nhanh chóng lập kế hoạch điều tra, kiểm kê toàn bộ khu di tích; bên cạnh đó, cần tổ chức nghiên cứu môi trường sinh thái, sự biến đổi của khí hậu, lịch con nước sông Hậu để có kế ho[r]
Trang 1BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA
T
DI TÍCH ÓC EO VÀ VIỆC BẢO TỒN, PHÁT HUY
CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA
PHẠM NGỌC HÒA Tóm tắt
Những kết quả nghiên cứu về nền văn hóa Óc Eo đã giúp chúng ta hiểu biết sâu hơn về lịch sử, văn hóa dân tộc Có thể nói, việc khám phá các di tích, di vật của nền văn hóa Óc Eo được xem là một trong những thành tựu lớn nhất của khảo cổ học Việt Nam trong hơn 70 năm qua Tuy nhiên, trong thời kỳ hiện nay, các khu di tích văn hóa Óc Eo đang đứng trước nguy cơ bị xâm hại, thậm chí mai một Việc bảo tồn các khu di tích đã trở nên cấp bách, đòi hỏi các cấp lãnh đạo từ trung ương đến địa phương, đặc biệt là ngành văn hóa và các cơ quan hữu trách một sự quan tâm sâu sắc.
Từ khóa: An Giang, bảo tồn, giá trị di sản, văn hóa Óc Eo
Abstract
The results of researches on Oc Eo culture have helped us to get more knowledge about the history and culture of the nation It can be said that the discovery of Oc Eo cultural relics and relicts is considered one of the greatest achievements of Vietnamese archeology during over 70 years However,
at present, the Oc Eo cultural relics are facing the risk of being harmed, even lost The conservation of those relics has become urgent, which requires deep concerns of the leaders from the central to local levels, especially the cultural sector and authorities.
Keywords: An Giang, conservation, heritage values, Oc Eo culture
1 Văn hóa Óc Eo và những kết quả nghiên
cứu tại An Giang
rên vùng đất đồng bằng sông Cửu Long ngày nay đã có hàng nghìn tên đất, tên sông, tên núi, tên đồi, tên làng ấp, tên thị thành khác nhau Những tên
ấy, có số lượng nhiều nhất, được biểu thị bằng
những từ Việt hoặc Hán Việt; còn lại, một số
tên được biểu thị bằng từ Khơme và từ Chăm
Chúng là những dấu ấn cụ thể gợi lên hình ảnh
thật phong phú, đặc sắc của quá trình tụ cư,
khai phá đất đai, lập làng, dựng chợ của cộng
đồng người Kinh, người Khơme, người Hoa,
người Chăm ở nơi đồng bằng màu mỡ này
Bên cạnh những tên gọi, những từ thân quen
và dễ nhận thức ấy, có một và chỉ một địa danh
thật lạ, không phải tiếng Kinh, không phải từ
Khơme, cũng không phải từ Hoa hoặc Chăm
Địa danh ấy được quen gọi là Óc Eo Đó là tên
một gò đất lẫn đá nổi trên mặt cánh đồng phía đông nam núi Ba Thê Tên này vốn có từ lâu và
đã truyền lưu qua nhiều thế hệ mà ngày nay, không ai biết xuất xứ của nó nữa Về ngữ nghĩa của cái tên Óc Eo, mọi người cũng không hề hay biết
Từ khi được giới nghiên cứu quan tâm, tên gọi Óc Eo được mọi người biết đến như một hải cảng phồn thịnh thuộc nền văn hóa cổ Louis Malleret, nhà khảo cổ học người Pháp, đã phát hiện ra địa điểm này và cho khai quật lần đầu tiên tại một vùng đất thuộc huyện Thoại Sơn với diện tích khá lớn Cánh đồng Óc Eo nay thuộc địa phận xã Vọng Thê, huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang Cũng theo người dân địa phương, địa danh này trong tiếng Khmer có thể đọc là Ô Keo Ô có nghĩa là vùng trũng, Keo
là phát ra ánh sáng lóng lánh như thủy tinh
Sở dĩ cánh đồng được đặt tên như vậy là vì
Trang 2BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA
dân địa phương thường thấy ở đây những ánh
sáng lạ phát ra vào ban đêm mà không hiểu
vì sao Câu chuyện về từ Óc Eo hẳn còn nhiều
tranh luận song một điều chắn chắn là, tên Óc
Eo vốn từng là một địa danh đã tồn tại trong
lịch sử cư dân vùng đồng bằng sông Cửu Long
Nhìn về lịch sử, chúng ta thấy rằng Óc Eo là một nền văn hóa lớn, gắn liền với đất nước, con
người châu thổ vùng đồng bằng sông Cửu Long;
đồng thời, nó còn có mối quan hệ mật thiết với
lịch sử Đông Nam Á thời cổ Đây là một vùng đất
cổ, dân cư đã tập trung từ cuối thời đại đá mới
hay sơ kỳ thời đại kim khí, họ được nuôi dưỡng
bằng phù sa sông Hậu và được kích thích bằng
sự ra đời của luyện kim, vì thế sức sản xuất đã
có điều kiện phát triển nhanh chóng, quá trình
phân công lao động được đẩy mạnh Óc Eo xuất
hiện và dần dần trở thành một trung tâm kinh
tế, văn hóa của cả vùng đồng bằng sông Cửu
Long Với vị trí quan trọng trên đường giao
thông biển ở khu vực Đông Nam Á, Óc Eo đã trở
thành nơi tập trung của thương nhân và thợ thủ
công, nghĩa là có đủ điều kiện để thành thị hóa
Từ đó, Óc Eo càng có điều kiện để đón nhận các
ảnh hưởng văn hóa bên ngoài cũng như tăng
thêm các yếu tố kích thích sự phát triển bên
trong Sự nảy sinh và nở rộ của văn minh thành
thị Óc Eo có thể được hình dung trong quá trình
như vậy Có thể nói, những nhân tố bên ngoài,
ngoại sinh, quả đã góp phần vào việc tạo dáng
cho một mô hình thành thị Óc Eo, thế nhưng
động lực cho sự xuất hiện và phát triển văn
minh Óc Eo phải là những nhân tố bên trong
Trong gần một thế kỷ nay, nhiều nhà khoa học phương Tây đã dày công khảo cứu về nền
văn hóa Óc Eo Đặc biệt, vào cuối năm 1944,
nhà khảo cổ học người Pháp Louis Malleret đã
tiến hành khai quật khu di tích văn hóa Óc Eo
và sau khi nghiên cứu, trong khoảng thời gian
từ năm 1959 đến năm 1963, đã công bố toàn
bộ kết quả khai quật trong một công trình đồ
sộ mang tên Khảo cổ học vùng đồng bằng
sông Mêkông, gồm 4 tập Trong phạm vi Óc Eo,
Malleret đã tìm thấy khoảng 150 di tích mang
dấu vết văn hóa cổ, trong số đó có trên 10 di
tích thuộc một nền văn hóa mà ông đặt tên là
nền văn hóa Óc Eo, có tuổi được xác định từ
thế kỷ II đến thế kỷ VII sau Công nguyên Từ kết quả của những cuộc khai quật, đào thám sát trên mặt đất và những cuộc quan sát từ trên không, Malleret đã đưa ra nhận định: Ngay trên cánh đồng Giồng Cát và Giồng Xoài (ông gọi là cánh đồng Óc Eo) có một thành thị cổ bị vùi lấp dưới lòng đất Ông đặt tên cho thành thị
đó là Óc Eo hay còn gọi là thị cảng Óc Eo Như vậy, với Malleret, từ cổ Óc Eo, nguyên để chỉ một gò đất theo tục truyền của người dân địa phương, đã hàm chứa một nội dung mới Nó bao gồm chỉnh thể các di tích hiện còn tồn lưu dưới lòng đất và nổi trên mặt đất, nằm trong chu vi một thành thị cổ ở cánh đồng Giồng Xoài, Giồng Cát mà đã được phác dựng thành một bình đồ khá sinh động, bình đồ “đô thị Óc Eo” Nói cách khác, với Malleret, Óc Eo xưa là một đô thị rộng lớn, một thị cảng phồn vinh, một trung tâm kinh tế sống động, có mối quan
hệ giao thương Âu - Á rộng rãi Đồng thời, đô thị Óc Eo xưa cũng là một di tích tiêu biểu cho nền văn minh của một quốc gia cổ hình thành vào loại sớm nhất ở Đông Nam Á (1, tr.215) Đây là một phát hiện lớn trong một công trình khoa học mang ý nghĩa mở đầu cho công cuộc nghiên cứu về Nền văn hóa Óc Eo và Vương quốc Phù Nam trên vùng đất Nam Bộ
Từ kết quả khai quật ban đầu, kết hợp với việc phát hiện nhiều di chỉ khảo cổ phân bố trong vùng, người ta đã lần lượt đưa ra nhiều nhận định, kiến giải liên quan đến văn hóa, lịch
sử cổ xưa của vùng đất đồng bằng Nam Bộ:
Thứ nhất, văn hóa Óc Eo phát triển trên một
tầng cư dân bản địa ở vùng đồng bằng Nam Bộ
Thứ hai, văn hóa Óc Eo hội tụ nhiều luồng
văn hóa cổ (từ truyền thống văn hóa thời kỳ đồ
đá Nam Đông Dương, văn hóa Ấn Độ cổ đại đến các yếu tố văn hóa Địa Trung Hải và cả văn hóa Trung Hoa), trong đó yếu tố văn hóa Ấn Độ chiếm vai trò chủ đạo
Thứ ba, văn hóa Óc Eo là dấu vết vật chất
của vương quốc Phù Nam - một trong những quốc gia cổ đại được hình thành sớm nhất ở Đông Nam Á vào thế kỷ I - VII sau Công nguyên (2, tr.150)
Để tiếp tục tìm ra những di chỉ mới và luận chứng thêm cho nền văn hóa Óc Eo, năm 1977,
Trang 3BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA
các nhà khảo cổ học Việt Nam tiếp tục tiến
hành nhiều cuộc điều tra, khảo sát và khai quật
khảo cổ học trên đất Nam Bộ, phát hiện thêm
nhiều di tích không những trên vùng sông Hậu,
mà cả trên vùng sông Tiền và sông Đồng Nai,
gần như trên khắp địa bàn Nam Bộ Những di
tích này bao gồm di chỉ cư trú có tầng văn hóa
dày trên dưới 3 mét, các công trình kiến trúc
tôn giáo và các khu mộ táng Hiện vật vô cùng
phong phú với đủ loại, bao gồm:
- Nhóm tượng thờ: Tượng Phật, tượng thần bằng các chất liệu gỗ, đá, đồng; tượng linh vật
có yoni và linga, trong đó có một số hiện vật
được làm bằng vàng;
- Nhóm phù điêu và con dấu khắc trên gốm
đá, thủy tinh, kim loại;
- Nhóm tiền kim khí đúc bằng vàng, đồng, chì thiếc, chì sắt Nhiều hiện vật bằng vàng và
vàng lá có hình chạm khắc, nhiều đồ trang sức
bằng đá quý, đá màu, thủy tinh, kim loại,
nhiều loại đồ gốm và những vật dụng bằng
đất nung, đá, gỗ
Những phát hiện về văn hóa Óc Eo trong thời gian gần đây cho thấy nền văn hóa này
phân bố trù mật trên địa bàn các tỉnh Long
An, Đồng Tháp, An Giang, Kiên Giang và nhiều
địa điểm khác thuộc vùng đồng bằng Nam Bộ
Hơn thế, các nhà khoa học đã phát hiện nhiều
chứng tích của giai đoạn văn hóa tiền Óc Eo
trên đất Nam Bộ, chứng tỏ đây là một nền
văn hóa không chỉ có nguồn gốc bản địa với
trung tâm là vùng đất Nam Bộ mà còn có
quan hệ giao lưu rộng rãi với thế giới bên
ngoài (3, tr.14) Dấu tích vật chất cho thấy, Óc
Eo có sự liên hệ khá mật thiết với Trung Quốc,
Ấn Độ, Tây Á và Địa Trung Hải Trên tư liệu khảo
cổ học cực kỳ phong phú, nhiều vấn đề khoa
học đang đặt ra, lôi cuốn sự quan tâm của giới
nghiên cứu trong và ngoài nước
Đến năm 1983, các nhà khảo cổ học Việt Nam lại tiếp tục cuộc khai quật Đối tượng
được chọn để khai quật là những di chỉ “gò
nổi”, “đống đá” thuộc khu vực phía bắc của di
tích Óc Eo Đó là gò Cây Trôm, gò Cây Cóc, gò
Ông Côn, gò Cù lao Vôi, gò đá số 1, 7, 8, 10
Qua khai quật, các nhà khoa học đã phát hiện,
thu thập được rất nhiều hiện vật Phần lớn di
vật tìm thấy tại đây được chế tác trong khoảng thế kỷ III đến thế kỷ V sau Công nguyên (còn di vật các vùng phụ cận thì muộn hơn) Qua đó, người ta có thể tiếp cận được diện mạo khá rõ nét và hình dung ra một cảnh quan sinh hoạt sinh động đặc trưng của một nền văn minh cổ
- “văn minh Phù Nam” hoặc “văn hóa Óc Eo” (4, tr.153) Trong những năm 1994 - 1995, các nhà khảo cổ học đã phát hiện ở Gò Cây Tung (An Giang) một di tích kiến trúc gạch có niên đại khoảng thế kỷ IX - X Ở dưới lớp kiến trúc có một tầng cư trú dày, được xác định rõ ràng là trước
Óc Eo Tầng cư trú này phát lộ với những hiện vật phong phú, bao gồm đồ gốm văn thừng có
vẽ màu, hơn 40 chiếc rìu đá cùng với các bàn mài, chày nghiền… Điều đáng chú ý là ở đây người ta tìm được một loại rìu đá có hình tứ giác (chứ không gặp rìu có vai) và có một gờ nổi ở giữa lưỡi Loại rìu này gần giống loại“bôn có mỏ” được tìm thấy ở Malaysia và Inđônêxia Cùng với di tích Gò Cây Tung, những di vật và
mộ táng được phát hiện ở các di chỉ khác như Lộc Giang, gò Cao Su (Long An), Long Bửu, Giồng Phệt, Giồng Cá Vồ (Thành phố Hồ Chí Minh)… đều góp phần khẳng định Óc Eo là một nền văn hóa có nguồn gốc bản địa, có quan hệ mật thiết với văn hóa Sa Huỳnh ở miền Trung mà chủ nhân chủ yếu của nền văn hóa này là cư dân Mã Lai – Đa Đảo Những dấu vết khảo cổ cũng cho thấy văn hóa vật chất vùng Tây sông Hậu rất gần với người Chăm Chính Malleret khi tiến hành khai quật tại Óc Eo cũng đã từng nhận xét rằng các kiến trúc ở đây “phần lớn được lợp mái ngói bằng, một kiểu khác hẳn ở Ăngko” (7, tr 314) Nhiều viên chì lưới tìm thấy ở Óc Eo chứng tỏ cư dân miền Tây sông Hậu đã phát triển nghề đánh
cá Những dấu hiệu còn lại của hệ thống kênh đào đã nói lên kinh nghiệm và tài nghệ làm thủy lợi, khai phá và canh tác ở đồng bằng trũng thấp của nhóm cư dân Mã Lai – Đa Đảo ven biển Trong 13 tỉnh, thành của vùng đồng bằng sông Cửu Long thì An Giang là tỉnh tập trung nhiều nhất các di tích và di vật của nền văn hóa Óc Eo Theo những kết quả điều tra, phát hiện của ngành khảo cổ học trong những năm qua thì ở An Giang, các di tích thuộc nền văn hóa này thường phân bố trên nhiều địa hình
Trang 4BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA
đồi núi, đồng bằng với độ cao thấp khác nhau
Nhiều di tích nằm rải rác trên các triền núi, các
chân núi như ở vùng Bảy Núi, núi Sam, núi Ba
Thê, núi Sập hoặc quy tụ thành từng khu vực,
từng cụm trên mặt đồng bằng thấp ở các cánh
đồng Giồng Cát, Giồng Xoài thuộc xã Vọng Thê,
huyện Thoại Sơn Ngoài ra, di tích còn được
phát hiện trên địa bàn huyện Tri Tôn, Tịnh Biên
và một số huyện, thị xã trong tỉnh Qua nhiều
đợt khai quật, các nhà khảo cổ đã phát hiện và
bổ sung nhiều hiện vật quý giá hết sức phong
phú về loại hình và đa dạng về chất liệu Các di
tích của nền văn hóa Óc Eo ở An Giang, ngoài
những kiến trúc tường gạch đồ sộ của các kiểu
đền đài, còn có các ngôi mộ cổ xây bằng đá trên
các gò đắp nện bằng đất sét, những kiến trúc
dựng trên các cọc gỗ cắm đứng, những khu cư
trú trên gò cao, trong ruộng thấp nằm ven
những đường nước cổ Ngay tại khu Óc Eo, các
loại di tích ấy có mật độ tập trung khá dày, đan
xen với nhau, có vẻ như hợp thành một quần
thể di tích có tính chất và đặc điểm của một
trung tâm văn hóa quy mô, một đô thị cảng có
tầm cỡ và có thể là của một trung tâm chính trị
quan trọng Nhiều tư liệu phong phú của văn
hóa Óc Eo đã đóng góp vào nhận thức về một
nền nghệ thuật Phật giáo và Hinđu giáo ở đồng
bằng sông Cửu Long vào thế kỷ
V Văn hóa Óc Eo có sự kế thừa và phát triển từ
các nền văn hóa tiền Óc Eo ngay trên mảnh đất
Nam Bộ từ cuối thời đại đồ đồng (5, tr.1825)
Tiếp tục nghiên cứu trong lòng đất ở khu vực này và ở nhiều di tích khác trong tỉnh An
Giang, qua phát hiện của người dân địa
phương và qua những cuộc điều tra, sưu tầm,
khai quật, nhiều hiện vật quý giá, đẹp đẽ, độc
đáo và tinh tế đã được thu lượm Những hiện
vật này có số lượng tới hàng nghìn chiếc với
nhiều kiểu loại kích thước, chất liệu khác nhau
Có những hiện vật lớn như pho tượng thần
Vishnu (cao tới 3,3 mét), thờ trong chùa Linh
Sơn (núi Ba Thê), pho tượng “Đức Bà” thờ tại
miếu Bà Chúa Xứ ở núi Sam Lại có những hiện
vật nhỏ bé được chế tạo với trình độ kỹ thuật
rất cao như nhẫn, bông tai, bùa đeo, con dấu,
đồng tiền… bằng vàng, đồng, thiếc Có những
hạt đá quý, mã não, thủy tinh, lưu ly nhiều màu
sắc Ngoài ra, còn có nhiều vật dụng, dụng cụ
thủ công bằng đồng, đá, đất nung, đồ gốm như vòng tay, lục lạc, giá kê, búa, dùi đục, tượng, khuôn đúc, nồi nấu kim loại, cối, chày, bàn nghiền, bàn xoa, dọi xe sợi, chì lưới, bình
có vòi, nồi, vò, bát, đĩa, đèn, chậu v.v… Toàn
bộ những di tích, di vật trên đã minh chứng đầy đủ cho vùng đất An Giang từng một thời, vào những thế kỷ đầu Công nguyên (thế kỷ II
- VI) là trung tâm lớn của một nền văn hóa vừa đường bệ, hoành tráng trong quy mô lại vừa đặc sắc, tinh vi về phong cách Khi nhận định, các nhà nghiên cứu đều coi những di tích này
là tiêu biểu cho đỉnh cao kinh tế, kỹ thuật của
sự phát triển, phồn vinh ở vùng đồng bằng sông Cửu Long thời đó Sự phát triển của văn hóa Óc Eo (An Giang) có thể được chia thành hai giai đoạn quan trọng như sau:
Giai đoạn sớm (thế kỷ I - IV): Đây là giai đoạn
văn hóa Óc Eo định hình và phát triển Cư dân
cổ trên khu vực Óc Eo đã dần chiếm lĩnh toàn
bộ vùng đồng bằng thấp Tứ giác Long Xuyên Gắn liền với việc chuyển từ tiền sử muộn sang
sơ sử và bắt đầu hình thành nhà nước phong kiến sơ khai cùng với việc mở rộng địa bàn cư trú thì các công trình tôn giáo cũng có bước phát triển mạnh mẽ Nhiều hiện vật đặc trưng của văn hóa Óc Eo như các kiểu dáng của đồ gốm, đế đất nung, những trang sức bằng đồng, chì, thiếc, con dấu, bùa đeo… đều được phát hiện trong giai đoạn này
Giai đoạn phát triển (thế kỷ IV - VI, VII): Vào
thời kỳ này, cư dân Óc Eo đã hoàn toàn làm chủ vùng đồng bằng miền Tây sông Hậu, vùng
U Minh và vùng trũng thấp Đồng Tháp Mười Đây cũng là thời kỳ mà các kiến trúc tôn giáo được phát hiện nhiều nhất và chủ yếu được xây bằng gạch hoặc bằng gạch đá hỗn hợp Trong đó, khu vực Óc Eo vẫn là nơi tập trung nhiều kiến trúc nhất, quy mô nhất… chứng tỏ
nó giữ vị trí trung tâm quan trọng ở đồng bằng Nam Bộ
Có thể nói, văn hóa Óc Eo thời đó có vai trò quan trọng trong lịch sử Nó hàm chứa trong mình những sáng tạo diệu kỳ của những lớp người đã khuất Nó hội tụ mọi giá trị lớn về khoa học kỹ thuật, văn hóa – xã hội của người
An Giang thuở trước nói riêng và người dân ở vùng đồng bằng sông Cửu Long nói chung
Trang 5BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA
2 Những hạn chế, bất cập trong công tác
bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Óc Eo
Hiện nay, hiện trường các khu di tích trong quần thể văn hóa Óc Eo đã có nhiều biến đổi do
tác động của thiên nhiên và đặc biệt là của con
người Trong đó, các “gò nổi” và “đống đá” bị tổn
hại nhiều và đã lộ ra nhiều vết tích văn hóa Có
những gò hầu như đã bị mất hết dấu vết như gò
Cây Dúi, gò Tre, gò Điển Điển; có gò đã mất phần
nửa hoặc chỉ còn phần dưới chân như gò Cây
Trôm (bị đào lấy đi một nửa phần phía Bắc, làm
lộ ra kiến trúc gạch rộng lớn và đã bị khai quật)
Gò Lớn trong hệ thống gò của Giồng Cát hầu
như đã bị bóc mất phần trên; tường gạch của
các kiến trúc hầu như không còn; nay chỉ thấy
những phiến đá của chân bệ thờ và những khối
đá hoa cương nằm la liệt, vốn là vật liệu của
móng kiến trúc nói trên Gò Mồ Côi cũng bị đào
phá làm lộ ra nhiều tường gạch xây thành từng
ô chữ nhật Các gò lớn khác và nhiều gò nhỏ
cũng đều có hiện tượng đào tìm vàng, tạo thành
những hố nhỏ hoặc bị sạt lở, bị san lấp trồng
cây, làm lộ ra những tường gạch (gò Cây Thị, gò
Kamnap), những đá hoa cương, gạch vỡ, cát
trắng (gò Ông Phi, gò Bà Chruôn, gò ông Môn…)
(6, tr.21) Từ đó đến nay, không có một cuộc
điền dã nào được tiến hành tại đây Di tích tiếp
tục bị hủy hoại bởi những người đào tìm vàng
Một thực trạng khác là khá nhiều di tích có nguy cơ bị phá hủy hoàn toàn, việc nghiên
cứu tổng hợp, đi vào chiều sâu của nền văn
hóa cổ này còn quá ít Trong khi đó, giới khoa
học trong và ngoài nước đang mong đón nhận
những phát hiện mới tại các di tích Công việc
dò tìm và khai quật di sản văn hóa Óc Eo hiện
nay được tiến hành một cách chậm chạp so với
tốc độ phát triển của quá trình đô thị hóa Điều
đáng nói là, trên thực tế ai cũng có thể dễ dàng
hình dung được rằng, chỉ vài chục năm nữa
thôi, phần lớn các di chỉ về nền văn hóa quan
trọng độc đáo này sẽ phải vĩnh viễn nằm yên
trong lòng đất, nơi mà đô thị và các khu công
nghiệp mới sẽ mọc lên Viễn cảnh ấy nhất định
sẽ xảy ra, chừng đó, mọi quyết định khai quật
để biết thêm về nền văn hóa cổ hẳn sẽ không
còn là chuyện đơn giản
3 Một số kiến nghị nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Óc Eo
Trước hết, để đảm bảo tính hiệu quả trong
công tác bảo tồn, Nhà nước cần thực hiện ngay một chương trình với mục tiêu và tiến độ cụ thể cho việc tôn tạo có trọng điểm và phát huy
có hiệu quả giá trị di sản văn hóa Óc Eo nhằm phục vụ đời sống văn hóa của người dân trong vùng Đây là chương trình có nội dung thật đa dạng và nhiều yêu cầu khác nhau nên đòi hỏi
sự tham gia của nhiều nhà khoa học và các nhà nghiên cứu ở nhiều ngành thuộc khoa học xã hội, văn hóa và nghệ thuật Do đó, để thu hút
sự tham gia của các nhà khoa học vào việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Óc Eo, Chính phủ cần tăng cường đầu tư nguồn vốn
và nguồn nhân lực bảo tồn cho địa phương Công tác bảo quản, tu bổ và phục hồi di tích
là một hoạt động mang tính đặc thù nên Nhà nước cần có chính sách riêng biệt
Thứ hai, Ban Quản lý di tích văn hóa Óc Eo
nhanh chóng lập kế hoạch điều tra, kiểm kê toàn bộ khu di tích; bên cạnh đó, cần tổ chức nghiên cứu môi trường sinh thái, sự biến đổi của khí hậu, lịch con nước sông Hậu để có kế hoạch lâu dài tránh cho các di tích khỏi bị ngập nước; đồng thời, thực hiện tốt công tác tuyên truyền cho người dân ở trong và quanh khu di tích về tầm vóc, giá trị lịch sử - văn hóa của di tích Óc Eo, hướng dẫn họ sử dụng đất đai một cách hợp lý trong xây dựng các công trình và trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tiến tới xóa bỏ mọi hành vi xâm phạm di tích
Thứ ba, Ban Quản lý di tích văn hóa Óc Eo
cần làm tốt công tác giữ gìn và bảo quản hiện vật Chúng ta biết rằng, việc tiếp nhận các hiện vật là quan trọng, nhưng việc tạo điều kiện bảo đảm cho các hiện vật được tồn tại lâu dài còn quan trọng hơn Do đó, tại nhà trưng bày phải
có kho bảo quản đủ tiêu chuẩn để tập trung được tất cả các hiện vật văn hóa Óc Eo mà trước đây còn để rải rác ở các nơi trong khu di tích Mặt khác, để đảm bảo sự an toàn cho các hiện vật có giá trị kinh tế cao như các hiện vật bằng kim loại quý và đá quý, nên đưa chúng vào bảo quản trong tủ bảo hiểm Những hiện vật đưa ra trưng bày cũng phải được đặt trong
tủ kính có khóa chắc chắn Những hiện vật
Trang 6BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA
bị hư hỏng nhẹ phải kịp thời tu sửa … Riêng
đối với những hiện vật có nguy cơ bị hủy hoại
như tượng gỗ, cột gỗ, Ban Quản lý nên mời các
chuyên gia về kỹ thuật bảo quản đến gia cố
nhằm tăng tuổi thọ cho chúng
Thứ tư, Ban Quản lý di tích văn hóa Óc Eo cần
tăng cường công tác bảo vệ các di tích, nhất là
các di tích tiêu biểu của nền văn hóa; cùng với
việc bảo vệ là áp dụng các biện pháp kỹ thuật
để tạo nên những địa điểm bảo tàng lộ thiên
phục vụ khách tham quan, du lịch Khi sắp xếp
các hiện vật trong nhà trưng bày, Ban Quản lý
cần xây dựng mô hình toàn bộ khu di tích để
giới thiệu cho khách tham quan trước khi đưa
họ đến thực địa Để thực hiện tốt nhiệm vụ bảo
tồn, tỉnh An Giang cần tổ chức đào tạo, cung
cấp cho Ban Quản lý những cán bộ chuyên
trách có trình độ chuyên môn sâu để họ vừa
sưu tầm, nghiên cứu, vừa giới thiệu, hướng dẫn
cho khách tham quan, đồng thời, cũng để họ
Như vậy, những kết quả nghiên cứu về nền văn hóa Óc Eo đã giúp chúng ta hiểu biết sâu hơn về lịch sử, văn hóa dân tộc Có thể nói, việc khám phá các di tích, di vật của nền văn hóa
Óc Eo được xem là một trong những thành tựu lớn nhất của khảo cổ học Việt Nam trong hơn
70 năm qua Tuy còn nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và thảo luận, nhưng với những gì khoa học đưa lại, chúng ta có thể khẳng định rằng: thời cổ đại, sau các nền văn hóa tiền sử, văn hóa Óc Eo là một trong những trung tâm văn hóa tiêu biểu nhất của đất nước
Tuy nhiên, trong thời kỳ hiện nay, các khu di tích văn hóa Óc Eo đang đứng trước nguy cơ bị xâm hại, thậm chí mai một Việc bảo tồn các khu
di tích đã trở nên cấp bách, đòi hỏi các cấp lãnh đạo từ trung ương đến địa phương, đặc biệt là ngành văn hóa và các cơ quan hữu trách một sự quan tâm sâu sắc
P.N.H
(Nghiêncứuviên,HọcviệnChínhtrịkhuvựcIV)
làm tốt công tác tuyên truyền cho mỗi người
dân địa phương hiểu được giá trị di sản văn hóa
Óc Eo, qua đó nâng cao được sự kiểm soát việc
bảo tồn di sản này bằng dư luận
Thứ năm, Ban Quản lý di tích văn hóa Óc Eo
cần thực hiện việc biên tập, giới thiệu những
dạng ấn phẩm khác nhau về các phát hiện,
các kết quả nghiên cứu cho người dân trong
và ngoài nước; từng bước thực hiện việc trưng
bày dưới dạng chuyên đề các di tích, di vật
của nền văn hóa này để tiến tới xây dựng nội
dung chính thức cho nhà trưng bày Để phát
huy hơn nữa vai trò của mình trong công tác
bảo tồn di tích, Ban Quản lý nên tăng cường
học hỏi kinh nghiệm của các địa phương khác
trong công tác bảo tồn, lưu giữ hiện vật, để từ
đó tìm ra giải pháp bảo tồn hiệu quả nhất cho
khu di tích của mình; đặc biệt, cần sớm phối
hợp với các cơ quan chức năng, lập hồ sơ trình
Thủ tướng Chính phủ để đề nghị UNESCO
công nhận di tích văn hóa Óc Eo là di sản văn
hóa thế giới
Thứ sáu, Ủy ban Nhân dân các tỉnh có
chung di tích lịch sử văn hóa Óc Eo cần có kế
hoạch phối hợp nhằm tiến tới xây dựng một
quy hoạch chung bảo vệ di tích
Tài liệu tham khảo
1 Nhiều tác giả (1984), Văn hóa Óc Eo và các
văn hóa cổ ở đồng bằng sông Cửu Long, Long
Xuyên
2 Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam (2008), Văn
hóa Óc Eo và vương quốc Phù Nam, Nxb Thế giới,
Hà Nội
3 Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam (2014), Lược
sử vùng đất Nam Bộ Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc
gia, Hà Nội
4 Nguyễn Hữu Hiệp (2011), Tìm hiểu một số
địa danh cổ ở An Giang qua truyền thuyết, Nxb
Lao động, Hà Nội
5 Nguyễn Văn Chuẩn, Trịnh Tất Đạt (2010), Từ
điển bách khoa đất nước con người Việt Nam, Nxb
Từ điển bách khoa, Hà Nội
6 Lê Xuân Diệm, Đào Linh Côn, Võ Sĩ Khải
(1995), Văn hóa Óc Eo những khám phá mới, Nxb
Khoa học xã hội, Hà Nội
7 L Malleret (1963), L’archéologie du delta du
Mékong, Tome 3, Paris
Ngày nhận bài: 30 - 11 - 2016 Ngày phản biện, đánh giá: 4 - 3 - 2017 Ngày chấp nhận đăng: 25 - 3 - 2017
Trang 7BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA