- Trong điều kiện của tiến hộ khoa học - kĩ thuật và công nghệ hiện đại, công nghiệp hóa học được ứng dụng vào mọi mặt của sản xuất, đời sống và các phế phẩm của nó được sử dụng rất rộ[r]
Trang 1Bài 31: VAI TRÒ, ĐẶC ĐIỂM CỦA CÔNG NGHIỆP CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI
PHÁT TRIỂN VÀ PHÂN BỐ CÔNG NGHIỆP Phần I : Lí thuyết
I Vai trò và đặc điểm của công nghiệp
1 Vai trò
- Sản xuất ra một khối lượng của cải vật chất rất lớn
- Thúc đẩy sự phát triển của nhiều ngành kinh tế khác
- Tạo điều kiện khai thác có hiệu quả các nguồn tài nguyên thiên nhiên
- Sản xuất ra nhiều sản phẩm mới mà không ngành sản xuất vật chất nào sánh được
2 Đặc điểm
Khái niệm: Công nghiệp là một tập hợp các hoạt động sản xuất với những đặc điểm nhất định thông qua các quá trình công nghệ để tạo ra sản phẩm
a Sản xuất công nghiệp bao gồm hai giai đoạn
- Giai đoạn 1: Tác động vào đối tượng lao động (nguyên liệu)
- Giai đoạn 2: Chế biến nguyên liệu (tư liệu sản xuất và vật phẩm tiêu dùng)
b Sản xuất công nghiệp có tính chất tập trung cao độ
- Không đòi hỏi không gian lãnh thổ rộng lớn
- Đòi hỏi nhiều kĩ thuật và lao động trên một diện tích nhất định để tạo ra khối lượng sản phẩm
c Sản xuất công nghiệp bao gồm nhiều ngành phức tạp, được phân công tỉ mỉ và có sự phối hợp giữa nhiều ngành để tạo ra sản phẩm cuối cùng
- Đặc điểm:
Trang 2+ Công nghiệp là tập hợp hệ thống nhiều ngành
+ Các ngành kết hợp chặt chẽ trong quá trình sản xuất
+ Trong từng ngành quy trình sản xuất hết sức chặt chẽ và chi tiết
3 Phân loại:
+ Dựa trên tính chất tác động vào sản xuất công nghiệp: Công nghiệp khai thác và công nghiệp chế biến
+ Dựa trên công dụng kinh tế sản phẩm: Công nghiệp nặng và công nghiệp nhẹ
II Các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố công nghiệp
- Các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố công nghiệp
- Ví dụ:
+ Tự nhiên, kinh tế, chính trị: gần biển, sông, đầu mối giao thông vận tải, đô thị, lựa chọn địa điểm xây dựng các nhà máy, khu công nghiệp, khu chế xuất, cơ cấu ngành công nghiệp
+ Khí hậu, nước: Phân bố, phát triển công nghiệp: luyện kim màu, dệt, nhuộm, thực phẩm,
Trang 3+ Tiến bộ khoa học kĩ thuật: thay đổi quy luật phân bố xí nghiệp, việc khai thác và sử dụng tài nguyên
+ Đường lối, chính sách: ảnh hưởng quá trình công nghiệp hóa phân bố công nghiệp hợp
lí, thúc đẩy công nghiệp phát triển
Phần II: Câu hỏi gợi ý
1 Tại sao tỉ trọng của ngành công nghiệp trong cơ cấu GDP là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá trình độ phát triển kinh tế?
- Vì trình độ phát triển công nghiệp của một nước biểu thị trình độ phát triển và vững mạnh của nền kinh tế nước đó Ví dụ, ở những nước có nền kinh tế phát triển, tỉ trọng của các ngành công nghiệp và dịch vụ thường chiếm trên 95% GDP như Hoa Kì, Nhật Bản, Anh, Pháp, CHLB Đức, Trong khi đó, phần lớn các nước đang phát triển, tỉ trọng của ngành nông, lâm, ngư nghiệp chiếm từ 40 - 50% như En-ti-ô-pi 52%, Ghi-nê Bít-xao 64%,
2 Từ sơ đồ (trang 119 - SGK), nêu rõ hai giai đoạn của sản xuất công nghiệp?
- Giai đoạn 1:Tác động vào đối tượng lao động là môi trường tự nhiên để tạo ra nguyên liệu (khai thác than, dầu mỏ, quặng kim loại, khai thác gỗ )
- Giai đoạn 2: Chế biến các nguyên liệu đó thành tư liệu sản xuất và vật phẩm tiêu dùng (sản xuất máy móc, chế biến gỗ, chế biến thực phẩm, )
3 Hãy phân tích và cho ví dụ về ảnh hưởng của từng nhân tố đối với sự phân bố công nghiệp?
- Vị trí địa lí: Có tác động rất lớn đến việc lựa chọn các nhà máy, các khu công nghiệp, khu chế xuất ở trên thế giới và Việt Nam
- Khoáng sản: Cùng với trữ lượng và chất lượng khoáng sản thì sự kết hợp các loại khoáng sản trên lãnh thổ sẽ chi phối quy mô, cơ cấu và tổ chức các xí nghiệp công nghiệp Ví dụ: ngành công nghiệp khai thác than ở nước ta tập trung ở Quảng Ninh, nơi chiếm 94% sản lượng than của cả nước Hay các nhà máy xi măng của nước ta đều được xây dựng ở những nơi có nguồn đá vôi phong phú như Hoàng Thạch (Hải Dương), Bỉm Sơn (Thanh Hóa), Hà Tiên I (Kiên Giang)
- Nguồn nước: Là điều kiện quan trọng cho việc phân bố các xí nghiệp của nhiều ngành công nghiệp (luyện kim đen và màu), dệt, nhuộm, giấy, chế biến thực phẩm,
Trang 4- Khí hậu: Tính chất đa dạng và phức tạp của khí hậu kết hợp với nguồn tài nguyên sinh vật làm xuất hiện nhiều cây trồng, vật nuôi phong phú, cơ sở để phát triển ngành công nghiệp chế biến thực phẩm
- Các nhân tố khác: Đất đai - địa chất công trình ảnh hưởng đến xây dựng các nhà - Dân cư
và nguồn lao động: Nơi có nguồn lao động dồi dào cho phép phát triển và phân bố các ngành công nghiệp cần nhiều lao động như dệt may, giày da, công nghiệp thực phẩm Đây là những ngành không đòi hỏi trình độ công nghệ và chuyên môn cao Nơi có đội ngũ lao động
kĩ thuật cao, công nhân lành nghề gắn với các ngành công nghiệp hiện đại, đòi hỏi hàm lượng công nghệ và "chất xám" cao trong sản phẩm như kĩ thuật điện, điện tử tin học, cơ khí chính xác
- Dân cư và nguồn lao động: Nơi có nguồn lao động dồi dào cho phép phát triển và phân bố các ngành công nghiệp cần nhiều lao động như dệt may, giày da, công nghiệp thực phẩm Đây là những ngành không đòi hỏi trình độ công nghê và chuyên môn cao Nơi có đội ngũ lao động kĩ thuật cao, công nhân lành nghề gắn với các ngành công nghiệp hiện đại, đòi hỏi hàm lượng công nghệ và "chất xám" cao trong sản phẩm như kĩ thuật điện, điện tử tin học,
cơ khí chính xác
- Tiến bộ khoa học kĩ thuật:
+ Làm cho việc khai thác, sử dụng tài nguyên và phân bố hợp lí các ngành công nghiệp Ví dụ: phương pháp hóa than ngay trong lòng đất cho phép thay đổi hẳn điều kiện lao động, đồng thời khai thác những mỏ than sâu trong lòng đất mà trước đây chưa thể khai thác được
+ Làm thay đổi quy luật phân bố các xí nghiệp công nghiệp Ví dụ, trước dãy các xí nghiệp luyện kim thường gắn với mỏ than và quặng sắt, nhưng hiện nay nhờ phương pháp điện luyện hay lò thổi ôxi mà sự phân bố đã thay đổi
- Thị trường: Có tác động mạnh mẽ tới quá trình lựa chọn vị trí xí nghiệp, hướng chuyên môn hóa sản xuất Ví dụ nhờ chiến lược thị trường có hiệu quả mà hiện nay các ngành dệt may, chế biến thực phẩm thủy, hải sản, da giày có vị trí nhất định ở cả thị trường trong nước và quốc tế (Hoa Kì, EU, )
Bài 32: ĐỊA LÍ CÁC NGÀNH CÔNG NGHIỆP (tiết 1) Phần I: Lí thuyết
I Công nghiệp năng lượng
- Vai trò: Là ngành quan trọng, cơ bản của một quốc gia; là cơ sở để phát triển công nghiệp hiện đại và là tiền đề của tiến bộ khoa học kĩ thuật
- Cơ cấu: Công nghiệp khai thác than, dầu, công nghiệp điện lực
Trang 5- Phân bố công nghiệp dầu mỏ và công nghiệp điện trên thế giới
+ Ngành khai thác dầu: khai thác nhiều ở các nước đang phát triển thuộc khu vực Trung Đông, Bắc Phi, Mĩ La Tinh, Đông Nam Á
Hình 32.1 Trữ lượng dầu mỏ và sản lượng khai thác dầu mỏ trên thế giới, thời kí 2000 -
2003
Trang 6Hình 32.2 Khai thác dầu khí trên biển ở Việt Nam
+ Công nghiệp điện lực: tập trung chủ yếu ở các nước phát triển và các nước công nghiệp mới: Na uy, Ca na đa, Thụy Điển, Phần Lan, Cô oét, Hoa Kì,…
II Công nghiệp luyện kim (thuộc chương trình giảm tải)
Phần II: Câu hỏi gợi ý
1 Kết hợp bảng 121 với các hình 32.2; 32.4, em hãy nêu lên đặc điểm phân bố công nghiệp dầu mỏ và công nghiệp điện trên thế giới?
Trang 7- Công nghiệp khai thác dầu mỏ phân bố chủ yếu ở các nước đang phát triển thuộc khu vực Trung Đông, Bắc Phi, Mĩ La-tinh, Trung Quốc và ở LB Nga (các nước và khu vực có trữ lượng dầu mỏ lớn)
- Công nghiệp điện lực tập trung chủ yếu ở các nước phát triển ở Bắc Mĩ, châu Âu, Nhật Bản
và các nước nghiệp hóa (Hàn Quốc, Ấn Độ, Baraxin Các nước có bình quân sản lượng điện theo đầu người cao nhất là Na Uy, Ca-na-đa, Thụy Điển, Phần Lan, Cô-oét, Hoa Kì,
2 Dựa vào hình 32.5, em hãy cho biết các nước khai thác quặng sắt và sản xuất thép chủ yếu trên thế giới?
Trang 8- Các nước khai thác quặng sắt chủ yếu: Trung Quốc, Bra-xin, Ô-xtrây-li-a, LB Nga, Ấn Độ U-crai-na, Hoa Kì, CH Nam Phi, ỏCa-na-đa, Thụy Điển, Vê-nê-xuê-la, Ca-dăc-xtan, I-ran Thổ Nhĩ Kì, Hàn Quốc, Ai Cập Đức, Pháp, Ca-na-đa, Mê-hi-cô, Chi-lê
- Các nước sản xuất thép chủ yếu: Trung Quốc, Nhật Bản, Hoa Kì, LB Nga, Hàn Quốc, U-crai-na, Bra-xin I-ta-li-a, Pháp, Đức, Anh, B Thụy Điển
3 Em hãy nhận xét sự thay đổi trong cơ cấu sử dụng năng lượng trên thế giới thời kì
1940 – 2000? Giải thích? (Biểu đồ tròn trong SGK - Hình 32.6)
Nhận xét:
- Cơ cấu sử dụng năng lượng thế giới có sự thay đổi theo hướng giảm tỉ trọng củi gỗ, than đá; tăng tỉ trọng dầu khí, năng lượng nguyên tử, thủy điện và năng lượng mới
+ Trước hết là sự xuất hiện nguồn năng lượng mới với tỉ trọng khá cao (7% năm 2000) + Tiếp đến là năng lượng nguyên tử, thủy điện tăng gần 5 lần
+ Tỉ trọng dầu khí, tăng 2 lần, từ 26%(1940) lên 54%(2000)
+ Tỉ trọng củi, gỗ và than đá giảm nhanh (giảm 3 lần và 2,8 lần)
Trang 9* Giải thích:
- Những năm đầu TK XX, trình độ khoa học- kĩ thuật chưa phát triển rộng rãi, con nguời chủ yếu sử dụng nguồn nhiên liệu thô và có sắn trong tự nhiên như củi gỗ và than đá
- Những năm cuối TK XX, dầu mỏ với những thuận lợi hơn trong việc sử dụng và vận chuyển, đã thay thế than đá và trở thành năng lượng quy đổi
- Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kĩ thuật, năng lượng hạt nhân được nghiên cứu và phát triển mạnh mẽ
- Cuối thế kỉ XX do sự cạn kiệt năng lượng than, dầu khí hiệu ứng nhà kính, những cơn mưa axit, sự ô nhiễm các đại dương đã thúc đẩy con người tìm kiếm nguồn năng lượng mới là nguồn năng lượng sạch có thể tái tạo (năng lượng Mặt Trời, sức gió, địa nhiệt )
Bài 32: ĐỊA LÍ CÁC NGÀNH CÔNG NGHIỆP (Tiết 2) Phần I: Lí thuyết
I Công nghiệp năng lượng
II Công nghiệp luyện kim (thuộc chương trình giảm tải)
III Công nghiệp cơ khí (thuộc chương trình giảm tải)
IV Công nghiệp điện tử - tin học
1 Vai trò
- Là một ngành công nghiệp trẻ
- Là một ngành kinh tế mũi nhọn của nhiều nước
- Là thước đo trình độ phát triển kinh tế- kĩ thuật của mọi quốc gia trên thế giới
2 Cơ cấu
Hình 32.5 Sản xuất linh kiện điện tử - tin học
- Máy tính (thiết bị công nghệ, phần mềm)
Trang 10- Thiết bị điện tử (linh kiện điện tử, các tụ điện, các vi mạch, )
- Điện tử tiêu dùng (ti vi màu, cát sét, đồ chơi điện tử, đầu đĩa, )
- Thiết bị viễn thông (máy fax, điện thoại,…)
3 Đặc điểm sản xuất và phân bố
- Đặc điểm sản xuất:
+ Ít gây ô nhiễm môi trường
+ Không tiêu thụ nhiều kim loại, điện, nước, không chiếm diện tích rộng + Yêu cầu cao về lao động, trình độ chuyên môn kĩ thuật
- Phân bố: Các nước đứng đầu: Hoa Kì, Nhật Bản, EU,
V Công nghiệp hóa chất (thuộc chương trình giảm tải)
VI Công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng
1 Vai trò
- Tạo sản phẩm đa dạng, phong phú, phục vụ nhu cầu đời sống
- Nâng cao trình độ văn minh
2 Cơ cấu, đặc điểm sản xuất và phân bố
- Cơ cấu ngành đa dạng: dệt may, da giày, nhựa, sành sứ, thủy tinh,
- Đặc điểm sản xuất:
+ Sử dụng ít nguyên liệu hơn công nghiệp nặng
+ Vốn ít, thời gian đầu tư xây dựng ngắn, quy trình kĩ thuật đơn giản, + Cần nhiều nhân lực, nguồn nguyên liệu và thị trường tiêu thụ lớn + Có khả năng xuất khẩu
- Phân bố: Chủ yếu ở các nước đang phát triển
Trang 11Hình 32.6 Công nghiệp may mặc và sản xuất giày da
3 Ngành công nghiệp dệt may
- Vai trò:
+ Chủ đạo, giải quyết nhu cầu may mặc
+ Thúc đẩy nông nghiệp phát triển
- Phân bố: rộng rãi, các nước phát triển mạnh là Trung Quốc, Hoa Kì, Ấn Độ,
VII Công nghiệp thực phẩm
1 Vai trò
- Cung cấp sản phẩm, đáp ứng nhu cầu ăn uống
- Tiêu thụ sản phẩm của ngành trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản,…
- Làm tăng giá trị của sản phẩm
- Xuất khẩu, tích lũy vốn, nâng cao đời sống
2 Cơ cấu, đặc điểm và phân bố
- Cơ cấu ngành: Chế biến sản phẩm trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản
- Đặc điểm: Sản phẩm đa dạng, tốn ít vốn đầu tư, quay vòng vốn nhanh,
- Phân bố: Ở tất cả các nước trên thế giới
Trang 12Hình 32.7 Công nghiệp chế biến các sản phẩm chăn nuôi và trồng trọt
Phần II: Câu hỏi gợi ý
1 Em hãy kể tên những mặt hàng của ngành công nghiệp thực phẩm đang được tiêu thụ trên thị trường Việt Nam
- Rượu: Pháp, Nga - Bia: Heniken Tiger Carlsberg Sài Gòn, Hà Nội, Haliđa
- Nước giải khát: Pepsi, Côca cola - Đường: Lam Sơn, Biên Hòa,
- Sữa: Vinamilk - Đồ hộp: Vissan Hạ Long
2 Em hãy nêu vai trò của ngành công nghiệp điện tử - tin học
- Đóng vai trò chủ đạo trong hệ thống công nghiệp trên thế giới ở thế kỉ XXI nhằm đưa nền kinh tế - xã hội lên một trình độ cao mới
- Là ngành kinh tế mũi nhọn của nhiều nước, đồng thời là thước đo trình độ phát triển kinh
tế - kĩ thuật của mọi quốc gia trên thế giới
3 Vì sao ngành công nghiệp hóa chất lại được coi là một ngành sản xuất mũi nhọn trong ngành công nghiệp thế giới?
- Trong điều kiện của tiến hộ khoa học - kĩ thuật và công nghệ hiện đại, công nghiệp hóa học được ứng dụng vào mọi mặt của sản xuất, đời sống và các phế phẩm của nó được sử dụng rất rộng rãi
- Đối với các nước nông nghiệp, công nghiệp hóa chất là đòn bẩy để thực hiện quá trình hóa học hóa, góp phần tăng trưởng sản xuất với năng suất cao, chất lượng sản phẩm tốt Công nghiệp hóa chất cung cấp những vật tư chiến lược cho nông nghiệp như phân hóa học, thuốc trừ sâu, các loại thuốc chống dịch bệnh, kích thích sự tăng trưởng và phát triển của cây trồng, vật nuôi
4 Dựa vào hình 32.9 (trang 130 - SGK), em hãy nhận xét đặc điểm phân bố sản xuất ô tô
và máy thu hình trên thế giới?
Trang 13Sản xuất ô tô và máy thu hình tập trung chủ yếu ở các nước công nghiệp phát triển (Hoa Kì, Ca-na-đa, Anh, Pháp, Đức, I-ta-li-a, Nhật Bản), các nước Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc, Bra-xin, Tây Ban Nha, Ma-lai-xi-a Đây là những nước có nguổn lao động trẻ, có trình độ chuyên môn kĩ thuật cao
5 Nêu rõ vai trò của ngành công nghiệp luyện kim đen và luyện kim màu
a) Vai trò của ngành công nghiệp luyện kim đen:
- Hầu hết tất cả các ngành kinh tố đều sử dụng các sản phẩm của ngành luyện kim đen
- Là cơ sở để phát triển công nghiệp chế tạo máy, sản xuất công cụ lao động
- Nguyên liệu để tạo ra những sản phẩm tiêu dùng
- Cung cấp vật liệu cho công nghiệp xây dựng
b) Vai trò của ngành công nghiệp luyện kim màu:
- Cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế tạo máy, chế tạo ô tô, máy hay, kĩ thuật điện
- Phục vụ cho công nghiệp hóa chất và các ngành kinh tế quốc dân khác (như thương mại, bưu chính viễn thông )
- Kim loại màu quý, hiếm phục vụ cho công nghiệp điện tử, năng lượng nguyên tử
6 Vì sao ngành công nghiệp hóa chất lại được coi là một ngành sản xuất mũi nhọn trong ngành công nghiệp thế giới?
- Trong điều kiện của tiến bộ khoa học - kĩ thuật và công nghệ hiện đại, công nghiệp hóa học được ứng dụng vào mọi mặt của sản xuất, đời sống và các phế phẩm của nó được sử dụng rất rộng rãi
- Đối với các nước nông nghiệp, công nghiệp hóa chất là đòn bẩy để thực hiện quá trình hóa học hóa, góp phần tăng trưởng sản xuất với năng suất cao, chất lượng sản phẩm tốt Công nghiệp hóa chất cung cấp những vật tư chiến lược cho nông nghiệp như phân hóa học, thuốc trừ sâu, các loại thuốc chống dịch bệnh, kích thích sự tăng trưởng và phát triển của cây trồng, vật nuôi
BÀI 33: MỘT SỐ HÌNH THỨC CHỦ YẾU CỦA TỔ CHỨC LÃNH THỔ CÔNG NGHIỆP Phần I: Lí thuyết
I Vai trò của tổ chức lãnh thổ công nghiệp
- Sử dụng hợp lí các nguồn tài nguyên thiên nhiên, vật chất và lao động
- Góp phần thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước ở các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam
