả các dạng thực hành nghi lễ gắn với việc
xuất - nhập thần trong sinh hoạt tín ngưỡng
của con người Shaman gắn liền với các thầy
cúng, thầy đồng với các tên gọi và hình thái tín
ngưỡng khác nhau như Mudang, Masin trong
Kut của Hàn Quốc, các thuật sĩ người Bolinixia
ở Châu Úc, các vu sư, Tát Mãn của Trung Quốc,
các thầy phù thủy của các bộ lạc da đỏ Châu
Mỹ, các Pơjâu của người Chăm, các then của
người Tày ở Việt Nam…
1 Thầy then và quan niệm hồn, vía của thầy then
Trong cộng đồng tộc người Tày, người làm then rất được coi trọng Họ được gọi là“Cần tha slủng” nghĩa là “Người mắt sáng”, bởi họ được cho là có khả năng giao tiếp với thế giới bên kia, cả cõi thiêng của thần linh cũng như cõi
âm của các linh hồn Chính vì vậy, then được coi là những người “chăn dắt tinh thần”, chăm sóc phần đời sống tâm linh của cộng đồng Vai trò của họ cũng tương tự như vai trò của các vị linh mục của Thiên Chúa giáo đối với giáo dân, hay các tăng ni của Phật giáo với cộng đồng Phật tử
Trong cuộc sống, thày then cũng sinh hoạt như người bình thường Họ vẫn có vợ, chồng, con cái và các mối quan hệ như những gia đình khác Tuy nhiên, họ luôn được cộng đồng
Trang 2dành cho những ưu ái đặc biệt như được ngồi
mâm trên khi đi ăn cỗ, được ngồi hàng đầu khi
đi tàu xe… Bên cạnh đó, các thày then cũng phải
thực hiện một số kiêng kỵ để giữ sự “trong sạch”
(cũng có thể coi đó như một dạng “giới luật” của
nhà then) như: không được ăn thịt các loại cầy
cáo, thú rừng, không được chui qua gầm sàn,
không được gần vợ, chồng trong ngày mồng 1,
15 hàng tháng và trước 5 ngày khi tổ chức Lẩu
then,…
Các cuộc lễ then thường được tổ chức vào
các dịp đầu xuân với mục đích cầu mong sự
bình an và giải các vận hạn, các sao xấu Ngoài
ra, nhiều cuộc then còn được tổ chức vào các
dịp bất thường trong gia đình như: gia đình
có người mất, trẻ con chết yểu (Tháy phji); có
người ốm (chấu khẩy) ; hoặc các dịp vui của
gia đình như: vào nhà mới (khẩu rườn mấư),
chúc thọ người già (Pủ lường pủ dảo),…
Cuộc lễ then lớn nhất, gắn liền với sự nghiệp
hành nghề của thầy then là các dịp đại lễ “Lẩu
then” Đây là các dịp nhà then mang lễ vật dâng
lên Ngọc hoàng Thượng đế để xin cấp sắc chỉ
hành nghề hoặc xin thăng chức Thầy then nào
càng tổ chức được nhiều cuộc lẩu thì cấp bậc
càng cao và càng có uy tín với cộng đồng Cấp
bậc của then được thể hiện ở số lượng tua đính
trên mũ then khi thực hiện đại lễ và số lượng
dải dây đồng của bộ “xóc nhạc” Thầy then có
chức bậc cao cấp nhất thường có 15 dải đuôi
mũ và 15 dây xóc nhạc Thông thường, người
bắt đầu mới vào nghề then chỉ có 5 dải mũ và 5
dây xóc nhạc Để lên được cấp bậc cao nhất và
cũng để tăng uy tín với cộng đồng, họ thường
phải tổ chức 6 lần đại lễ, mỗi lần tổ chức tốn rất
nhiều kinh phí, do vậy không phải thầy then nào
cũng có khả năng tổ chức đầy đủ 6 lần“Lẩu
then” như vậy
Những thầy then thực sự là những người đa
tài Khác với lên đồng của người Kinh (có ban
âm nhạc riêng để phục vụ thầy đồng), người
làm then phải kiêm nhiệm vai trò của ban nhạc
Nghĩa là họ phải vừa đàn, vừa hát, vừa thực
hành nghi lễ một cách độc lập, những người đi
theo (được gọi là bà mẹ thớ hương) chỉ phụ giúp
họ những công việc hậu cần như thắp hương, xóc nhạc, cắt quần áo giấy…Có thể nói, then là người vừa giúp cộng đồng thỏa mãn nhu cầu tâm linh, cũng vừa là những nghệ sĩ đem tiếng đàn, tiếng hát, điệu múa đến làm đẹp cho làng bản, quê hương
Theo quan niệm dân gian, thầy then cũng như tất cả những người bình thường khác đều
có 3 hồn, 7 vía đối với nam hoặc 3 hồn 9 vía đối với nữ Tuy nhiên, vì thầy then mang trong mình trọng trách đi cứu nhân độ thế, là nhân vật trung gian giữa thế giới linh thiêng và thế giới trần tục, là con người có khả năng đặc biệt nên hồn vía của thầy then cũng khác biệt so với người bình thường Thầy then cũng có đủ
3 hồn nhưng luôn thiếu 2 vía Theo quan niệm của then thì 2 vía này thực hiện nhiệm vụ tâm linh và luôn thường trực trên cõi linh thiêng Mỗi vía lại được phân công những nhiệm vụ riêng, có vai trò rất quan trọng trong tất cả các cuộc hành lễ của thầy then Then đã nhắc đến 2 vía này qua câu mở đầu trong tất cả các cuộc lễ:
Bà nhất dú tình moóc tình bân
Bà nhị dú chang hả
Bà slam dú dương gian cai binh cai mạ
Tạm dịch:
Bà Nhất ở trên mây, trên trời
Bà Nhị ở giữa cõi trời Vua Hả
Bà Ba ở trần gian cai quản binh mã
Vía thứ nhất (được gọi là Bà Nhất): theo các
thầy then thì ngay từ khi họ sinh ra, cái vía ấy đã
là “con” của vua cha Ngọc Hoàng nên sớm tối luôn phải chầu chực trên điện Linh Tiêu
Vía thứ hai (được gọi là Bà Nhị): vía này luôn
án ngữ ở cửa “Vua Hả”, có nhiệm vụ giúp đỡ đoàn quân then khi qua cửa này để lên trình Ngọc Hoàng
Hai vía này luôn ngự ở cõi linh thiêng và sẽ trở về hạ giới khi nhà then tổ chức các lễ “Lẩu
Trang 3then” Ngoài hai vía ấy thì vía thứ ba có vai trò
rất quan trọng trong tất cả các cuộc hành lễ của
thầy then Vía này được gọi là Bà Slam, có quyền
năng cai quản binh mã nhà then, là vía đã được
Ngọc Hoàng ban sắc phong để đi cứu nhân độ
thế Khi bắt đầu cuộc hành lễ, thầy then phải
thực hiện các nghi thức đặc biệt để xuất Bà
Slam ra khỏi thân xác dẫn đoàn âm binh lên
đường, đưa lễ dâng Ngọc Hoàng Thượng Đế
Đây là điểm đầu mối đầu tiên cho việc tìm hiểu
và nghiên cứu về Shaman trong then
2 Yếu tố Shaman trong then
Trong hệ thống thực hành nghi lễ của người Tày- Nùng, yếu tố Shaman có vai trò rất quan
trọng, nó không chỉ xuất hiện trong then mà
còn cả trong pụt và sliên Đặc điểm tiêu biểu
của các diễn xướng này là quá trình xuất nhập
thần của các siêu linh thông qua thân xác thầy
then, pụt để truyền ban, phán bảo cho người
trần gian Có thể khẳng định rằng, cả cuộc lễ
then dù nhỏ hay lớn đều là quá trình xuất -
nhập thần mà trong đó chủ yếu là sự xuất thần
của then ra khỏi thân xác để lên cõi trên, đưa
rước lễ vật qua các cửa để cầu mong cho gia
chủ được bình an và hạnh phúc
Ngay từ khi bắt đầu cuộc then, bằng những động tác mang đầy tính thần bí như bật quạt
đưa lên ngang mặt hay bật ngón tay, bắt
quyết,… thầy then thực hiện sự xuất thần, xuất
vía của mình ra khỏi thân xác để sang thế giới
bên kia, điều binh khiển tướng để dâng lễ lên
Ngọc Hoàng Thượng Đế, cầu cho gia chủ bình
an và giải hạn, giải tai
Chặng đường hành quân của quân then từ
hạ giới lên cõi linh thiêng là cả một bản trường
ca được kể bằng lời hát, điệu nhạc của thầy
then Chặng đường ấy được mô tả rất gian nan
và đầy rẫy hiểm nguy Để qua được những đoạn
đường này, then đã phải rất kiên trì và vất vả
Trong cuộc hành trình này, một mình sức vóc
của then và đoàn âm binh không thể kham nổi
Do vậy, thầy then phải kêu gọi sự giúp đỡ của
các vị thần linh, thánh tướng để hỗ trợ
Chính sự viện trợ, giúp đỡ ấy đã tạo nên yếu
tố shaman rất rõ ràng trong then, nó được thể hiện ra bằng những hình thức như sau:
2.1 Shaman trong điệu múa thiêng
Điểm chung giữa các hình thức Shaman ở Việt Nam và các dân tộc khác trên thế giới là việc
sử dụng âm nhạc và vũ đạo để hỗ trợ cho quá trình hành lễ, cho sự xuất, nhập thần của thầy Shaman và các đấng siêu linh Âm nhạc có tác dụng tác động đến thùy não của thầy Shaman, tạo nên sự hưng phấn cực độ để họ xuất thần
ra khỏi thân xác, tạo điều kiện cho các siêu linh trở về“ngự”tạm vào thân xác đang trống rỗng
ấy Vũ đạo là những động tác của cơ thể trước ban thờ thần linh, là một yếu tố rất thiêng liêng tạo nên không gian thiêng, phi trần thế cho điện thờ Nếu âm nhạc cộng với niềm tin sâu sắc vào thánh thần tạo nên sự hưng phấn cho tinh thần thì vũ đạo trước thần linh tạo nên sự hưng phấn cho thể xác Chỉ khi sự hưng phấn của thể xác và tinh thần đạt ở mức cực đại cao nhất thì
sự xuất - nhập thần
- hay nói cách khác là hiện tượng Shaman mới
có thể xảy ra Do vậy, bao giờ hai yếu tố này cũng tồn tại song song với nhau trong tất cả các nghi lễ có liên quan đến xuất - nhập hồn Trong then, yếu tố âm nhạc chính là các làn điệu trong diễn trình nghi lễ then gắn với các chương đoạn như: Khảm hải (vượt biển), pây tàng (hành quân trên đường bộ),… và các đoạn nhạc lưu không Càng gần giai đoạn xuất thần của thầy then thì âm nhạc càng nhanh, càng dồn mạnh mẽ Tiếng đàn tính mềm mại kết hợp với tiếng xóc nhạc rắn rỏi nâng đỡ nhau thành bè cao, bè trầm, tác động không chỉ đến bản thân thầy then mà còn cả với những người tham gia cuộc lễ Khi lời ca, điệu nhạc đạt đến mức độ cao trào, nghĩa là đã có sự trao đổi thân xác giữa thầy then và các vị thần linh thì lập tức
vũ đạo sẽ xảy ra Động tác đầu tiên mở đầu cho quá trình giao lưu giữa thần linh với người trần
là động tác thầy then bật quạt rất mạnh, nhiều lần liên tục và hai đùi đập xuống sàn nhà một cách mạnh, dứt khoát Sau đó, thầy then và các
bà phụ xóc nhạc liền đứng dậy thực hiện múa
Trang 4chầu (mủa chầu).
Theo nghệ nhân Hoàng Văn Tâm ở phố Ba
Toa, thành phố Lạng Sơn giải thích thì: “Múa
chầu là điệu múa linh thiêng được then và
những người phụ giúp múa trước thần linh với
mục đích chào mừng và làm vui lòng các quan,
thánh”
Trong cuộc lễ then, múa chầu bao giờ cũng
là phần thu hút đông người xem, là điểm nhấn
của cuộc lễ Ai cũng đều có thể tham gia vào
múa chầu miễn là biết động tác, biết luật Tùy
từng vùng then khác nhau mà các nghệ nhân
cũng có những luật múa khác nhau Ví dụ,
vùng then ở Văn Quan, Bình Gia, Bắc Sơn, Cao
Lộc thuộc tỉnh Lạng Sơn khi múa chầu quy
định không được vung tay quá đầu, quá mặt
Song cũng ở tỉnh Lạng Sơn thì một số huyện
như Tràng Định (chịu ảnh hưởng của then Miền
Đông Cao Bằng) lại cho phép người múa vung
tay cao qua đầu
Đạo cụ trong múa chầu then là bộ xóc nhạc
Bộ xóc nhạc thường được cầm ở tay thuận
của nghệ nhân, còn tay kia thực hiện động tác
vờn, động tác hái lộc,… Tuy nhiên, khi có đông
người tham gia, số lượng xóc nhạc không đủ
đáp ứng thì có thể sử dụng cả quạt, đàn, khăn,
thậm chí còn múa cả tay không Theo quan
niệm của then, cuộc lễ nào càng có nhiều
người tham gia múa chầu thì gia chủ càng có
tài lộc và tất nhiên, cuộc then càng trở nên sôi
nổi, náo nhiệt Cũng chính vì tính chất vui vẻ
như vậy nên múa chầu chỉ được then sử dụng
trong các cuộc lễ vui như “Lẩu then”, “Chúc thọ”,
“Giải hạn”, “Mừng nhà mới”,…; còn các cuộc lễ
mang tính chất đau buồn, bi thương như tang
lễ, bốn mươi ngày, mãn tang thì không có múa
chầu Mỗi vùng then đều có các bản nhạc lưu
không riêng để đệm cho múa chầu Trình tự
múa chầu thường diễn ra như sau:
Múa vái lạy: Then vừa múa vừa vái lạy trước
bàn thờ của then, vái lạy trước cây cầu hào
quang (cây thần linh thiêng nối liền hai cõi âm
dương, đặt ở giữa nhà) và bàn thờ gia tiên nhà
chủ
Múa soát lê: Là múa xung quanh các mâm lễ
và cây cầu hào quang
Múa xuyên: Đây là phần sôi nổi nhất của
múa chầu, then và các bà phụ giúp sẽ tiến hành múa vờn, xuyên qua nhau trước bàn thờ then Điều cần lưu ý là trong chặng múa chầu thứ ba này, hiện tượng shaman rất dễ xảy ra Người bị nhập không phải chỉ có riêng thầy then mà còn có cả những người bình thường khi tham gia múa chầu nếu họ bị “nhẹ vía” Vị thánh thường về nhập khi múa chầu thường là
“Tướng Cá” (thần trẻ con) Biểu hiện khi bị nhập
là người múa sẽ co một chân, nhảy lò cò liên tục, vừa nhảy vừa hò hét, cười đùa như những người bị bệnh tâm thần Sau đó, họ thường có các hành động khác lúc bình thường như nũng nịu, cười đùa hoặc ăn trộm một đồ vật gì đó của khách tham gia lễ then
Múa chầu vái tạ: Là đoạn cuối cùng của múa
chầu Then và những người tham gia múa chầu
- hướng về bàn thờ then vái 3 vái rồi trả bộ xóc nhạc về chỗ cũ Trong phần cuối này, thầy then bốc một nắm gạo tung về phía tất cả những người tham gia múa chầu, đặc biệt là những người đang bị “Tướng Cá” nhập với mục đích trả lại hồn vía cho họ và tiễn các siêu linh đang ngự trong thân xác người múa chầu về cõi trên Thông qua hành động trả lại hồn vía cho những người tham gia múa chầu ta có thể thấy rằng, cuộc múa chầu cũng chính là nghi thức Shaman nhỏ trong lễ Shaman lớn Trong cuộc múa ấy có cả xuất thần và nhập thần, sự xuất nhập thần đã xảy ra ngay từ khi người tham gia
lễ then bị âm nhạc và vũ đạo của thầy then cuốn hút mà tự động “xông vào” lấy bộ xóc nhạc để múa một cách vô thức Như vậy, sự xuất nhập thần này không phải chỉ có riêng thầy then mà còn có cả những người bình thường tham gia, thầy then giữ vai trò điều khiển toàn bộ cuộc múa Loại bỏ đi những yếu tố mang tính huyền bí và mê tín dị đoan thì cuộc múa chầu
là một hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng, qua đó gắn kết tình cảm của mọi người, kể cả thân quen cũng như xa lạ với nhau Ngoài ra, múa chầu còn là nét tiêu biểu, đặc sắc mang
Trang 5tính nghệ thuật và là điểm nhấn tạo nên sức lôi
cuốn, thu hút của then đối với nhân dân
2.2 Hiện tượng “giáng đồng” của các siêu linh trong cuộc lễ
Nói “giáng đồng” là theo ngôn ngữ trong tín ngưỡng Tứ phủ của người Việt, còn đối với then,
quá trình nhập hồn này được gọi là ma nhập
(lồng tu thể, lồng đang) Trong tiếng dân tộc,
“Lồng” có nghĩa là bước xuống, “Tu thê” hay
“Đang” đều là cơ thể con người Vì vậy ta có thể
hiểu, “lồng tu thê” hay “lồng đang” là các vị
thánh nhập vào cơ thể thầy then để phán bảo,
dặn dò và điều khiển thầy then thực hành các
nghi lễ Tuy nhiên, khác với múa chầu là hình
thức shaman mang tính cộng đồng thì nghi
thức“lồng tu thệ” hoàn toàn mang tính chất cá
nhân của riêng thầy then Qua từng cung đoạn,
từng cửa trong hành trình của mình lên cõi trên,
có một siêu linh nhập vào thầy then Siêu linh
đó có thể là thánh tướng nhà then hoặc cũng có
thể là chính ông tổ của dòng họ mà then đến
làm lễ hoặc cũng có thể là vong hồn của người
thân được triệu lên trong các đám mãn tang,
bốn mươi chín ngày Căn cứ vào tính chất và đặc
điểm diễn xướng thì có thể phân nghi thức nhập
đồng trong then ra 2 loại, đó là nhập đồng nhỏ
trong tiểu lễ và nhập đồng lớn trong đại lễ Nhập
đồng nhỏ trong tiểu lễ là quá trình từ khi thánh
nhập đến khi thánh thăng (chỉ diễn ra trong
phạm vi chiếc chiếu nhỏ lúc thầy then đi làm lễ
cho các gia chủ), còn nhập đồng lớn chỉ diễn ra
trong các đại lễ liên quan đến lễ cúng tổ nghề
tại nhà của thầy then
+ Nhập đồng trong các tiểu lễ: Ở các cuộc
lễ then thông thường như giải hạn, cầu an…
với mục đích là mời các vị thánh xuống khám
lễ, chỉ một người là thầy then tham gia và trang
phục chỉ là quần áo thường Thường sẽ có các
vị sau nhập đồng: Vua Bếp (Nàng Cháo), tổ tiên
(cha slin), Bà Bản Mệnh (Bà Slinh), Tiểu Đồng
(Tướng Ca) và vong linh (nếu là đám Then 40
ngày hoặc mãn tang) Các vị này sẽ nhập vào
thầy then mỗi khi thầy then đưa lễ dâng lên vị
đó Ví dụ khi then dâng lễ lên cửa Vua Bếp thì
Vua Bếp sẽ nhập vào thầy then để phán bảo
con cháu Quá trình ấy thường diễn ra theo thứ
tự như sau:
Giai đoạn thứ nhất: Thầy then dồn mạnh
nhịp đàn, nhịp hát, xóc nhạc, đùi phải đập mạnh xuống đất và bật mạnh quạt nhiều lần phía trước mặt trong tư thế ngồi xếp bằng Khi
âm nhạc đạt đến độ cao trào thì thầy then sẽ nhảy dựng người lên Lúc này âm nhạc sẽ trở lại dìu dặt, nhẹ nhàng và thầy then bước sang giai đoạn thứ hai
Giai đoạn thứ hai: Sau khi các đấng siêu linh
đã nhập vào thầy then rồi thì thông qua thầy then, các vị sẽ ban truyền lời phán bảo cho con cháu Thầy then vừa nói, vừa gẩy đàn và đồng thời vừa đập đùi xuống đất, quạt huơ nhiều lần trước mặt Lời phán bảo đa phần là khen ngợi con cháu biết nhớ ơn ông bà tổ tiên, chỉ bảo cho con cháu biết các loại hạn trong năm và cách tránh nó, song nhiều khi cũng trách móc rất nghiêm khắc, nặng nề con cháu vì làm phật
ý ông bà, thánh thần
Một điểm khá đặc biệt là khi nhập đồng, sức mạnh về thể lực của thầy then tăng lên đáng kể Tác giả bài viết đã có dịp chứng kiến những thầy then mặc dù rất cao tuổi như Nguyễn Thị Bình, Nông Thị Phòng hay Mỗ Thị Kịt ở Lạng Sơn đều trên tuổi 85 nhưng khi “thánh nhập”, họ làm được những việc mà lúc thông thường khó có thể thực hiện, ví dụ như bật người lên cao đến hơn 1m trong tư thế đang ngồi và có thể làm như vậy trong một thời gian khá dài nhưng không hề có dấu hiệu mệt mỏi
Giai đoạn thứ ba: Sau khi đã phán bảo, dặn
dò con cháu xong, thầy then thực hiện nghi thức xuất thần ra khỏi thân xác mình Khi xuất thần, thầy then bật mạnh quạt, các bà phụ then xóc nhạc thật mạnh và thầy then cũng bật người lên
3 lần Kết thúc quá trình xuất thần, thầy then bật quạt 3 lần trước mặt và nghỉ ngơi đôi phút Điều cần lưu ý ở đây là trong các cuộc then nhỏ như vậy, quá trình nhập đồng của then chỉ diễn ra trên một chiếc chiếu nhỏ và tại tư thế ngồi xếp bằng từ đầu cho đến hết cuộc lễ
Trang 6+ Nhập đồng trong các đại lễ: Đối với các đại
lễ thì thầy then thực hiện nghi thức nhập đồng
theo các bước tương tự như lễ hầu đồng của
người Kinh Với các lễ này, lực lượng tham gia
không phải chỉ có thầy then với đạo cụ đơn
giản như đàn tính, xóc nhạc, quạt và trang
phục đơn giản là chiếc áo chàm mà cần phải
huy động lực lượng nhiều thầy then cùng tham
gia, ít nhất phải có từ 3 thầy trở lên, kèm theo
đó là rất nhiều đạo cụ (đàn tính, xóc nhạc, kiếm,
chũm chọe) và nhiều bộ trang phục với màu
sắc khác nhau Các thầy then tham gia nghi lễ
đều cùng một dòng, nghĩa là có cùng sư phụ
Nếu sư phụ của thầy then đó còn sống thì cuộc
then sẽ do sư phụ chủ trì; nếu sư phụ đã mất
thì cuộc Lẩu then sẽ do Tái lẩu (sư huynh) tức
thầy then cả chủ trì, dẫn dắt Do vậy, ta chỉ gặp
hình thức nhập đồng dạng này ở các đám then
lớn, cụ thể là các đám “Lẩu then” Người Tày
gọi các cuộc nhập đồng này là Xỉnh tưởng và
người Nùng gọi là Tẳng tưởng “Xỉnh tưởng” hay
“Tẳng tưởng” đều là mời gọi và đón các vị tướng
xuống nhập vào thân thể thầy then Trong
cuộc Lẩu then ở Bắc Sơn, với 3 đêm, đã có tới 12
lần đón tướng xuống nhập Theo các thầy then
thì đó là một phần là các Tổ sư qua các đời của
dòng then, phần còn lại là các vị thánh tướng
nhà trời, bao gồm:
Cai Đàn: Tướng nhà trời có nhiệm vụ kiểm
tra lễ vật của then Các vị ngự về, mặc áo màu
xanh, cầm kiếm đi soát lễ vật,
Pháp Thông, Pháp Lục: Là các vị Tổ sư đời
trước của dòng then, nhập về để dặn dò con
cháu Khi 2 vị này về, then mặc áo màu đỏ
Mẻ Nàng Con Dăm: Là Quan Thế Âm Bồ Tát,
một vị Phật danh tiếng của Phật giáo Khi Ngài
về ngự, then sẽ mặc áo trắng có hoa và ngồi
xếp bằng tại chỗ chứ không đứng dậy
Pháp Ké: Theo người Tày ở Bắc Sơn thì Pháp
Ké là ông cụ già người Nùng chủ về quản lý âm
binh, cũng có nơi cho là vị Tổ sư đầu tiên của
then Pháp Ké về thường diễn các trò như gánh
lợn gà hay soi gương làm đỏm tạo nên tiếng
cười cho cả không gian hành lễ Khi Pháp Ké
giáng đồng, then thường mặc áo Nùng ngắn
màu đen
Khách Hoàng Khách Phượng nam huân: Là các vị thần tiên trên trời, có cung cách lịch sự, tao nhã, khi về thường hát lượn, hát ví và mang rượu đi mời mọi người, trang phục giống như các tướng nhà trời nhưng màu trắng
Cao Công: Là thần chủ về bệnh tật, âm binh Tướng Cao Công về thường ngồi lên bàn chông Các then thường mặc áo màu đỏ khi Cao Công giáng đàn
Tướng Hổ Lang: Chính là Chúa sơn lâm, có nhiệm vụ hộ vệ cho then trong các cuộc lễ Tướng hổ về thì then mặc áo màu vàng hoặc áo
có vằn như da hổ Khi tướng hổ về nhập then chạy vờn xung quanh con lợn tế, bất thình lình cắn vào tai con lợn và tha cả cái thủ đi, sau đó chạy quanh khu hành lễ và vất chiếc đầu lợn trước bàn thờ then rồi thăng đồng
Ở then của người Nùng, các vị thánh tướng được mời cũng cơ bản như vậy song người Nùng lại không mời tướng Cao Công Có thể vị tướng này được định hình trong quá trình giao lưu văn hóa Tày - Việt vì theo tôi quan sát, khi nhập về, vị này phán hoàn toàn bằng tiếng Kinh
Trong cuộc nhập đồng lớn này, các then cũng trang phục như hầu đồng của người Kinh nhưng khác biệt ở chỗ, nếu trong hầu đồng, sau khi thánh nhập thầy đồng mới thay áo thì người Tày - Nùng lại thay áo trước khi làm lễ mời tướng xuống nhập Điều khác biệt thứ hai
là nếu các“giá đồng” của người Kinh diễn ra liên tục, không gián đoạn cho đến hết một“vấn hầu” thì sau mỗi lần đổi thần nhập trong then Tày, Nùng lại có thời gian nghỉ ngơi để chuẩn bị (khoảng mươi phút) Có thể chia hệ thống lên đồng lớn trong then thành các bước sau:
Bước thứ nhất: Thỉnh mời
Người đứng ra mời các vị thánh tướng thường là thầy then chủ trì cuộc lễ Thầy then này có thể trực tiếp là vị sư phụ, cũng có thể là
sư thúc, sư bá (anh em của sư phụ) nếu như sư phụ đã mất Tuy nhiên, cần phải lưu ý là các vị thánh tướng nhà Then không nhập vào sư phụ
mà sẽ nhập trực tiếp vào đệ tử - then được cấp sắc
Trang 7Trong hình thức Shaman này, đầu tiên then thầy hát câu thỉnh mời các vị thánh, tướng
xuống nhập đồng Những câu hát mời này
thường ngắn gọn, đơn giản Ở Then Tày huyện
Bắc Sơn, các nghệ nhân hát mời như sau:
Nhằng binh mạ Đại Lương, Cốc Lẩu, Tiểu Lương
Slai binh oóc tạm mà rặp tướng…
Mà lồng đàn tàng chứng minh
Tạm dịch:
Nào binh mã Đại Lương, Cốc Lẩu, Tiểu Lương
Mau sai quân binh ra ngoài trạm đón tướng…
(mời vị nào thì hát lên tên vị ấy)
Để ngài giáng đà tràng chứng minh
Ở Then Nùng câu hát ấy cũng tương tự:
Binh quan xe lệ oóc tu tạm tu nha
Dỉ tẳng tưởng mà ti lùng dự án, chực châm
Tạm dịch:
Binh quan mau đưa lễ ra ngoài trạm, ngoài dinh
Để đón tướng (đón vị nào thì hát tên vị ấy)
Để xuống dự lễ trần gian
Những câu hát được hát với tốc độ nhanh dần trong tiếng xóc nhạc rộn rã Thầy then nhập
đồng đứng ra trước bàn thờ, bật mạnh quạt rồi
nhảy lên nhiều lần với tốc độ nhảy càng mạnh,
càng nhanh cho đến khi ngã ngửa người ra đằng
sau, mọi người phải dàn hàng ngang để đỡ cho
thầy then khỏi bị ngã xuống sàn nhà Chính lúc
này, “siêu linh” đã nhập vào thân xác thầy then
Thầy then không còn là chính bản thân mình
nữa mà đã mang danh nghĩa thần thánh, mọi
người sẽ không còn nhìn nhận then như một
người bình thường nữa mà sẽ có thái độ kính
trọng, tôn sùng như đối với một vị thần linh có
quyền năng
Bước thứ hai: Kiểm lễ
Sau khi thánh tướng đã nhập, thầy then thực hiện nghi thức cưỡi ngựa hồng (bằng cách giẫm qua bó lửa) và cưỡi ngựa xanh (ngựa xanh
là bó lá gai mà thầy then sẽ vần nát) Khi đã cưỡi ngựa xong, then đi quanh không gian hành lễ
và cây cầu hào quang 3 vòng từ trái sang phải
để kiểm tra lễ vật, tất cả các tướng nhập đều qua thủ tục này
Bước thứ ba : Mời khách
Khi đã kiểm lễ đầy đủ và xong xuôi, người nhà đem một chiếc ghế gỗ đặt trước bàn thờ
để quan tướng ngồi nghỉ ngơi Trước khi ngồi xuống, thầy then dùng xóc nhạc xóc xung quanh chiếc ghế ba lần để tẩy uế, sau đó ngồi xuống để các thầy then phụ giúp dâng rượu, dâng trầu, dâng hương Sau đó, thầy then ban lộc cho con cháu và tất cả những người đến xem cuộc lễ Lộc ở đây thường mang tính tượng trưng, có thể là một nắm gạo, một chiếc bánh nhỏ hoặc thậm chí là các cành lá nhỏ và
có giao lưu trò chuyện với mọi người tham dự nghi lễ
Bước thứ tư: Tiễn Thánh thoát hồn
Đây là bước cuối cùng của lễ “nhập đồng ” Lúc này then về trước bàn thờ then, thầy then
cả hát để tiễn hồn thánh đi và gọi hồn then trở lại Khi ấy, then cũng sẽ lại bật quạt và nhẩy mạnh lên thật nhiều lần rồi ngã ra đằng sau, mọi người cũng phải xếp hàng ngang để đỡ cho then không bị ngã xuống đất Theo quan niệm, nếu để thầy then bị ngã thì không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của bản thân họ mà còn ảnh hưởng đến sự hùng mạnh của âm binh Yếu tố nhập hồn trong các cuộc then này
có vai trò rất quan trọng đối với diễn xướng then vì nó làm tăng thêm tính thiêng cho nghi
lễ Thông qua việc các thánh tướng trực tiếp
“giáng đồng”, các then sẽ thêm phần yên tâm hơn vì cuộc lễ của mình đã hoàn hảo, có các thế lực siêu nhiên giáng lâm và phù hộ Ngoài
ra, những dịp như vậy còn tăng thêm sự gắn kết cộng đồng giữa gia đình then với làng xóm,
sự gắn kết giữa thế giới trần gian và thế giới siêu nhiên
Trang 82.3 Các hình thức phù chú, ma thuật khác
Phù chú, ma thuật có vai trò quan trọng
trong then Cũng giống như Shaman, phù chú
và ma thuật có tác dụng làm tăng thêm tính
thiêng cho nghi lễ tính Nếu đơn thuần chỉ có
ca hát và múa thì then sẽ không thể tồn tại
trong dân gian được vì phần nhiều nhân dân
chỉ mời then đến khi gia đình có việc cần giải
quyết Những yếu tố phù chú, ma thuật được
diễn ra trong suốt quá trình hành lễ của thầy
then ở bất kỳ cuộc lễ lớn nhỏ nào
Ngay ở phần đầu cuộc then, thầy then đã sử
dụng ma thuật ngay trong việc xuất thần khỏi
thân xác để điều binh khiển mã Đầu tiên thầy
bật ngón tay phải thành tiếng 03 lần sau đó đưa
lên ngang mặt và nẩy giật người Sau đó dùng
chiếc quạt quạt 03 lần về phía trước nén hương
trên ban thờ Theo then giải thích, biệc bật ngón
tay và đưa lên trước mặt là hiệu lệnh triệu tập
binh mã nhà then, còn hành động quạt vào nén
hương đang cháy chính là vén tấm màn âm
dương để có thể thấy được cõi linh thiêng Từ
đây, cuộc lễ then chính thức bắt đầu
Trong sự nhập thần vào cơ thể thầy then và
hành động của then trong suốt quá trình ấy ta
cũng thấy rất nhiều nghi thức mang tính thần bí,
ma thuật Yếu tố đó được thể hiện ngay từ việc
mời gọi thần linh về nhập xác Đó là các động
tác bật nhẩy và phất mạnh chiếc quạt nhiều lần
trong tiếng nhạc, tiếng hò hét của người tham
gia cuộc lễ Sự việc diễn ra trong khói hương
nghi ngút và không gian linh thiêng tột độ Các
hình thức ma thuật này chỉ xuất hiện đầy đủ
trong các lễ “Lẩu then” Khi Thánh tướng đã về
nhập đồng rồi thì các Ngài thực hiện nghi lễ ma
thuật theo trình tự như sau:
Thứ nhất: Cưỡi ngựa Có hai loại “ngựa” mà
thầy then (Thánh tướng) cưỡi trong cuộc nhập
thần, đó là ngựa hồng và ngựa xanh Ngựa hồng
là một bó đuốc lớn được đặt ở giữa nhà theo
chiều năm ngang Khi thánh tướng đã thượng
đồng, ngài tiến đến cây cầu hào quang Lúc đó,
người nhà đem bó đuốc đang cháy rực đặt giữa
nhà (nếu là nhà sàn thì sẽ đặt đuốc lên
một chiếc đế bằng đất nện) Ngài vung quạt, quạt vào bó đuốc ấy và hỏi gia đình :
- Ngựa này mua ở đâu mà to béo thế ?
Mọi người trêu ngài bằng cách trả lời :
- Mua ở Hà Nội đấy !
Ngài ban khen:
- Ô ! Vậy là vất vả đấy Khen cho gia đình nhé !
Điều cần lưu ý là tất cả các lời hội thoại đều bằng tiếng Kinh Có lẽ đó là kết quả của sự giao thoa văn hóa với người Kinh
Sau khi đã khen ngựa xong, ngài cưỡi ngựa bằng cách nhảy lên bó đuốc với đôi chân trần Nhiều thầy then không chỉ nhảy mà họ còn vần bó đuốc đang cháy tóe ra khắp nhà, nhưng không ai kêu bỏng hoặc bị thương Có thể đây
là nghi thức tẩy uế của các ông thầy Shaman
để thân xác được trong sáng và sạch sẽ hơn Đối với then Nùng, trước khi mời thánh tướng
về nhập xác, họ còn thực hiện nghi thức “quá thán”, nghĩa là bước lên than hồng để thân thể được sạch sẽ trước khi thánh về ngự Tuy than đang cháy rực như vậy nhưng không thầy then nào kêu bỏng hay nóng Một số người bình thường nếu họ ăn chay và được các then phù chú vào bàn chân thì vẫn có thể đi qua than hồng mà không hề bị bỏng
Tiếp theo phần cưỡi ngựa hồng, các then sẽ tiếp tục cưỡi ngựa xanh Ngựa xanh là những bó
lá có gai như lá găng, lá dứa dại, được kết lại thành từng bó lớn và đặt bên bàn thờ then Khi
“ngựa hồng” đã bị vần nát, thánh tướng sẽ tiến
về phía bó lá gai, vừa quạt vừa khen ngợi ngựa béo, ngựa tốt Sau đó họ làm động tác như vỗ vào lưng ngựa rồi nhảy lên bó lá gai Vừa nhảy
họ vừa giả tiếng hí của ngựa và “phi” ngựa xung quang không gian hành lễ để kiểm tra lễ vật Then phụ giúp phải luôn đi theo để báo cáo về
lễ vật với các ngài Sau phần kiểm tra, thánh tướng quay lại trước bàn thờ then và vần nát bó
lá Điều thú vị là dù bó lá nhiều gai như vậy nhưng các thầy then không hề bị thương, quần
áo họ mặc cũng không bị rách hoặc bị thủng
Trang 9Sau khi đã cưỡi ngựa xanh và ngựa hồng, gia đình nhà then mang một chiếc ghế có lưng
tựa, tay vịn và có trải một miếng vải đệm ở
trên mặt ghế ra cho thánh tướng ngồi Trước
khi ngồi, các ngài phẩy quạt và quạt ba lần vào
mặt ghế, sau đó lại dùng bộ xóc nhạc xóc vòng
xung quanh ghế ba lần rồi mới ngồi xuống Đó
là ma thuật dùng để quét sạch mọi bụi trần
vấy bẩn bám trên ghế, để chiếc ghế luôn trong
sạch, xứng đáng là nơi các ngài ngồi Trong
hầu đồng của người Việt, trước khi dâng khăn
áo hay lễ vật cho các Thánh, Thanh đồng cũng
phải tẩy uế bằng cách huơ nén hương 3 lần vào
lễ vật, khăn áo đó
Khi các ngài đã an tọa thì các then phụ giúp thực hiện nghi thức “vần lầu” nghĩa là dâng
hương, rượu cho Thánh Cách thức dâng là các
then phụ giúp truyền nhau bát gạo có cắm 5
nén hương và chén rượu 03 lần theo chiều
ngược với kim đồng hồ quanh thầy then đang
ngồi trên ghế Do là các đấng siêu nhiên nên
cách thụ hưởng lễ vật của các ngài cũng khác
với người trần gian Then cho rằng khi truyền
tay hương và rượu vòng quanh như vậy thì các
ngài đã thụ hưởng lễ vật rồi
Sau khi đã vần lẩu xong, người ta đốt một
bó hương to Trong khi bó hương đang cháy rực
như vậy, thầy then - lúc này đang đóng vai trò
là thánh tướng - đưa thẳng vào miệng và nhai
nát bó hương ấy Nghi thức này được gọi là“kin
dương”, nghĩa là ăn hương Đó là hình thức biểu
lộ thần oai của thánh tướng cũng như những
người làm then để thu phục lòng tin của cộng
đồng vào quyền năng tâm linh của họ
Tiếp đó thánh tướng ban lộc cho các then đến phụ giúp và cho cả gia đình Sau phần ban
lộc, then đến trước bàn thờ, bật quạt, bật
nhảy nhiều lần để xuất thần ra khỏi thân xác
và ngã ngửa người ra sau Ở một số đám lẩu
then của người Nùng, có thêm nghi thức “giải
hạn” như sau:
Trước cuộc Lẩu then mấy ngày, các gia đình xung quanh nhà thầy then chuẩn bị một túi
gạo nhỏ có ghi tên gia đình mình, sau đó mang
đến treo ở chiếc giàn gỗ dưới mái nhà, phía trước bàn thờ then Các then gọi đây là “trạm quân binh”, là nơi trú chân của binh mã nhà then với ý nghĩa góp thêm phần lương thực cho quân binh đồng thời cũng xin các then làm phúc Các túi gạo đều được cắm hương liên tục Sau khi các thánh đã thụ hưởng lễ vật xong, thánh tướng một tay cầm quạt và bộ xóc nhạc, một tay cầm chiếc gậy tre mà ở đầu có bôi vôi Thầy then cầm quạt quạt về phía giàn gỗ nhiều lần, vừa quạt vừa hát những câu hát mang hàm
ý chúc phúc cho tất cả mọi người có mặt trong buổi lễ Sau đó bất thình lình then cầm chiếc gậy chọc nhẹ vào những túi gạo của gia đình nào mà trong năm đó có hạn Đồng bào Tày - Nùng quan niệm, khi then đã chọc gậy vào túi gạo nào thì có nghĩa là hạn của gia đình chủ nhân túi gạo ấy đã được hóa giải Kết thúc đám lẩu, họ xin lại túi gạo về nhà để cả nhà cùng
ăn, coi như đó là món lộc thánh ban Đó là ma thuật trong nghi thức nhập hồn Ngoài ra, trước khi vào cuộc then, thầy then còn có một động tác ma thuật nữa đó là “thu vía”
Trong các cuộc then thông thường, không chỉ
có thầy then và binh mã đơn độc trong suốt hành trình lên lễ Tổ mà còn có sự tham gia của tất cả các thành viên trong gia đình gia chủ Trước cuộc lễ, then dặn người nhà trong gia đình, mỗi người chuẩn bị một bộ quần áo, cho gọn vào chiếc túi rồi đặt cạnh bàn thờ then Những bộ quần áo này phải đã mặc vì như vậy mới có hơi người, có “vía” của chủ nhân trong
đó Thứ nữa, phải kiêng màu trắng (nếu áo trắng
mà có kẻ sọc màu thì vẫn được) vì màu trắng là
vô sắc, là màu của cõi âm, tang tóc và không có thần lực
Khi bắt đầu cuộc then, thầy then cho một ít gạo vào túi quần áo rồi đọc thần chú thu hết vía của gia đình vào trong đó Tiếp đó, thầy hướng vía sống ấy vào một bát gạo nhỏ có đặt quả trứng gà sống và chiếc lọng giấy bên trên, phía dưới chiếc lọng có cắt một hình nhân nhỏ gọi là hình nhân“lục vần” Lục vần có nhiệm vụ bảo vệ vía của tất cả các thành viên trong gia đình không bị ma quỷ làm hại Theo giải thích
Trang 10thì từ đây, người nhà sẽ theo đoàn quân then
lên đường để dâng lễ, xin giải hạn, giải tai Kết
thúc cuộc then, thầy then cầm bọc quần áo
đưa ba lần trước bàn thờ then rồi ném về phía
gia đình Khi đó, người nhà chọn riêng ra từng
bộ, xem của ai thì đặt lên đầu giường ngủ của
người ấy Còn bát gạo và quả trứng vía được
đặt lên bàn thờ và ba ngày sau được đem ra
nấu cháo Điều lưu ý là tất cả mọi người trong
gia đình đều phải ăn bát cháo dù ít hay nhiều
và không cho người ngoài ăn cùng Theo quan
niệm của then, việc ăn bát cháo ấy chính là
việc tiếp nhận vía trở về thể xác sau mấy ngày
“rong chơi”
Ma thuật chính là phương thức, là chất xúc
tác rất cơ bản để quá trình shaman có thể diễn
ra Hay nói cách khác, Shaman là một phần cấu
tạo của ma thuật, một phần thực hành nghi
thức, là một dạng biểu hiện của ma thuật
(magic), do đó chúng luôn tồn tại song song và
tương hỗ lẫn nhau Ngoài ra, trong các nghi
Tài liệu tham khảo
1 Chu Huy Diên (1993), Vu thuật huyền bí: Nghiên cứu và phê phán lên đồng, thuật cầu hồn nhập xác, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội
2 Nguyễn Thị Hoa (2003), Khảo sát nghi lễ Then “hắt khoăn” (giải hạn) của người Tày huyện Đình Lập, tỉnh Lạng Sơn, Luận văn thạc sĩ Đại học
Sư phạm I Hà Nội
3 Nhiều tác giả (1978), Mấy vấn đề Then Việt Bắc, Nxb.Văn hóa dân tộc, Hà Nội
4 Ngô Đức Thịnh (2008), Lên Đồng - hành trình của thần linh và thân phận, Nxb Trẻ, TP Hồ
Chí Minh
5 Ngô Đức Thịnh (chủ biên) (2004), Đạo Mẫu
và các hình thức Shaman trong các tộc người ở Việt Nam và châu Á, Nxb.Khoa học xã hội, Hà Nội
6 Ngô Đức Thịnh (2002), Then - một hình thức Shaman của dân tộc Tày ở Việt Nam, Tạp chí Văn
hóa dân gian (số 3)
và yểm thần lực vào các lá bùa mà then ban cho
gia đình gia chủ để dán ngoài cửa cũng là một
hình thức ma thuật dưới dạng thư phù
Có thể nói, nếu âm nhạc, văn học, mỹ
thuật và vũ đạo là cơ sở nghệ thuật của then
thì Shaman chính là yếu tố tạo nền tảng cho
then về tín ngưỡng Ngoài những yếu tố tiêu
cực từ mê tín dị đoan, Shaman trong then cũng
có một số giá trị tích cực Giá trị lớn nhất mà
Shaman đem lại cho con người chính là sự “an
định tinh thần”, giúp cho con người có thêm
niềm tin vào cuộc sống, thêm niềm tin về sự
bình an của người thân ở thế giới bên kia Mặt
khác, diễn xướng then còn giúp chúng ta hình
dung về một hình thái tôn giáo cổ xưa đã từng
hiển hiện rực rỡ trong lịch sử văn hóa nhân
loại - Shaman Âm nhạc, văn học, mỹ thuật và
vũ đạo trong then cũng có giá trị nghệ thuật
không nhỏ
Ngày nhận bài: 21 - 11 - 2015 Ngày phản biện, đánh giá: 8 - 6 - 2016 Ngày chấp nhận đăng: 28 - 6 - 2016
N.T.T.N
(TS, Viện Văn hóa)