QUAN NIỆM VỀ TIỂU THUYẾT CỦA MỘT SỐ NHÀ VĂN NỮ VIỆT NAM HẢI NGOẠI

Nghiên cứu quan niệm về tiểu thuyết của một số nhà văn nữ Việt Nam hải ngoại, người viết tập trung làm rõ sự đổi mới trong việc cắt nghĩa, lý giải của các nhà văn nữ Việt Nam về tính ph[r]

QUAN NIỆM VỀ TIỂU THUYẾT CỦA MỘT SỐ NHÀ VĂN NỮ VIỆT NAM HẢI NGOẠI

Vũ Thị Hạnh*

Trường Đại học Khoa học – ĐH Thái Nguyên

TÓM TẮT

Quan niệm về tiểu thuyết là nhận thức, sự lý giải của nhà văn về thể loại trên nhiều phương diện

Nó phản ánh tầm trí tuệ với những nét đổi mới, độc đáo trong tư duy nghệ thuật của nhà văn Nghiên cứu quan niệm về tiểu thuyết của một số nhà văn nữ Việt Nam hải ngoại, người viết tập trung làm rõ sự đổi mới trong việc cắt nghĩa, lý giải của các nhà văn nữ Việt Nam về tính phức hợp, chưa hoàn kết của thể loại, “tiểu thuyết mảnh vỡ” và tiểu thuyết - trò chơi tự sự Sự cắt nghĩa

và lý giải này đã thể hiện cảm quan mới về thể loại, phản ánh sự chuyển biến quan trọng trong tư duy nghệ thuật của các nhà văn

Từ khóa: Quan niệm nghệ thuật, nhà văn nữ, tiểu thuyết, “tiểu thuyết mảnh vỡ”, trò chơi tự sự

MỞ ĐẦU *

Trong mấy chục năm qua, cùng với số lượng,

chất lượng tiểu thuyết của các nhà văn nữ

Việt Nam hải ngoại đã khẳng định những

đóng góp đáng kể của các nhà văn nữ vào tài

sản chung của văn học Việt Nam Trong đó,

tiểu thuyết của các nhà văn nữ như Thuận,

Đoàn Minh Phượng, Lê Ngọc Mai, Lê Minh

Hà…nổi bật lên như một hiện tượng, chứa

đựng nhiều đổi mới quan trọng trong tư duy

nghệ thuật Cùng với các nhà văn nữ trong

nước, những nhà văn nữ kể trên đã thể hiện

một cuộc “tự vượt” của giới nữ để vinh dự

đứng trong hàng ngũ những người đại diện

cho khuynh hướng cách tân thể loại Những

cách tân thể loại này được thể hiện đậm nét

trong những quan niệm nghệ thuật mới mẻ về

thể loại, đặc biệt là tiểu thuyết Nhờ những

đổi mới tư duy nghệ thuật về thể loại, sáng tác

của các nhà văn nữ hải ngoại đã ghi dấu một

sự chuyển mình của tiểu thuyết nữ Việt Nam

đương đại

NỘI DUNG

Quan niệm về tiểu thuyết của một số nhà văn

nữ Việt Nam hải ngoại được thể hiện cụ thể

thông qua những phát ngôn thể hiện tư tưởng

và sự hiện thực hóa của tư tưởng ấy trong tác

phẩm Nghiên cứu trên cả hai phương diện

này, quan niệm về tiểu thuyết của một số nhà

văn nữ hải ngoại được thể hiện cụ thể qua

những nét chính sau:

* Tel:0984364766; Email: vuhanhk48@gmail.com

Tiểu thuyết - một phức hợp thể loại chưa hoàn kết

Trong quan niệm về tiểu thuyết, các nhà văn

nữ hải ngoại đã có sự tiếp nhận nhất định những tư tưởng tiến bộ của các nhà lí luận phương Tây như M Bakhtin và Milan Kundera… Điều này được thể hiện trước hết trong quan niệm về tính chưa hoàn kết và tính phức hợp của thể loại

Trước hết, đó là tính chưa hoàn kết của thể loại Đặc tính này của tiểu thuyết đã được M Bakhtin bàn đến trong Lí luận và thi pháp tiểu thuyết Tiểu thuyết là thể loại chưa hoàn kết bởi nó là loại hình của thời hiện đại với đối tượng thẩm mĩ trung tâm là cuộc sống hiện tại với tất cả những ngổn ngang, “dang dở, chưa xong, chưa thể kết luận Cái hôm nay, cái thì hiện tại chưa hoàn thành” [1, tr.14] Là loại hình của thời hiện đại – cái thời đại mở ra hàng ngày, biến chuyển hàng giờ nên người ta chưa thể đoán định được hết những khuôn hình của nó Vì thế, nếu các thể loại văn học khác có thể đã trang bị được cho nó tính hoàn

bị hoặc đã thành hình với nòng cốt rắn chắc của thể loại thì “tiểu thuyết là thể loại văn chương duy nhất đang biến chuyển và chưa định hình…Nòng cốt thể loại của tiểu thuyết chưa hề rắn lại và chúng ta chưa thể dự đoán được hết những khả năng uyển chuyển của nó” [1, tr.21] Vì chưa hoàn tất nên tiểu thuyết

là một thể loại uyển chuyển, tự do, không có những quy phạm như những thể loại khác Quan niệm về tiểu thuyết – một thể loại chưa hoàn kết đã được Đoàn Minh Phượng nhiều

lần khẳng định: “Một cuốn tiểu thuyết hay,

giống như cuộc đời, không bao giờ hoàn tất”

[2] Xác định con người cá nhân – đời tư là

nhân vật chính của tiểu thuyết, Đoàn Minh

Phượng còn khẳng định: “tôi luôn tin rằng

người thân yêu của chúng ta khi chết rồi họ

vẫn còn đó, vẫn buồn hay vui, trách móc hoặc

phù hộ cho chúng ta” [3] Vì thế, kể cả cuộc

đời của một con người đã đi đến hồi kết (đánh

dấu bằng cái chết) thì khi bước sang thế giới

bên kia, cuộc đời của con người ấy vẫn còn

tồn tại trong trái tim những con người đang

sống Cứ thế, sẽ chẳng có cuộc đời nào là

cuối cùng, là hoàn tất chừng nào con người

vẫn còn hiện diện trên trái đất này Sự khép

lại trong cuộc đời của một con người sẽ lại

mở ra những cuộc đời của những con người

khác; sự chấm dứt cuộc đời của một con

người ở thế giới này sẽ là nơi bắt đầu cuộc

đời của con người ấy ở một thế giới khác Và

cứ thế, tiểu thuyết liên tục tiếp cận những

cuộc đời mới đang sinh thành và biến đổi

Một khi cái kết chung cuộc của con người

chưa thể đoán định thì người ta cũng chưa thể

đoán định những bước đi cũng như những khả

năng mới của thể loại Vì thế, những thăng

trầm và biến đổi trong số phận cá nhân vẫn

còn là một điểm dự phóng cho tiểu thuyết tiếp

tục phát triển

Vì quan niệm tiểu thuyết là một thể loại chưa

hoàn tất và nhà văn trong quá trình sáng tạo

chưa thể đoán định hết được khả năng uyển

chuyển của nó nên ngay cả đối với một nhà

văn chuyên nghiệp, sáng tác đều tay ở địa hạt

tiểu thuyết thì với Thuận, tiểu thuyết vẫn còn

là một nghệ thuật vô cùng bí hiểm Bí hiểm

bởi vì càng viết nhà văn càng có nhiều cơ hội

khám phá những khả năng mới của thể loại,

càng thử nghiệm nhiều lối viết mới để rồi sẽ

càng thấy khuôn thước của thể loại linh hoạt,

tự do hơn Vì thế, những nỗ lực định hình

nòng cốt thể loại đều chưa thể thực hiện được

Bên cạnh tính chưa hoàn tất, tiểu thuyết còn

là thể loại có tính phức hợp Điều này, một

lần nữa, thể hiện sự gặp gỡ trong quan niệm

về thể loại giữa các nhà văn nữ Việt Nam hải

ngoại với các nhà lí luận tiểu thuyết phương

Tây Thừa nhận tính phức hợp của thể loại,

M Bakhtin đã khẳng định tiểu thuyết là “một

thể loại trong nhiều thể loại” [1, tr22], một thể loại tham lam nhất - nó dung nạp, thâu tóm,

nó lấn át thể loại này, nó bành trướng, nó ngốn nuốt, hấp thụ thể loại kia Vì thế, tiểu thuyết là thể loại duy nhất có khả năng “thu hút những thể loại khác vào trong cấu trúc của mình, biện giải lại và sắp xếp lại trọng tâm cho chúng” [1, tr.24]

Trong quan niệm về tiểu thuyết, các nhà văn

nữ hải ngoại cũng thừa nhận ưu thế năng động cũng như khả năng tổng hợp nhiều nhất sức mạnh nghệ thuật của các loại văn học khác Cũng bởi sự năng động và uyển chuyển

ấy mà tiểu thuyết luôn tự tìm cách nới lỏng mình, tự phủ định mình, giễu nhại mình, chối

bỏ mình để tìm cho mình một hướng đi mới nhằm đưa tiểu thuyết đến với những bến bờ lạ hơn của thể loại Xuất phát từ đặc trưng này, các nhà văn nữ đã tiến hành nhiều cuộc thử nghiệm làm phong phú thêm cho tính phức hợp của thể loại: tiểu thuyết – kịch; tiểu thuyết – tiểu thuyết; tiểu thuyết – phóng sự; tiểu thuyết – thơ, tiểu thuyết – báo chí… Tiểu thuyết không chỉ “tự do” trong đời sống thể loại, trong tâm thế sáng tạo mà nó còn tự

do với cả người tiếp nhận Nhà văn Đoàn Minh Phượng đã nhận định: “sự khẳng định làm chết nghệ thuật” [2] và “sự tự do cuối cùng của người đọc, không lẽ chúng ta lại cướp đi hay sao?” [4] Tự do cuối cùng của tiểu thuyết là dành cho người đọc Tự do ấy thể hiện ở việc người đọc có quyền lựa chọn cách đọc của mình (đọc từng phần hay đọc liền mạch), cách hiểu (tiểu thuyết mở ra những không gian rộng mở cho người đọc tự

lý giải, tự cắt nghĩa) và chọn cả cách kết (tiểu thuyết thường không chọn một cái kết tường minh cho các nhân vật mà thường bỏ lửng nhân vật trong những trải nghiệm và kiếm tìm chưa hoàn tất)

Quan niệm tiểu thuyết là một thể loại chưa hoàn tất của các nhà văn nữ hải ngoại đã điểm đúng một đặc điểm quan trọng nhất của thể loại Nhờ đó, các nhà văn nữ đã đưa tiểu thuyết trở về với hình thức tư duy của chính

nó – tư duy tiểu thuyết – là sự phối kết các hình thức tư duy nghệ thuật khác (tư duy thơ,

tư duy kịch, tư duy báo chí, tư duy hội họa…)

để mang lại tính phức hợp cho thể loại Nhờ

đó, các nhà văn nữ đã thỏa sức tìm tòi và thể

nghiệm nhiều lối viết mới, đưa người đọc đi

từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác và ít

nhiều, những thể nghiệm ấy đã có những câu

thúc nội tại nhất định kéo theo chuyển động

không nhỏ của tiểu thuyết trong đời sống văn

chương đương đại

“Tiểu thuyết mảnh vỡ”

“Tiểu thuyết ngắn” (short novel) là một khái

niệm đã được định danh bởi nhiều nhà nghiên

cứu ở cả trong và ngoài nước: Kristjiana

Gunnars với tiểu luận Về những tiểu thuyết

ngắn; Văn Giá với Thử nhận diện loại tiểu

thuyết ngắn ở Việt Nam trong những năm gần

đây; Bùi Việt Thắng với Dòng tiểu thuyết

ngắn trong văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới

và Chặng đường dài của tiểu thuyết ngắn; Tạ

Duy Anh với Tiểu thuyết – cái nhìn cuối thế

kỷ; Nguyễn Thị Hoa với Thuận, với việc tìm

đến hình thức tiểu thuyết ngắn; Hoàng Thị

Huệ với Khuynh hướng tiểu thuyết ngắn trong

văn học đương đại Việt Nam… Trong những

công trình này, vấn đề tiểu thuyết ngắn được

xem xét dưới nhiều góc độ nhưng hầu hết đều

được quan niệm rằng: vấn đề dài/ ngắn không

chỉ được “ngoại hiện” ở số trang mà còn “ẩn

chìm” dưới những thay đổi bên trong của hình

thức thể loại Chính sự thay đổi này đã làm

cho tiểu thuyết ngắn đương đại (dù ngoại hiện

vẫn ngắn như nó đã từng có trong lịch sử)

nhưng lại là một khuynh hướng phát triển mới

phù hợp với những đòi hỏi của thời đại và thể

loại Đòi hỏi ấy xuất phát từ thực tiễn tiếp

nhận của độc giả ngày nay, khi mà nhịp sống

hối hả và quỹ thời gian eo hẹp, tiểu thuyết

ngắn dường như là một lựa chọn phù hợp với

nhiều ưu việt Đòi hỏi ấy còn xuất phát từ

thực tiễn sáng tác, khi người cầm bút đứng

trước yêu cầu bức thiết về sự đổi mới tư duy

Phát triển dựa trên những đòi hỏi đó, tiểu

thuyết ngắn trở thành một khuynh hướng nổi

bật trong văn học Việt Nam đương đại và

được nhận diện bởi các tiêu chí: có độ dài

dưới 300 trang, mang tính phân mảnh, tính

triết lý và tính thơ Đó là sự thể hiện của “xu

hướng ngắn, thu hẹp bề ngang, vừa khoan sâu

chiều dọc, đa thanh hóa sự đối thoại, nhiều

vỉa tầng ý nghĩa, bi kịch thời đại được dồn

nén trong một cuộc đời bình thường, không

áp đặt chân lí là dễ thấy Tiểu thuyết ít mô tả thế giới hơn là chỉ thấy cái bóng mình đổ dài xuống lịch sử” [5, tr.85]

Mặc dù khái niệm tiểu thuyết ngắn đã được thừa nhận rộng rãi, nhưng trong bài viết này, người viết lại đồng tình với quan niệm của tác giả Hoàng Cẩm Giang (được thể hiện trong công trình Tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI – cấu trúc và khuynh hướng) khi thay thế khái niệm này bằng khái niệm “tiểu thuyết mảnh vỡ” (fragment novel) Trên cơ sở những

lý do mà tác giả đã đưa ra (“tiểu thuyết ngắn” không gọi tên được bản chất thẩm mĩ và tính khuynh hướng của dòng tiểu thuyết này bởi chữ “ngắn” gợi lên sự xếp loại về độ dài hơn

là tính chất tác phẩm; bản thân chữ “mảnh vỡ” đã bao quát được các khía cạnh đặc trưng quan trọng nhất của khuynh hướng này (theo Kristjiana Gunnar, đó là tính phân mảnh) mà bản thân chữ “ngắn” không phản ánh được), trong bài viết này, người viết sử dụng khái niệm “tiểu thuyết mảnh vỡ” còn bởi nó thể hiện được sự chuyển hóa lôgic từ quan niệm

về tính phân mảnh của hiện thực và con người đến quan niệm về đặc trưng thể loại của tiểu thuyết trong tư duy nghệ thuật của các nhà văn nữ Cũng trên cơ sở này, tiểu thuyết mảnh

vỡ đã trở thành một “kim chỉ nam” đưa dẫn nhà văn đến với các kỹ thuật tiểu thuyết quan trọng (coi trọng tính phân mảnh, tăng cường triết lý, tính thơ)

Trên cơ sở quan niệm về tính phân mảnh của hiện thực, các nhà văn nữ Việt Nam hải ngoại nhìn nhận con người như những “mảnh vỡ”

từ một bản thể nhân vị trọn vẹn Và như một lựa chọn, tiểu thuyết mảnh vỡ thể hiện rõ tính lôgic trong hệ thống quan niệm cũng như sự tương thích trong việc biểu đạt nhằm thể hiện con người và hiện thực thông qua những

“mảnh vỡ” Phóng chiếu đến tiểu thuyết của các nhà văn nữ, tính phân mảnh cũng là một đặc điểm nổi bật được thể hiện trên nhiều phương diện: nhân vật, không gian, thời gian, kết cấu, ngôn ngữ…Để bao quát tất cả những yếu tố đó, tiểu thuyết mảnh vỡ phản ánh đầy

đủ hơn, chính xác hơn so với tiểu thuyết ngắn Sự khác biệt giữa hai thuật ngữ này chỉ nằm ở cách gọi tên nhằm mục đích nhấn mạnh, gợi suy tư liên tưởng đến những thuộc

tính mà người viết muốn đề cập Trong quan

niệm về thể loại, các nhà văn nữ không gọi

tên là tiểu thuyết ngắn hay tiểu thuyết mảnh

vỡ nhưng trên cơ sở gạn lọc những ý tưởng về

thể loại và quy chiếu nó với đặc trưng cơ bản

của tiểu thuyết mảnh vỡ, chúng tôi nhận thấy

quan niệm về thể loại của các nhà văn nữ hải

ngoại có những nét tương đồng

Thứ nhất, đó là giới hạn về dung lượng Đối

với các nhà văn nữ, “nhiệm vụ của văn

chương không phải là kể, mà viết, viết để viết

khác đi, viết để tìm ra những cách viết mới,

viết như thế nào quan trọng hơn viết cái gì”

[6] Sự chú trọng đến lối viết đã làm cho dung

lượng tiểu thuyết được dồn nén lại Ngoài ra,

trong bối cảnh văn hóa đương đại, với quỹ

thời gian ngày càng eo hẹp thì một cuốn tiểu

thuyết ngắn, nhỏ gọn sẽ gây được sự chú ý

của độc giả Theo tinh thần của nhà văn

Thuận, để tiểu thuyết tìm được chỗ đứng

trong bối cảnh văn hóa nghe nhìn đang bành

trướng, lấn át như hiện nay thì tiểu thuyết

phải điều chỉnh dung lượng cho phù hợp

Thứ hai, đó là tính phân mảnh của tiểu thuyết

Từ quan niệm về chức năng giao tiếp của văn

học, các nhà văn nữ hải ngoại đã có ý thức

trong việc “lôi kéo” độc giả tham gia vào tác

phẩm, do đó tính phân mảnh được xem như là

một đặc trưng quan trọng Trong tiểu thuyết

của các nhà văn nữ hải ngoại, tính phân mảnh

được thể hiện trước hết là ở cách thức tổ chức

ngôn từ thông qua việc gá lắp văn bản Đó là

việc nhà văn cố ý đan xen, lồng ghép các hình

thức văn bản thuộc những kiểu, loại khác

nhau vào trong mạch tự sự gốc Đó có thể là

thơ trong tiểu thuyết (Và khi tro bụi, Trên

đỉnh dốc, Chỉ còn 4 ngày là hết tháng Tư, Vân

Vy, Thang máy Sài Gòn, Gió tự thời khuất

mặt, Phố vẫn gió); báo trong tiểu thuyết

(Paris 11 tháng 8, Vân Vy, Trên đỉnh dốc);

nhật kí trong tiểu thuyết (Và khi tro bụi, Mưa

ở kiếp sau, Vân Vy); tiểu luận trong tiểu

thuyết (Paris 11 tháng 8); thư tín trong tiểu

thuyết (Mưa ở kiếp sau, Tìm trong nỗi nhớ,

Trên đỉnh dốc); âm nhạc trong tiểu thuyết

(Gió tự thời khuất mặt, Phố vẫn gió)… Dưới

tầng ngầm văn bản, tính phân mảnh được thể

hiện thông qua hình thức kết cấu tâm lý khiến

cho mỗi đoạn văn bản đều gắn với những

phân mảnh khác nhau của tâm trạng, của cuộc đời nhân vật Tiểu thuyết vì thế, không tái hiện lại toàn bộ cuộc đời của các nhân vật mà tập trung vào những đoạn đời sóng gió, ám ảnh nhất Và cũng vì vậy mà nhân vật không còn hiện lên trong tính toàn thể, tròn đầy mà hiện lên qua những mảnh vỡ của tâm trạng, những mảnh ghép của cuộc đời Các nhà văn cũng thường đặt cạnh nhau những gương mặt, mảnh đời, số phận khác nhau, thậm chí đối nghịch để nhấn mạnh hơn vào tính phân mảnh như là một thuộc tính của hiện thực đời sống Trong Chinatown, tôi đau khổ trong nhớ nhung dằn vặt thì Thụy thờ ơ, hờ hững Trong Paris 11 tháng 8, Mai Lan khéo léo, kiều diễm, dạn dĩ thì Liên xấu xí, vụng về, nhút nhát Trong Vân Vy, Vượng hời hợt, nhạt nhẽo thì Vy nồng nhiệt, đắm say Trong T mất tích, Brunel đại gia thì “tôi” nghèo hèn Trong Trên đỉnh dốc, Thư đa cảm thì Nam vô tình… Với mỗi phân mảnh đó, khi đặt cạnh nhau, tiểu thuyết trở thành nơi tụ hội của những phân mảnh cuộc đời, số phận khác nhau

Thứ ba, đó là tính triết lý của tiểu thuyết Xuất phát từ chức năng nhận thức của văn học nhà văn Đoàn Minh Phượng đã khẳng định: “Kho tàng triết lý của loài người nằm trong các tác phẩm văn học nhiều hơn trong những cuốn sách triết” [2] Vì thế, “tiểu thuyết, trong khi không mang mục đích thông tin, chuyên chở kiến thức, lại làm cho ta hiểu về con người, về lòng tin, nơi họ sống, lịch sử, thời tiết, mùa màng sâu hơn những sách chuyên đề” [2] Tính triết lý làm cho tiểu thuyết mặc dù được dồn nén lại trong sự giới hạn của số trang nhưng lại có sức chuyên chở một lượng lớn kiến thức Bởi vậy, tiểu thuyết ngắn nhưng không được giản đơn Nó phải thể hiện được chiều sâu của cuộc sống, chiều sâu của nhận thức để thông qua một lượng ngôn từ có giới hạn, bạn đọc nhận thức được nhiều hơn những vấn đề hệ trọng của cuộc sống con người

Để làm được điều đó, các nhà văn nữ đã đặt nhân vật vào những hành trình tìm kiếm và trải nghiệm, xây dựng những “tình huống” nhận thức, chú ý đến “chất lượng suy nghĩ” của nhân vật để từ đó nâng cao tầm chiêm nghiệm, triết lý, suy tư Không phải ngẫu nhiên, nhân vật chính trong tiểu thuyết của

các nhà văn nữ hải ngoại đều là những con

người đã “luống tuổi” Họ hầu hết đã đi qua

những năm tháng vô tư, hồn nhiên, mơ mộng

và cả những bồng bột, nông nổi của tuổi trẻ

để rồi khi đã bước sang cái dốc bên kia của

cuộc đời – độ tuổi đã có đủ sự giãn cách về

thời gian, đủ trải nghiệm để suy ngẫm về

những lẽ sống ở đời – đủ từng trải và vững

vàng để suy xét, để hoài nghi, để không còn

cả tin hoàn toàn vào mọi giá trị Bởi thế,

giọng điệu triết lý, chiêm nghiệm, suy tư có

dịp vang lên trong nhiều tiểu thuyết Nhìn về

quá khứ, hiện tại cũng như tương lai, các

nhân vật trong tiểu thuyết đều lặng lẽ quan sát

để lắng sâu vào hồn mình những chiêm

nghiệm suy tư về những giá trị, lẽ sống ở đời

Đó cũng là điểm để chỉ ra sự khác biệt giữa

nhân vật trong tiểu thuyết của các nhà văn nữ

với nhân vật trong tiểu thuyết truyền thống:

họ nói ít hơn, hành động ít hơn nhưng lặng lẽ

suy ngẫm và chiêm nghiệm nhiều hơn Và

như một mối bận tâm thường trực, ghi dấu

đậm nét trong tiểu thuyết của các nhà văn nữ

xa xứ là những triết lý, chiêm nghiệm, suy tư

về những vấn đề cơ bản như: con người và

nguồn cội; sự sống và cái chết; cuộc đời và

đàn bà, sự thật…Điều này được thể hiện rõ

nét trong Và khi tro bụi, Mưa ở kiếp sau,

Thang máy Sài Gòn, Tìm trong nỗi nhớ, Gió

tự thời khuất mặt

Thứ tư, tính thơ của tiểu thuyết Hành trình

tiểu thuyết vận động từ hướng ngoại chuyển

sang hướng nội, từ cái ta chung đến cái tôi

riêng trong dòng chảy chung của lịch sử đã

mở ra những “ngả đường” cho chất thơ ùa

vào tiểu thuyết Tiểu thuyết vì thế, thay vì

tính khách quan vốn từng được xem như một

đặc trưng, nay đã được chủ quan hóa, nội cảm

hóa Điều này cũng thể hiện sự chi phối từ

quan niệm của các nhà văn về hiện thực (hiện

thực trong văn học luôn mang đậm dấu ấn

chủ quan của người nghệ sĩ) Bởi vậy, tiểu

thuyết không còn chủ vào hành động, các sự

kiện, biến cố liền mạch mà hướng vào chiều

sâu nội cảm con người Chính điều này đã

khiến cho sắc thái trữ tình (vốn là đòi hỏi

sống còn của thơ) xuất hiện khá đậm nét trong

tiểu thuyết

Tính thơ được kiến tạo bởi một hệ thống ngôn

ngữ đầy sức lắng đọng, bởi những lời văn nhẹ

nhàng và kín đáo; bởi những miêu tả về con người luôn thâm trầm, dịu dàng mà tinh tế và bởi cả những ngả đường, góc phố nơi nào cũng chất chứa vẻ dịu dàng, nên thơ Tất cả làm cho tiểu thuyết trôi đi như một khúc tâm tình sâu lắng Ở đó có cả những niềm vui hạnh phúc tràn đầy ý nhị, cả những nỗi buồn,

sự đau đớn, khi xót xa, khi day dứt, khi nghẹn ngào Được tạo tác bởi giọng nói dịu dàng và ánh nhìn đôn hậu, hoài niệm da diết với những nỗi nhớ chưa từng ngủ yên trong sâu thẳm trái tim các nhân vật đã trở thành âm hưởng xúc cảm chủ đạo trong Tìm trong nỗi nhớ, Phố vẫn gió, Gió tự thời khuất mặt… Những đặc điểm trên đây cần được xem xét trong mối quan hệ gắn kết hữu cơ Việc bỏ đi một vài đặc điểm nào đó sẽ làm cho quan niệm về tiểu thuyết trở nên không đầy đủ Bởi nhìn lại trong lịch sử thể loại, ngay từ những tác phẩm đầu tiên ghi dấu sự hình thành của tiểu thuyết hiện đại ở Việt Nam (Tố Tâm, Cay đắng mùi đời, Bạc tiền tiền bạc…), tiểu thuyết đã từng có “dung lượng nhỏ” nhưng đó không phải là tiểu thuyết mảnh vỡ Đơn giản

vì những sáng tác đó không “thoát thai” từ những đòi hỏi của thời đại như ở thời kỳ đổi mới Đặc biệt, vào những năm 1920, khi sáng tác vẫn còn lệ thuộc vào thi pháp truyền thống

và vay mượn, người ta không thể đặt ra một yêu cầu đổi mới đối với một thể loại mới đang trong giai đoạn “thành hình”

Từ những quan niệm trên về thể loại, trong quá trình sáng tạo, các nhà văn đều chú ý đến việc thể hiện những đặc trưng của tiểu thuyết mảnh vỡ Trong tất cả những tiểu thuyết thuộc phạm vi khảo sát đều có độ dài khoảng

300 trang Ngoài dấu hiệu ngoại hiện, đặc trưng của tiểu thuyết mảnh vỡ còn được thể hiện thông qua tính phân mảnh, tính triết lý và chất thơ Điều đó cho thấy, từ quan niệm cho đến thực tiễn sáng tác, “tiểu thuyết mảnh vỡ”

đã thể hiện sự đóng góp đáng kể của các nhà văn nữ trong việc hình thành khuynh hướng tiểu thuyết ngắn ở Việt Nam

Tiểu thuyết như một trò chơi tự sự Trên thế giới, quan niệm văn chương như một trò chơi từ lâu đã không còn là mới Trong Lý luận và thi pháp tiểu thuyết, Bakhtin đã đề cập đến tính trò chơi của tiểu thuyết nằm ngay

trong bản chất và chức năng của thể loại Với

“chức năng hàng đầu, sứ mệnh của tiểu thuyết

là xét lại, nhận thức lại, đánh giá lại tất cả Do

đó nó phải mang tinh thần phi giáo điều triệt

để” [1, tr.15] Tính phi giáo điều, sự xét lại,

nhận thức lại ấy bắt buộc tiểu thuyết phải tiếp

cận hiện thực đời sống trong một tâm thế đặc

thù: “tâm thế ung dung, bình thản, tự tin,

không run sợ trước bất cứ cái gì, không quá

tôn kính cái gì… Cái chất suồng sã… là biểu

hiện “đến hạn” (phù hợp với tính chất thể loại

hài) của một thái độ tiếp cận cuộc sống một

cách thân mật, xóa bỏ mọi khoảng cách ngôi

thứ, đặt mọi vật lên mặt bằng ngày hôm nay”

[1, tr.14] Cái chất suồng sã cùng với thái độ

thân mật xóa bỏ mọi khoảng cách ngôi thứ ấy

đã được thể hiện đậm nét từ trong những hình

thức nghi lễ - diễn trò dân gian như hội cải

trang, các trò diễn trào tiếu công cộng (các

hình thức caraval) Đây chính là xuất phát

điểm để Bakhtin nghiên cứu và đã nhìn thấy

sự lóe rạng một trí tuệ anh minh của Rabelais

trong tiểu thuyết: “Rabelais thu thập trí anh

minh ở trong môi trường dân gian của các

phương ngữ tỉnh lẻ cổ xưa, những phong

ngôn, tục ngữ, những hài kịch ở các học

đường, từ miệng những kẻ khờ dại và những

tên hề Nhưng khúc xạ qua những trò hề ấy,

thiên tài của mọi thời đại đã bộc lộ với tất cả

sự vĩ đại” [1, tr.141] Theo Bakhtin, những

hình thức caraval ấy thực chất chính là bản

thân cuộc sống “được tổ chức đặc biệt như

một trò chơi” [1, tr.150] Đây chính là tiền đề

tạo cơ sở cho luận thuyết về tiếng cười cũng

như những đặc trưng khác của thể loại

Bên cạnh luận thuyết của Bakhtin, trong Nghệ

thuật tiểu thuyết [7], M Kundera cũng phát

hiện ra tính trò chơi và vai trò quan trọng của

nó đối với thể loại: “Đối với tôi bây giờ

Tristran Shandg của Lanrence Sterne và

Jacques, anh chàng theo thuyết định mệnh

của Denis Diderot là hai tác phẩm tiểu thuyết

lớn nhất của thế kỷ XVIII, hai cuốn tiểu

thuyết được sáng tạo như là một trò chơi kỳ

vĩ” Chính nhờ khám phá ra “tiếng gọi” này,

chính vì được sáng tạo như là “một trò chơi

kỳ vĩ” mà Diderot “đã bước qua ranh giới tiểu

thuyết, nhà bách khoa nghiêm túc này hóa

thân thành nhà tư tưởng đùa chơi: chẳng câu

nào trong tiểu thuyết của ông nghiêm trang, tất cả ở đấy đều là trò chơi”

Mặc dù đã được đề cập đến từ rất sớm và đã

có một bề dày trong quan niệm nhưng ở Việt Nam, cho đến cuối những năm 1980, Phạm Thị Hoài là người đầu tiên đề cập đến tính trò chơi trong văn học (được thể hiện qua bài viết Trò chơi vô tăm tích đăng trên Báo Văn Nghệ, Hà Nội, số 7, ngày 17/02/1990) Tư tưởng này đã được tiếp nối thể hiện trong quan niệm cũng như sáng tác của các nhà văn

nữ hải ngoại

Quan niệm về tính trò chơi đã “cởi trói” cho tiểu thuyết thoát ly khỏi tính chất quan phương, chính thống để được tự do hơn, phóng khoáng hơn Mang tinh thần của hội cải trang, tiểu thuyết xóa nhòa đường biên cũng như khoảng cách thứ bậc giữa tác giả, nhân vật và độc giả (trong hội cải trang không phân biệt diễn viên với khán giả, mọi người đều bình đẳng như nhau) Nhờ đó, độc giả được xem xét

ở ngôi vị ngang bằng với nhà văn – tức là người đồng sáng tạo Tiểu thuyết sống theo quy luật tự do của nó – quy luật tự do hội hè –

vì thế nó thật sự tự do, phóng khoáng, không bị trói buộc bởi bất cứ quy tắc nào

Bởi tiểu thuyết thực sự tự do và phóng khoáng nên “văn chương là phiêu lưu và mỗi tác phẩm như một chuyến đi xa, phải đưa được cả tác giả và độc giả ra khỏi cái thông thường”[8] Trong những cuộc trả lời phỏng vấn, Thuận đã nhiều lần khẳng định chủ ý lôi kéo độc giả tham gia vào hành trình đồng sáng tạo nhằm xóa nhòa khoảng cách thứ bậc giữa nhà văn – nhân vật – độc giả: đó là

“Chinatown luôn dành cho người đọc những

kẽ hở để ngờ vực, để đi vào tác phẩm bằng con đường riêng của mình, để hiểu rằng còn

có những cách hiểu khác” [9]; là chủ ý “đề nghị một lối đọc không thụ động” [10] khiến độc giả không thể bàng quan trước những vấn

đề về hiện thực và con người trong Paris 11 tháng 8 Thuận quan niệm: “Một cái kết tròn trịa sẽ tước mất nhu cầu động não của độc giả… Hãy để cho độc giả tự cảm nhận theo cách của riêng mình” [11]; “Tôi muốn độc giả chia sẻ với tôi những câu hỏi này… Tôi cũng muốn độc giả phải đối đầu với thế giới ngày nay” [12]; “Văn chương không như món mì

ăn liền, tác giả rất cần sự tham gia của độc

giả” [13]… Tất cả những điều đó là sự xác

lập cho tinh thần dân chủ, bình đẳng trong

“trò chơi” nghệ thuật – tiểu thuyết Quan

niệm tiểu thuyết như một trò chơi khiến tiểu

thuyết trở thành “cuộc sống thứ hai”, “hiện

thực thứ hai” được tổ chức trên cơ sở tiếng

cười Những hệ tư tưởng cũng như những lễ

thức chính thống cũng đều được trình bày ở

bình diện tiếng cười Tiếng cười ấy luôn

mang tính hai chiều: vừa vui nhộn, vừa hoan

hỉ, vừa nhạo báng chế giễu, vừa phủ định, vừa

khẳng định

Bởi sự tự do và phóng khoáng, bình đẳng và

dân chủ, quan niệm tiểu thuyết như một trò

chơi đã mở ra khả năng cũng như những bến

bờ mới của thể loại Người viết tiểu thuyết

không bị bó buộc trong những quy ước thể

loại nên được thỏa sức lựa chọn các chiến

thuật chơi, thực hiện những cuộc kiếm tìm và

thử nghiệm nghệ thuật mới Hiểu theo cách

này, tiểu thuyết đã trở thành bệ phóng cho

cuộc phiêu lưu của những cái tôi trong nghệ

thuật Từ nhận thức này mà nhà văn Thuận

mới khẳng định: “Cho đến bây giờ, tiểu

thuyết vẫn là một nghệ thuật vô cùng bí hiểm

đối với tôi… Tiểu thuyết là một cuộc phiêu

lưu” [8]

KẾT LUẬN

Nghiên cứu quan niệm về tiểu thuyết của một

số nhà văn nữ Việt Nam hải ngoại, người viết

đã tập trung làm rõ sự đổi mới trong việc cắt

nghĩa, lý giải của các nhà văn nữ Việt Nam về

tính phức hợp, chưa hoàn kết của thể loại,

“tiểu thuyết mảnh vỡ” và tiểu thuyết - trò chơi

tự sự Sự cắt nghĩa và lý giải này đã thể hiện cảm quan mới về thể loại, phản ánh sự chuyển biến quan trọng trong tư duy nghệ thuật của các nhà văn

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 M Bakhtin (1992), Lý luận và thi pháp tiểu thuyết, Phạm Vĩnh Cư tuyển dịch và giới thiệu, Trường viết văn Nguyễn Du, Hà Nội

2.Tiền Phong (2006), “Tại sao tôi đọc tiểu thuyết", https://doanminhphuong.wordpress.com

3 Cát Khuê (2007), “Khiêm nhường ở lại”, http://thanhnien.vn

4 Đoàn Minh Phượng (2011), “Tất cả các câu chuyện đều kể một câu chuyện”, https://doan minhphuong.wordpress.com

5 Tạ Duy Anh (1999), “Tiểu thuyết – cái nhìn cuối thế kỉ”, Báo Văn hóa, tr 185

6 Văn Giá (2008), “Đề cương bài nói chuyện của nhà văn Thuận”, http://www.vietvan.vn

7 Milan Kundera (1998), Nghệ thuật tiểu thuyết, Nguyên Ngọc dịch, NXB Đà Nẵng, Đà Nẵng

8 Thủy Lê (2006), “Thuận: Với tôi, mỗi tác phẩm như một chuyến đi xa”, http://giaitri.vnexpress.net

9 Phong Điệp (2009), “Đoàn Ánh Thuận viết để phá vỡ sự cân bằng”, www.baomoi.com

10 Phong Điệp (2005), “Thuận: “Tôi đề nghị một lối đọc không thụ động””, http://phongdiep.net

11 Phong Điệp (2010), “Thuận – Bốn tiểu thuyết vẫn chưa có “sex””, http://phongdiep.net

12 Thu Hà (2006), “Thuận và Paris 11 tháng 8”, http://tuoitre.vn

13 Phong Điệp (2013), “Nhà văn Thuận: Nghệ thuật viết mới là điều tôi quan tâm”, http://phongdiep.net

SUMMARY

CONCEPTION ABOUT NOVEL BY SOME CONTEMPORARY VIETNAMESE DIASPORA WOMEN WRITERS

Vu Thi Hanh*

TNU - University of Sciences

Conception about novel is the perception about novel type in some aspects It reflects the intellectual levels with the innovations in creative aesthetics of writers Researching artistic conception about novels by some contemporary Vietnamese diaspora women writers, the author concentrates on the innovations of female writers about combination, unfinished, “fragment novel” and novels – the game of narrative strategy It is a new novel perception, reflects the important change in creative aesthetics of writers

Key words: artistic conception, hyperreality, novel, women writer, game of narrative strategy Ngày nhận bài: 31/7/2018; Ngày phản biện: 17/8/2018; Ngày duyệt đăng: 28/9/2018

* Tel:0984364766; Email: vuhanhk48@gmail.com