PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC THỰC HÀNH HÓA HỌC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG 9 - CHƯƠNG TRÌNH HÓA HỌC 11

Phát triển năng lực thực hành hóa học của học sinh phổ thông trong dạy học chương 9 - chương trình hóa học 11 là một vấn đề cấp thiết để nâng cao chất lượng giáo dục Việt Nam hiện [r]

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC THỰC HÀNH HÓA HỌC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG 9 - CHƯƠNG TRÌNH HÓA HỌC 11

Lê Huy Hoàng 1* , Đỗ Thị Uyên 1 , Trịnh Thị Hương Giang 1 , Vũ Thị Vân Anh 2 , Nguyễn Thị Hải Yến 3

1 Trường Đại học Sư phạm - ĐH Thái Nguyên,

2 Trường Cao đẳng Sư phạm Thái Nguyên,

3 Trường Trung học phổ thông Đại Từ - Thái Nguyên

TÓM TẮT

Hội nghị Trung ương 8 khóa XI năm 2013 đã xác định “Đổi mới căn bản, toàn diện Giáo dục và Đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa - hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế”, đồng thời “Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học” Trong thời đại 4.0 ngày nay thì vấn đề phát triển năng lực của học sinh là vấn đề thời sự cấp bách Năng lực của học sinh cần phát triển gồm các năng lực chung và năng lực chuyên biệt Trong các năng lực chuyên biệt thì năng lực thực hành hóa học có vai trò đặc biệt quan trọng vì đặc thù của môn Hóa học là khoa học thực nghiệm Phát triển năng lực thực hành hóa học của học sinh phổ thông trong dạy học chương 9 - chương trình hóa học 11 là một vấn đề cấp thiết để nâng cao chất lượng giáo dục Việt Nam hiện nay, đáp ứng yêu cầu đổi mới chương trình giáo dục phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Từ khoá: Phát triển năng lực, thực hành hóa học, học sinh phổ thông, chương 9, hóa học lớp 11

MỞ ĐẦU*

Năng lực học tập của học sinh phổ thông

Năng lực của học sinh có thể được hiểu là:

“khả năng làm chủ những hệ thống, kiến

thức, kỹ năng, thái độ, … phù hợp với lứa tuổi

và kết nối chúng một cách hợp lí vào thực

hiện thành công nhiệm vụ học tập, giải quyết

hiệu quả những vấn đề đặt ra cho học sinh

trong cuộc sống” [2]

Năng lực (NL) của học sinh phổ thông (HS

PT) cần được phát triển bao gồm cả NL

chung và NL riêng Trong các NL riêng thì

NL thực hành hóa học (THHH) là một trong

những NL quan trọng nhất đối với quá trình

nhận thức và cần được phát triển trong suốt

quá trình học tập môn Hóa học của HS PT vì

Hóa học là môn khoa học thực nghiệm

NL THHH là khả năng thực hiện thí nghiệm

(TN) hóa học thành công, an toàn và vận

dụng kiến thức để giải thích một cách khoa

học các hiện tượng quan sát được để rút ra kết

luận NL THHH gồm NL tiến hành TN; NL

quan sát, mô tả, giải thích hiện tượng TN và

NL xử lí thông tin liên quan đến TN [3]

*

Email: lehuyhoang@dhsptn.edu.vn

NL THHH đã được một số nước trên thế giới nghiên cứu từ rất sớm [1] Ở Việt Nam các công trình nghiên cứu phát triển NL THHH

còn rất ít, các nghiên cứu đều cho rằng đây là

một trong những nhân tố quan trọng nhất cần rèn luyện để nâng cao chất lượng dạy học hóa học Cho đến nay, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống về các biện pháp cụ thể để phát triển NL THHH cho HS

PT trong dạy học chương 9 - chương trình hóa học 11

Phát triển NL THHH cho HS PT trong dạy học chương 9 chương trình hóa học lớp 11

NL THHH là một trong những NL quan trọng nhất và cần được hình thành, phát triển từ khi

HS bắt đầu làm quen với môn Hóa học [4] Chương 9 sách giáo khoa hóa học 11 có vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng trong nội dung hóa học Hữu cơ ở trường PT Nội dung thực hành của chương đề cập đến những TN chứng minh tính chất của anđehit, xeton và axit cacboxylic là nền tảng giúp HS học tốt các nội dung về este - lipit, cacbohiđrat và polime trong chương trình lớp 12

Các biểu hiện NL THHH của HS PT trong chương này được xác định theo mức độ như sau [1]

Bảng 1 Bảng chỉ báo các mức độ phát triển của NL THHH

A (đã hoàn thiện) B (đang phát triển) C (chưa hình thành)

NL tiến

hành TN,

sử dụng

toàn

Nêu và thực hiện đúng

nội quy, an toàn phòng

TN

Nêu được một phần nội quy, thực hiện được một số quy tắc an toàn đơn giản nhất trong phòng TN

Không nêu được nội quy, thực hiện sai các quy tắc an toàn phòng TN

Nhận dạng và lựa chọn

đúng hóa chất để làm TN Nhận dạng được TN nhưng không lựa chọn đúng hết các hóa chất để

làm TN

Không nhận dạng và lựa chọn sai hóa chất để làm TN Trình bày được tác dụng

và cấu tạo của các dụng

cụ và hóa chất cần thiết

Trình bày được cấu tạo của các dụng

cụ, tác dụng của các hóa chất trong những TN đơn giản

Không trình bày được tác dụng

và cấu tạo của các dụng cụ và hóa chất cần thiết

Tự tiến hành một số TN

đơn giản Tiến hành được một số TN đơn giản dưới sự giúp đỡ của GV Không tiến hành được TN nếu không có giáo viên giúp Thực hiện được một số

TN phức tạp dưới sự hỗ

trợ của giáo viên

Chuẩn bị được dụng cụ, hóa chất, biết cách tiến hành các TN phức tạp nhưng ko nắm được các chú ý để tiến hành thành công TN

Không thực hiện được các TN phức tạp dưới sự hỗ trợ của giáo viên

Thực hiện TN chính xác,

khẩn trương

Thực hiện TN chính xác nhưng không đạt về thời gian Không thực hiện chính xác TN, không đạt về thời gian

NL quan

sát, mô tả,

giải thích

hiện tượng

TN

Quan sát, nhận ra các

hiện tượng TN

Quan sát nhưng nhận biết các hiện tượng TN chưa chính xác Không qua sát và nhận biết được các hiện tượng TN

Mô tả chính xác, ngắn

gọn các hiện tượng TN

Mô tả chưa chính xác, ngắn gọn các hiện tượng TN Không mô tả được các hiện tượng TN Giải thích một cách khoa

học các hiện tượng TN đã

xảy ra

Giải thích các hiện tượng TN xảy ra nhưng với các hiện tượng phức tạp vẫn chưa đảm bảo tính khóa học

Không giải thích được các hiện tượng TN xảy ra

Viết được phương trình

hóa học và rút ra những

kết luận cần thiết

Viết được phương trình nhưng không rút ra được các kết luận cần thiết Không viết được phương trình, không rút ra được các kết luận

cần thiết

NL xử lí

thông tin

liên quan

đến TN

Đề xuất và thực hiện

thành công các TN thay

thế

Đề xuất nhưng không thực hiện thành công các TN thay thế

Không đề xuất được các TN thay thế

Sử dụng thông tin TN

theo phương pháp nghiên

cứu, nêu và giải quyết

vấn đề, kiểm chứng

Chỉ sử dụng thông tin TN theo phương pháp nghiên cứu, kiểm chứng nhưng không sử dụng được thông tin

TN theo phương pháp nêu và giải quyết vấn đề

Không sử dụng được các thông tin TN

Xử lí, chọn lọc, xác định

phạm vi kiến thức cần tìm

kiếm

Xử lí, chọn lọc nhưng không xác định được phạm vi kiến thức cần tìm kiếm

Không xử lí, chọn lọc, xác định được phạm vi kiến thức cần tìm kiếm

Phân tích, đánh giá thông

tin từ TN

Phân tích nhưng không đánh giá được thông tin từ TN

Không phân tích, đánh giá được thông tin từ TN

Định hướng nhiệm vụ,

thông tin cần khai thác

của TN

Định hướng được các nhiệm vụ cơ bản nhưng không khai thác được thông tin từ TN

Không định hướng được nhiệm

vụ, thông tin cần khai thác của

TN

Xác định 6 nguyên tắc phát triển NL THHH

cho HS PT là đảm bảo: tính đặc thù của bộ

môn hóa học; tính định hướng; mục tiêu của

chương trình; tính sư phạm; tính đa dạng và

toàn diện; tính thực tiễn và tính khách quan

trong đánh giá Đề xuất quy trình phát triển

NL THHH cho HS PT qua 6 bước như sau:

Bước 1: Chuẩn bị các nội dung của TN

THHH ở nhà

Bước 2: Tiến hành TN hóa học trên lớp Bước 3: Tổ chức cho các nhóm HS báo

cáo kết quả hoạt động của nhóm

Bước 4: Đề xuất các cải tiến để TN thành công

Bước 5: Thử nghiệm và kết luận

Bước 6: Rút kinh nghiệm

*Chúng tôi đề xuất 5 biện pháp phát triển

NL THHH cho HS PT gồm: thiết kế và sử

dụng tài liệu hướng dẫn TN hóa học; sử dụng

TN hóa học kết hợp với phương pháp dạy học

tích cực; sử dụng TN giáo viên làm theo

phương pháp nghiên cứu, kiểm chứng trong dạy

bài mới; Sử dụng TN hóa học vui và các TN

gắn với thực tiễn trong dạy bài thực hành và sử

dụng các bài tập thực nghiệm, bài tập TN

Xây dựng bảng kiểm quan sát đánh giá mức

độ phát triển NL THHH cho HS PT (A - 3

điểm; B - 2 điểm; C - 1 điểm) (Bảng 2)

Điểm đánh giá mức độ phát triển của NL

THHH của HS PT dựa vào thang đo NL: từ

15 đến 25 - Mức độ thấp; từ 26 đến 35 - Mức

độ trung bình; từ 36 đến 45 - Mức độ cao

Thực nghiệm sư phạm

Tiến hành thực nghiệm sư phạm tại các trường trung học PT Thái Nguyên, PT Đại Từ

- tỉnh Thái Nguyên Chọn các cặp lớp đối chứng (ĐC) và thực nghiệm (TN) tương đương nhau về sĩ số, về kết quả học tập môn hóa học ở học kì I, điểm đánh giá NL THHH

Ở lớp ĐC giáo viên (GV) tiến hành giảng dạy như bình thường, lớp TN GV sử dụng quy trình và các biện pháp đã đề xuất Các lớp này đều học chương trình Hoá học 11 cơ bản, phần hóa hữu cơ của học kì I do cùng GV dạy Cuối chương tiến hành đánh giá mức độ phát triển của NL THHH và chấm vở tường trình sau tiết thực hành của mỗi HS

Bảng 2 Bảng kiểm quan sát đánh giá mức độ phát triển NL THHH cho HSPT

Năng lực

Điểm

3 2 1

NL tiến hành TN,

sử dụng TN an

toàn

1 Nêu và thực hiện đúng nội quy an toàn phòng TN

2 Nhận dạng và lựa chọn đúng hóa chất để làm TN

3 Trình bày được tác dụng và cấu tạo của các dụng cụ và hóa chất cần thiết

4 Tự tiến hành một số TN đơn giản

5 Thực hiện được một số TN phức tạp dưới sự hỗ trợ của giáo viên

6 Thực hiện TN chính xác, khẩn trương

NL quan sát, mô

tả, giải thích hiện

tượng TN

7 Quan sát, nhận ra các hiện tượng TN

8 Mô tả chính xác, ngắn gọn các hiện tượng TN

9 Giải thích một cách khoa học các hiện tượng TN đã xảy ra

10 Viết được phương trình hóa học và rút ra những kết luận cần thiết

NL xử lí thông

tin liên quan đến

TN

11 Đề xuất và thực hiện thành công các TN thay thế

12 Sử dụng thông tin TN theo phương pháp nghiên cứu, nêu và giải quyết vấn đề, kiểm chứng

13 Xử lí, chọn lọc, xác định phạm vi kiến thức cần tìm kiếm

14 Phân tích, đánh giá thông tin từ TN

15 Định hướng nhiệm vụ, thông tin cần khai thác của TN

Tổng điểm

Kết quả chấm tường trình được phân tích và xử lý bằng phần mềm EXEL thu được kết quả như sau:

Bảng 3 Tổng hợp kết quả chấm tường trình của lớp TN và ĐC

HS

TB

0%

100%

200%

…

Hình 1 Đường luỹ tích kết quả chấm tường trình của lớp TN và ĐC

Bảng 4 Mô tả và so sánh dữ liệu kết quả chấm tường trình của lớp TN và ĐC

Mô tả dữ liệu

-27

Hình 2 Đồ thị tổng hợp phân loại kết quả kết quả chấm tường trình của lớp TN và ĐC

Kết quả chấm bằng bảng kiểm quan sát được phân tích và xử lý bằng phần mềm EXEL thu được kết quả như sau:

Bảng 5 Bảng tổng hợp kết quả đánh giá mức độ phát triển NL THHH của lớp TN và ĐC

NL

Điểm trung bình mức độ phát triển NL: 2,03 Điểm trung bình mức độ phát triển NL: 1,91

Giá trị p: 3,36.10 -31 Mức độ ảnh hưởng: 0,88

Hình 3 Tổng hợp kết quả đánh giá mức độ phát triển NL THHH của lớp TN và ĐC

Nhận xét:

- Các đường luỹ tích của lớp TN đều nằm ở

bên phải và ở phía dưới của lớp ĐC, chứng tỏ

kĩ năng viết tường trình của lớp TN cao hơn

lớp ĐC

- Tỉ lệ điểm tường trình yếu kém và trung

bình của lớp ĐC cao hơn lớp TN, còn tỉ lệ

điểm tường trình khá và giỏi của lớp TN cao

hơn của các lớp ĐC

- Mức độ phát triển các NL THHH của lớp

TN đều cao hơn lớp ĐC, đặc biệt là các NL 1,

4, 8, 9, 14 phát triển nhanh nhất vì đây là

những NL quan trọng, NL qua khảo sát HS

còn yếu và được chú ý rèn luyện nhiều hơn

Tiến hành phỏng vấn trực tiếp các GV và HS

tham gia thực nghiệm sư phạm thu được kết

quả như sau:

- Tất cả GV và phần lớn HS (98%) cảm thấy

hứng thú và đều cho rằng với quy trình, biện

pháp áp dụng đã phát triển được NL THHH

cho HS PT

KẾT LUẬN

Thực nghiệm sư phạm đã chứng minh tính

khả thi của quy trình qua 6 bước và 5 biện

pháp đã đề xuất để phát triển NL THHH của

HS trong dạy học chương 9 – Chương trình

hóa học lớp 11 NL THHH của HS đã được rèn luyện theo đúng mục tiêu đổi mới của nền giáo dục hiện nay, góp phần nâng cao chất lượng dạy học của bộ môn, là động lực thúc đẩy nền giáo dục nước ta phát triển để hội nhập với nền giáo dục các nước tiên tiến trên thế giới

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Đào Hồng Hạnh (2017) Phát triển năng lực thực hành hóa học cho học sinh thông qua dạy học chương Cacbon - silic hóa học lớp 11 trung học phổ thông Luận văn thạc sĩ Sư phạm Hóa

học, Trường Đại học Giáo dục

2 Nguyễn Công Khanh (2013) “ Đổi mới kiểm tra

đánh giá HS theo cách tiếp căng lực” Kỉ yếu hội thảo khoa học “Một số vấn đề chung về xây dựng chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2015”,

Hà Nội

3 Đặng Thị Oanh (2013) “Mục tiêu và chuẩn chương trình giáo dục phổ thông môn Hóa học sau

năm 2015” Kỉ yếu hội thảo khoa học “Một số vấn

đề chung về xây dựng chương trình giáo dục phổ thông sau 2015”, Hà Nội

4 Michael Robert Greenhoe (2013) Evaluation

of a nomenclature activity in multiple chemistry lassrooms A professional paper submitted in

partial fulfillment of the requirement for the degree of Master of Science in Science Education, Montana state university Bozeman, Montana, USA

ABSTRACT

DEVELOPMENT OF THE CAPACITY TO PRACTICE THE CHEMISTRY OF HIGH SCHOOL STUDENTS IN TEACHING THE CHAPTER 9 -

AN ADVANCED CHEMISTRY CURICULUM FOR GRADE 11

Le Huy Hoang 1* , Do Thi Uyen 1 , Trinh Thi Huong Giang 1 , Vu Thi Van Anh 2 , Nguyen Thi Hai Yen 3

1 University of Education- TNU,

2 Thai Nguyen College of Education

3 Dai Tu High School- Thai Nguyen

The 8th plenum of the 12th in 2013 Central Committee of the Communist Party of Viet Nam has determined “Fundamental innovation, comprehensive education and training in order to meet the requirements of industrialization - modernization in conditions of market - economy with socialist orientation and global integration”, simultaneously “Strongly transform from the predominantly knowledge-based education process to the comprehensive development of learner's capacity and qualities” In the Current Digital Age 4.0”, the development of students' capacity is increasingly urgent issue The students’ capacity needed to develop includes general and specialized competencies In specialized capacities, the ability to practice chemistry has an especially important role because the specificity of chemistry subject is the science of experimentation Development of the capacity to practice the Chapter 9 - chemistry curriculum for Grade 11 is an urgent issue currently to improve the quality of education in Vietnam and to meet the renewal requirements of educational programs oriented students’ capacity development

Key words: Capacity development, chemical practice, high school students, chapter 9, chemistry

Grade 11.

Ngày nhận bài: 12/12/2018; Ngày hoàn thiện: 22/12/2018; Ngày duyệt đăng: 28/12/2018

*

Email: lehuyhoang@dhsptn.edu.vn