Thông qua tiếp cận tổng thể và các phương pháp nghiên cứu truyền thống trong ngành địa lý môi trường nhận dạng được các xung đột chính trong sử dụng tài nguyên nước mặt lưu vự[r]
Trang 1NHẬN DIỆN VÀ PHÂN TÍCH XUNG ĐỘT MÔI TRƯỜNG TRÊN LƯU VỰC
SÔNG HIẾN TỈNH CAO BẰNG
Nguyễn Thị Thúy Hằng * , Hà Thị Hiền
Viện Vật lý – Viện Hàn lâm Khoa học và công nghệ Việt Nam
TÓM TẮT
Hiện nay ở Cao Bằng phát triển kinh tế đa phần đều dựa vào tài nguyên tự nhiên, trong đó có nguồn nước lưu vực sông Hiến Khi sử dụng tài nguyên để phát triển luôn xảy ra xung đột lợi ích hoặc tranh chấp giữa các đối tượng sử dụng Thông qua tiếp cận tổng thể và các phương pháp nghiên cứu truyền thống trong ngành địa lý môi trường nhận dạng được các xung đột chính trong
sử dụng tài nguyên nước mặt lưu vực sông Hiến: giữa thuỷ điện và thuỷ lợi; tích nước hồ chứa và khai thác khoáng sản; đắp đập ngăn sông và du lịch sinh thái; cấp nước và xả nước; thượng lưu và
hạ lưu
Các mâu thuẫn này làm giảm hiệu quả khai thác, gây cạn kiệt tài nguyên và kìm hãm sự phát triển kinh tế Nguyên nhân và hệ quả đều bắt nguồn từ phân bố TNN không đều theo không gian và thời gian, quy hoạch không đồng bộ, thiếu tính liên ngành trong quản lý Để bảo vệ và phát triển bền vững TNN trên lưu vực sông Hiến, bài báo đề xuất một số giải pháp đi từ cơ chế, chính sách đến quy hoạch, nâng cao trình độ của đội ngũ quản lý, khai thác tài nguyên
Từ khóa: Tài nguyên nước, xung đột, thủy điện, thủy lợi, du lịch
Ngày nhận bài: 12/4/2019;Ngày hoàn thiện: 26/4/2019;Ngày duyệt đăng: 07 /5/2019
IDENTIFY AND ANALYZE ENVIRONMENTAL CONFLICT
AT HIEN RIVER BASIN, CAO BANG PROVINCE
Nguyen Thi Thuy Hang, Ha Thi Hien
Institute of Physics - Vietnam Academy of Science and Technology
ABSTRACT
Nowadays economic development in Cao Bang mostly depend on local natural resources including water sources at Hien river basin When using natural resources to develop there’s always conflict between users By using a macro approach and traditional research methods in environmental geology to identify main conflicts in using Hien river basin water sources: between hydropower and irrigation, water storage and resources mining, building dams and ecotourism, water storage and water discharge, upstream and downstream These conflicts reduce the efficiency in mining and cause resources depletion, effectively limit economic developments The cause and effects all started from unevenly distribution of water by time and space, asynchronous planning and lack of communication, interdisciplinary in management To protect and achieve sustainable development using water resources at Hien river basin, this article provide some solutions from policy to planning, management, raising the skill level of managers
Keyword: Water resources, conflict, hydropower, irrigation, ecotourism
Received: 12/4/2019; Revised: 26/4/2019;Approved: 07/5/2019
* Corresponding author: Email: nguyenhang214@gmail.com
Trang 21 Mở đầu
Cao Bằng có vị trí đặc biệt quan trọng về chính
trị, KT-XH, an ninh – quốc phòng Tuy nhiên
hiện nay việc khai thác, sử dụng tài nguyên bất
hợp lý không theo quy hoạch đã làm nảy sinh
nhiều mâu thuẫn, tiềm ẩn nhiều nguy cơ xảy ra
xung đột giữa các nhóm lợi ích
Sông Hiến bắt nguồn từ vùng núi Khau Vài
có độ cao 1.200 m, chảy theo hướng Đông
Bắc – Tây Nam, và đổ vào bờ phải Sông
Bằng tại thành phố Cao Bằng Đoạn chảy qua
tỉnh Cao Bằng có độ dốc lớn, uốn khúc, nhiều
thác ghềnh, là yếu tố thuận lợi để xây dựng
thủy điện, phát triển du lịch
Năm 2012 UBND tỉnh Cao Bằng đã ban hành
Quyết định số 2011/QĐ-UBND ngày
19/12/2012 về việc phê duyệt Quy hoạch khai
thác, sử dụng và bảo vệ tài nguyên nước
(TNN) đến 2020, định hướng đến 2030
Trong đó, sông Hiến có chức năng: cấp nước
sinh hoạt, tưới và tiêu thoát nước, nuôi trồng
thủy sản, phát triển công nghiệp trong đó có
thủy điện Tính đến hết tháng 12/2018 lưu vực
sông Hiến có 3 thủy điện đã và đang được triển
khai, nhiều Dự án công nghiệp lấy nước và xả
nước ra lưu vực sông Hiến, song song là các
chương trình phát triển các vùng nhiên liệu
phục vụ chế biến nông lâm sản công nghệ cao
đều tiêu dùng một lượng nước lớn
Sự phát triển của ngành nào ít nhiều đều ảnh
hưởng đến sự tồn tại của các ngành khác gây
ra tranh chấp về TNN Xây dựng thủy điện
với hoạt động ngăn sông đắp đập làm thiếu
nước cấp cho các cánh đồng và dân cư vùng
hạ lưu, làm mất cơ hội khai thác khoáng sản
lòng sông, ảnh hưởng đến phát triển du lịch
sinh thái; khai thác và chế biến khoáng sản làm
ô nhiễm môi trường nước, giảm năng suất nuôi
trồng và đánh bắt thủy sản, giảm chất lượng
nước tưới, tăng nguy cơ xói lở đường bờ, mất
cơ hội du lịch đã và đang là những xung đột
tồn tại trên lưu vực sông Hiến
Xung đột hay tranh chấp về TNN đã được
quan tâm nhiều ở một số lưu vực sông lớn, là
đối tượng sử dụng nước của nhiều quốc gia Điển hình đối với khu vực phải kể đến sông
Mê Công, theo UB sông Mê Công Việt Nam
đã được thành lập năm 2010, có chức năng là phối hợp với UB của Quốc gia khác để điều tiết và phân bố hợp lý TNN Sau khi được thành lập, nhiều nghiên cứu, đề xuất của UB
để hạn chế xung đột lợi ích đã được xây dựng
và bước đầu có hiệu quả nhất định Đáng chú
ý là những báo cáo mang tính chiến lược về phát triển thủy điện và quản lý tổng hợp TNN cho lưu vực sông Mê Kông [1, 2, 3] Các tài liệu đều nêu bật lên mối quan hệ tương hỗ, thậm chí rủi ro và tranh chấp khi các ngành, các nước đều phát triển các ngành kinh tế gắn với việc sử dụng TNN từ sông Mê Công Một vài các nghiên cứu liên quan khác có đề cập đến xung đột môi trường trên các lưu vực sông khác như sông Srepok, Nhuệ - Đáy [4, 5]; Các nghiên cứu trên đều đề cập đến TNN nhưng ở từng lĩnh vực khác nhau hoặc đi sâu đánh giá tiềm năng khai thác, hoặc quy hoạch
và đề xuất các giải pháp sử dụng bền vững nước mặt; các nghiên cứu về nhận diện và phân tích xung đột chi tiết đến từng đối tượng
sử dụng, từng đơn vị không gian lãnh thổ hầu
ít được đề cập Đặc biệt đối với các lưu vực sông thuộc phụ lưu, chi lưu hay sông nhánh hầu hết chưa có nghiên cứu về xung đột TNN
Vì vậy mục tiêu của bài viết là nhận diện và phân tích về xung đột TNN trên lưu vực sông Hiến (nhánh cấp I của sông Bằng Giang), Cao Bằng, Từ đó kiến nghị những định hướng giải quyết nhằm hạn chế tranh chấp phục vụ phát triển KT-XH bền vững
2 Tiếp cận vấn đề và phương pháp nghiên cứu
Để giải quyết được mục tiêu đề ra, bài viết sử dụng cách tiếp cận tổng thể để xem xét nhu cầu sử dụng nước, vai trò của các ngành nhóm ngành trong hệ thống kinh tế tỉnh Cao Bằng Quá trình xem xét, phân tích gắn với quy hoạch phát triển kinh tế xã hội, bảo vệ môi trường, điều kiện TN – KT – XH và các quy hoạch ngành trên phạm vi lãnh thổ là lưu vực sông Hiến, tỉnh Cao Bằng
Trang 3Hệ thống tài liệu sử dụng chủ yếu là các số
liệu thống kê từ Niên giám thống kê của tỉnh
trong những năm gần đây; các quy hoạch phát
triển KT - XH, TNN, khai thác khoáng sản và
17 tình huống xung đột trong cơ sở dữ liệu
của Chương trình Phát triển Liên Hợp quốc
(UNDP) tại Việt Nam, nhằm xác định các loại
xung đột trên lưu vực nghiên cứu [6,7] Nhận
dạng xung đột dựa theo Environmental
Conflict Resolution (WRDC, 1992) [8] Đầu
tiên, qua các phương tiện thông tin đại chúng,
các báo cáo môi trường và tình hình thực tế
tại địa phương, một loạt các tranh chấp sẽ
được xác định [9] Sau đó, lựa chọn những
mâu thuẫn nổi bật, đại diện để phân tích
Thông qua bước này xung đột vòng cung giữa
các yếu tố liên quan đến sinh hoạt của con
người và các ngành kinh tế được nhận diện
Việc phân tích các tranh chấp dựa theo
Chandrasekharan D, 1996 [10] Các xung đột
được phân tích theo các hướng là bản chất,
các nhóm liên quan và đối tượng chịu ảnh
hưởng Tích hợp các yếu tố xung đột để có
cái nhìn tổng thể bằng phương pháp ma trận
đơn giản Giải quyết xung đột được tham
khảo từ 02 đề tài cấp Bộ đã được áp dụng trên
cả nước [5]
3 Vấn đề khai thác sử dụng tài nguyên nước trên lưu vực sông hiến
3.1 Sơ bộ về sông Hiến: là nhánh sông cấp I
phía phải của sông Bằng Giang có hướng chảy chếch từ Tây Nam sang Đông Bắc, nhập lưu vào sông Bằng Giang ở trung tâm thành phố Cao Bằng Sông Hiến có độ dốc dọc lòng sông trung bình, nguồn nước dồi dào và trữ lượng thủy năng phong phú, bắt nguồn từ dãy núi Ngân Sơn, thuộc Đông Bắc, độ dốc trung bình 26,8%, mật độ sông suối 0,98 km/km²
3.2 Hiện trạng khai thác, sử dụng nước lưu vực sông Hiến
- Cấp nước sinh hoạt: Sông Hiến (cùng với sông Bằng Giang) là một trong 2 nguồn nước mặt chủ yếu được Công ty TNHH một thành viên cấp nước Cao Bằng sử dụng để sản xuất nước phục vụ nhu cầu cho sản xuất và sinh hoạt của người dân Thị xã Cao Bằng và một
số xã ven sông với công suất khai thác khoảng 500.000m3
nước sạch/tháng Tuy nhiên năng lực cấp nước hiện nay mới đáp ứng được khoảng 65% nhu cầu, chủ yếu tập trung tại các trung tâm huyện, thị, cư dân vùng sâu vùng xa vẫn sử dụng nước ngầm là chủ yếu
Bảng 1 Hình thái lưu vực và một số đặc trưng thủy văn chủ yếu của sông Hiến
1 Tên sông
2 Khu vực khí hậu
3 Thuộc hệ thống sông
4 Phụ lưu cấp
5 Phía nhập lưu
6 Chiều dài sông
7 Diện tích lưu vực
8 Chiều rộng TB lưu vực
9 Cao độ lớn nhất lưu vực
10 Cao độ lớn nhất đáy sông
11 Cao độ đáy sông tại cửa ra
12 Độ dốc lưu vực
13 Độ dốc đáy sông
14 Mưa TB nhiều năm
15 Mô đun dòng chảy năm
16 Mô đun dòng chảy lũ
-
-
-
-
-
Ls Flv Blv Zlv max
ZS max ZCS ilv
is X0 M0
ML
-
-
-
-
-
km km2
km
m
m
m
%0
%0 mm/năm l/s/km2 m3/s/km2
Sông Hiến Đông Bắc Bộ
S Bằng Giang
I Phải
62
934 15,06 650,0 400,0 181,5 7,56 3,52
1630 27,0 3,0÷5,0
- Cấp nước cho sản xuất công nghiệp: Theo quy hoạch khai thác, sử dụng và bảo vệ TNN tỉnh Cao Bằng đến năm 2020, sông Hiến có chức năng cung cấp nước cho công nghiệp khai khoáng,
Trang 4chế biến nông lâm sản và các ngành công
nghiệp khác trên địa bàn, với năng lực cấp từ
600.000 -700.000 m3/tháng Các KCN và
doanh nghiệp tiêu dùng nước lớn phải kể đến:
KCN Đề Thám, CCN Chu Trình, CCN Bạch
Đằng với các ngành nghề là cơ khí, hàng
tiêu dùng, khai thác chế biến khoáng sản, lâm
sản, thực phẩm Cấp nước cho sản xuất nông
nghiệp: đảm bảo chức năng tưới cho khoảng
10.200ha, chủ yếu là cánh đồng của huyện
Hòa An, huyện Nguyên Bình và một phần
nhỏ thuộc thành phố Cao Bằng Khoảng 160
diện tích đất trồng màu, cây công nghiệp, đất
hoang, đất trồng tạp chưa có điều kiện cung
cấp nước, phụ thuộc hoàn toàn vào tự nhiên
- Cấp nước cho thủy điện: thủy điện là một
ngành công nghiệp đặc thù, do quá trình sử
dụng nước không tiêu hao, nước sau khi được
dẫn qua tuabin sẽ được hoàn trả lại dòng chảy
tự nhiên Theo quy hoạch thuỷ điện nhỏ tỉnh
Cao Bằng trên sông Hiến đoạn qua địa bàn
tỉnh Cao Bằng đã được quy hoạch 03 thủy
điện (bảng 2) với tổng công suất 17,3MW
Hình 1 Sơ đồ bậc thang thủy điện trên dòng
chính sông Hiến, tỉnh Cao Bằng
Trong 03 thủy điện nêu trên, 2 thủy điện là Hòa
Thám và Bạch Đằng đang triển khai xây dựng
dự kiến 2020 sẽ hòa lưới điện quốc gia, Pắc
Khuổi đang trong giai đoạn chuẩn bị đầu tư
4 XĐMT trong sử dụng tnn mặt lưu vực
sông Chảy
4.1 Những XĐMT chủ yếu
Áp lực phát triển kinh tế - xã hội, gia tăng về
dân số, đô thị hóa, nông thôn mới cũng
chính là áp lực làm phát sinh các mâu thuẫn
trong sử dụng và bảo vệ TNN, đe dọa đến cán
cân phát triển bền vững vùng và khu vực Mâu thuẫn xảy ra khi phát triển ngành này mà không chú trọng đến ngành khác hoặc cán cân phát triển không đồng đều
- Xung đột do sử dụng nước giữa ngành công nghiệp và các ngành còn lại:
Công nghiệp khai thác, chế biến khoáng sản, chế biến nông lâm sản đều tiêu dùng một lượng nước lớn, song song là hoạt động xả thải vào sông Hiến Nếu như trong chế biến khoáng sản hàm lượng các chất ô nhiễm khi thải ra sông Hiến chủ yếu là độ đục và kim loại nặng thì trong công nghiệp chế biến nông lâm sản là độ mầu, mùi, COD, BOD và các hợp chất hữu cơ khác Tổng lượng nước thải sông Hiến phải tiếp nhận hàng năm khoảng 3 triệu m3
[7] Khi nước sông bị ô nhiễm, lưu lượng bị sụt giảm sẽ: thiếu và giảm chất lượng nước tưới ảnh hưởng đến năng suất cây trồng, chết hoa màu- cây lương thực ; giảm năng lực cấp nước sinh hoạt về cả chất và lượng ảnh hưởng bất lợi đến đời sống của cư dân Cán cân xung đột lúc này xảy ra chủ yếu giữa 3 ngành công nghiệp, sinh hoạt và nông nghiệp Đối với ngành thủy điện chỉ xảy ra tranh chấp về lưu lượng và chịu sự chi phối không lớn của chất lượng nước Khi không tính thủy điện vào nhóm ngành này thì theo phương pháp ma trận kết quả thể hiện tại bảng
2 tổng điểm xung đột đối với loại hình này là 6x, mức xung đột được đánh giá là mạnh
- Xung đột do sử dụng nước giữa ngành nông nghiệp và các ngành còn lại:
Để tăng năng suất và sản lượng lương thực, người dân trên địa bàn tỉnh Cao Bằng nói chung và lưu vực sông Hiến nói riêng đã áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp như: sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, phân bón Việc sử dụng các hợp chất này không tuân thủ đúng theo quy định
đã và đang làm tồn dư một lượng hóa chất trong nước mặt Đồng thời hoạt động chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản xung quanh lưu vực sông Hiến hầu hết đều tồn tại ở quy mô nhỏ lẻ và phân tán, nên khó quản lý và xử lý
Trang 5nguồn thải Do địa hình đồi núi, nên các chất
thải này theo địa hình dốc đã bổ sung một
lượng chất hữu cơ khá lớn cho hệ thống nước
mặt khu vực
Khi lấy nghành nông nghiệp làm trọng tâm để
phân tích thì xung đột xảy ra liên quan nhiều
đến chất lượng hơn là lưu lượng Chất lượng
nước suy giảm do dư lượng thuốc bảo vệ thực
vật và xả thải phế thải chăn nuôi dẫn đến chi
phí cho xử lý nước cấp cho sinh hoạt, công
nghiệp tăng, lúc này mâu thuẫn sẽ xảy ra Tuy
nhiên mâu thuẫn xảy ra đối với loại hình này
được đánh giá ở mức trung bình, do yêu cầu
cấp nước không lớn cũng như việc quản lý và
xử lý đơn giản hơn trong công nghiệp
- Xung đột liên quan đến quá trình sinh hoạt
của cư dân thuộc lưu vực sông Hiến:
Như đã nêu tại mục 3.2 sông Hiến có chức
năng cấp nước sinh hoạt cho thành phố Cao
Bằng và một số huyện lân cận Với đặc điểm
tốc độ đô thị hóa nhanh và sự tập trung tại
một số vị trí vùng ven sông một phần làm gia
tăng nhu cầu nước phục vụ ăn uống sinh hoạt,
sản xuất; đồng thời cũng làm gia tăng áp lực
xử lý và tiếp nhận nước thải của dòng sông
Song song với đó là việc xả rác thải sinh hoạt
bừa bãi cũng làm chất lượng nước sông Hiến
bị giảm mạnh ảnh hưởng đến việc tiêu dùng
của các ngành khác Nếu ô nhiễm xảy ra thì
đây là loại hình ô nhiễm hữu cơ, quá trình xử
lý không quá phức tạp, các nguồn thải mang
tính chất nhỏ lẻ quy mô phát tán không lớn,
nhưng khó quản lý, xung đột có xảy ra nhưng
ở mức thấp
- Xung đột trong phát triển thủy điện với các
ngành kinh tế khác:
Bản chất của thủy điện là một ngành công
nghiệp năng lượng, tuy nhiên do tính đặc thù
của ngành này là sử dụng nước không tiêu
hao nên trong phạm vi nghiên cứu này, nhóm
tác giả có xếp ngành này đứng độc lập Mâu
thuẫn xảy ra khi có hoạt động tích nước phát
điện tại hồ chứa, làm hạ thấp mực nước, gây
khó khăn cho hoạt động của các công trình
thủy lợi lân cận Đặc biệt tích nước vào mùa
khô sẽ gây hạ thấp mực nước, dẫn đến các công trình như cống, trạm bơm không hoạt động được, đồng nghĩa với việc thiếu nước tưới, gây chết hoa màu- cây lương thực vùng hạ du đặc biệt vào mùa khô
Trong quá trình xây dựng hồ chứa thủy điện, hoạt động tích nước lòng hồ làm mất đi cơ hội khai thác khoáng sản Nếu không kịp khai thác hoặc tận thu trước khi xây dựng các nhà máy thủy điện, toàn bộ vật liệu này sẽ bị nhận chìm Một số mỏ khoáng sản được cấp phép nhưng chưa hết thời hạn khai thác phải tạm dừng để phục vụ phát triển thủy điện đã gây
ra tranh chấp, không đồng thuận trong quá trình bồi thường giải phóng mặt bằng Tổn thất
về kinh tế xảy ra đối với tất cả các bên Xung đột ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa các nhóm cộng đồng dân cư, gây căng thẳng và làm xấu
đi mối quan hệ giữa các doanh nghiệp
- Xung đột xảy ra ngay trong nội hàm các ngành: Nếu như các loại hình xung đột trên xảy ra trên quy mô của quy hoạch TNN, thì nội hàm các ngành lại xảy ra tranh chấp ở quy mô nhỏ, chủ yếu giữa các doanh nghiệp hoặc các KCN
có nhu cầu sử dụng nước lớn Các doanh nghiệp, KCN lấy nước ở thượng nguồn sẽ có nhiều thuận lợi do chất lượng nước đầu nguồn tốt, lưu lượng dồi dào Nhưng khi khi thác và tận dụng triệt để sẽ dẫn đến sự thiếu nước và gia tăng chi phí xử lý cho các doanh nghiệp ở
hạ du
Ngoài các xung đột chính nêu ở trên một số các mâu thuẫn khác cũng tồn tại trong quá trình sử dụng TNN lưu vực sông Hiến, tuy nhiên ở mức độ không lớn, ví dụ như: giữa thủy điện và giao thông thủy, quá trình đắp đập tạo những hàng rào ngăn không cho thuyền bè qua lại; giữa lâm nghiệp và các ngành khác, khi mất diện tích rừng dẫn đến xòi mòn rửa trôi, gia tăng độ đục, sạt lở bờ sông gây nguy cơ đối với các khu đô thị và nhà máy ven sông ; giữa công nghiệp và du lịch khi cảnh quan tự nhiên bị thay thế bằng các nhà máy, công xưởng
Tích hợp các xung đột TNN trên lưu vực sông Hiến được thể hiện tại bảng 2
Trang 6Bảng 2 Ma trận thể hiện xung đột TNN trên lưu vực sông Hiến, Cao Bằng
Công nghiệp Nông nghiệp Sinh hoạt Thủy điện Tổng
Ghi chú: xxx là cấp độ mạnh; xx: Trung bình; x; Yếu
Nhìn vào Bảng 2 có thể thấy mối quan hệ
trong các xung đột được phân tích Mức độ và
nguy cơ xảy ra tranh chấp tồn tại lớn nhất ở
công nghiệp bao gồm cả thủy điện Khi tách
riêng thủy điện đứng độc lập thì xung đột
diễn ra với tất cả các ngành và đều ở mức độ
lớn đến trung bình Vì vậy trong quá trình quy
hoạch TNN cần thiết phải chú trọng vào
nhóm ngành này để tiến tới giảm thiểu và loại
trừ các mâu thuẫn trong phát triển KTXH và
bảo vệ TNN
4.2 Các đề xuất để giảm thiểu và hạn chế
tranh chấp TNN
- Thực thi và điều chỉnh quy hoạch: Năm
2012 UBND tỉnh Cao Bằng đã công bố Quy
hoạch khai thác và bảo vệ TNN đến năm
2020 trong đó đã có sự phân chia sử dụng tài
nguyên theo từng nhóm ngành Tuy nhiên có
thể thấy sự ưu tiên phát triển công nghiệp
khai thác và chế biến khoáng sản, đồng thời
tập trung quy hoạch theo địa giới hành chính
và không quản lý theo lưu vực sông Vì vậy
kiến nghị thực hiện chương trình kiểm kê đánh
giá thực trạng TTN lưu vực sông Hiến trên cơ
sở đó thực hiện quy hoạch chi tiết về khai thác,
sử dụng và bảo vệ TNN ở từng nhóm ngành;
đồng thời rà soát, điều chỉnh bổ sung quy
hoạch cho phù hợp với thực tế hiện nay
- Xây dựng ủy ban quản lý lưu vực một số
sông chính trên địa bàn tỉnh Cao Bằng: trong
đó có sông Hiến: Hiện nay ở Cao Bằng, quản
lý TNN tập trung theo đơn vị hành chính,
chồng chéo, thiếu đơn vị chuyên trách, ví dụ
như Sở NN & PTNT chuyên về thủy lợi; Sở
Công thương về quy hoạch khai thác khoáng
sản, thủy điện; Sở TN & MT cấp phép các
công trình xả nước thải, khai thác nước mặt
chưa tính đến các chương trình lớn thuộc
thẩm quyền các Bộ Do sự phân tách nhỏ lẻ giữa các cơ quan chức năng dẫn đến nhiều
dự án không gắn với quy hoạch chung về TNN kéo theo nhiều công trình cấp nước bị hủy bỏ do thiếu nước hoặc ngập nước hồ chứa, các vùng nguyên liệu nông lâm sản không phát triển do chất lượng nước tưới không đạt yêu cầu
Vì vậy khi thành lập ủy ban quản lý lưu vực sông Hiến sẽ là cơ quan đầu mối chịu trách nhiệm xây dựng và giám sát quá trình thực hiện quy hoạch đảm bảo phân bổ đồng đều, hài hòa TNN giữa các ngành kinh tế
- Xây dựng các thể chế bền vững đối với các hoạt động xả thải vào nguồn nước và bảo vệ TNN: Một trong những nguyên nhân làm suy
giảm chất lượng nước sông Hiến là hoạt động
xả thải từ các ngành, vì vậy cần tăng cường
và kiểm soát chặt chẽ việc thu phí nước thải,
ví dụ như: Tăng phí bảo vệ môi trường đối với nước thải sinh hoạt để đáp ứng đủ chi phí
xử lý nước thải; quy định các mức phí thải khác nhau cho các khu vực thành thị và nông thôn, giữa các hộ gia đình và cơ sở kinh doanh; áp dụng chế độ thu phí xả thải lũy tiến như đã có trong thu phí điện, nước
- Giám sát chặt chẽ việc xử lý vi phạm: Hiện
nay theo Nghị định 33/2017/NĐ-CP mức phạt cao nhất là 1 tỷ đồng cho các hành vi gây nhiễm môi trường nước nghiêm trọng Tuy nhiên số lượng các doanh nghiệp bị xử phạt thấp không tương quan với thực tế, đặc biệt đối với các hộ gia đình và các cơ sở sản xuất nhỏ lẻ hầu như không bị thanh tra và xử phạt
Vì vậy cần tăng cường kiểm soát đối với các doanh nghiệp nhỏ kết hợp với các biện pháp cứng rắn khác để buộc các cơ sở sản xuất phải
xử lý hậu quả ô nhiễm
Trang 7- Đầu tư nguồn nhân lực: Cao Bằng là một
tỉnh miền núi, điều kiện kinh tế - xã hội, dân
tộc học, nhận thức còn nhiều khó khăn Năng
lực của đội ngũ những người làm quy hoạch,
vận hành khai thác thủy lợi, thủy điện thấp,
không được đào tạo bài bản hay cập nhật kiến
thức chuyên ngành đặc biệt là các kiến thức
về quản lý tổng hợp TNN và bảo vệ môi
trường nước theo lưu vực sông Đây là những
cản trở trong giảm thiểu các xung đột Tăng
cường công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ,
đặc biệt là cán bộ vận hành, quản lý thủy
điện, thủy lợi, các cán bộ quản lý từ cấp trung
ương đến địa phương để đảm đương tốt
nhiệm vụ được giao
- Xây dựng và sớm ban hành quy trình tích
nước và xả lũ các hồ chứa trên lưu vực sông
Hiến, hài hòa các lợi ích sử dụng nước, vừa
tận dụng nguồn thủy năng vừa giảm nhẹ lũ và
hạn hán ở hạ du
5 Kết luận và kiến nghị
Cao Bằng là một tỉnh miền núi phía Bắc có
điều kiện tự nhiên khá thuận lợi cho phát triển
thủy điện, công nghiệp khai khoáng, chế biến
nông lâm sản tạo tiền đề thúc đẩy phát triển
KTXH Đây cũng là nguyên nhân gây nên các
tranh chấp, xung đột trong sử dụng TNN trên
lưu vực sông Hiến
Các xung đột trong khai thác, sử dụng và
quản lý TNN được phân tích dựa trên 3 ngành
kinh tế chính phụ thuộc nguồn nước mặt sông
Hiến Xung đột không chỉ xảy ra giữa ngành
này với ngành khác mà là xung đột kép,
tương tác giữa các ngành kinh tế với nhau
Trong các đề xuất giảm thiểu xung đột TNN
cần ưu tiên thực hiện quy hoạch TNN theo
lưu vực sông; rà soát, điều chỉnh bổ sung quy
hoạch cho phù hợp với thực tế hiện nay Kiến
nghị xây dựng ủy ban quản lý lưu vực sông
để tránh hiện tượng chồng chéo giữa các Sở
ban ngành, ủy ban là cơ quan đầu mối chịu
trách nhiệm xây dựng và giám sát quá trình
thực hiện quy hoạch đảm bảo phân bổ đồng đều, hài hòa TNN giữa các ngành kinh tế
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Ủy ban sông Mê Kông Việt Nam, Báo cáo Đánh giá Môi trường Chiến lược về Thủy điện trên Dòng chính sông Mê-Công, Hà Nội, 2010 [2] Ủy ban sông Mê Kông Việt Nam, Chiến lược phát triển lưu vực dựa trên quản lý tổng hợp tài nguyên nước cho hạ lưu vực sông Mê Kông, Hà
Nội, 2011
[3] Đào Trọng Tứ và Nhóm công tác Mê Công,
Phát triển thủy điện lưu vực sông góc Mê Công góc nhìn địa chính trị, GreenID, Hà Nội, 2014
[4] Ngô Thùy Dương, Lê Đình Thành, Phan Văn Yên, “Xung đột môi trường trong sử dụng tài nguyên
nước mặt lưu vực sông Srepok”, Tạp chí Khoa học
Kỹ thuật Thủy lợi và Môi trường, số 41, 2013 [5] Bộ Khoa học và Công nghệ, Nghiên cứu biến động môi trường do thực hiện quy hoạch phát triển
KT - XH và khai thác sử dụng hợp lý TNTN giai đoạn 1996-2010, đề tài KHCN mã số 07.05, 2012 [6] UBND tỉnh Cao Bằng, Quyết định phê duyệt
và Thuyết minh Đồ án Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Cao Bằng đến năm 2020, định hướng đến năm 2025, Cao Bằng, 2014 [7] UBND tỉnh Cao Bằng, Quyết định phê duyệt
và Thuyết minh Đồ án Quy hoạch khai thác sử dụng và bảo vệ tài nguyên nước tỉnh Cao Bằng đến năm 2020, Cao Bằng, 2012
[8] WRDC (Western Rural Development Centre),
Environmental Conflict Resolution: A resource notebook, Compilation for Regional training workshop, Washington State University, 1992 [9] UBND tỉnh Cao Bằng, Báo cáo hiện trạng môi trường tỉnh Cao Bằng, giai đoạn 2011-2015,
Cao Bằng, 2016
[10] Chandrasekharan D., “Addressing Natural Resource Conflicts through Community Forestry: The Asian Perspective Paper prepared for Session 3: 'Asia and Latin America', of the e-conference
on Addressing Natural Resource Conflicts through
Community Forestry”, Proceedings of electronic conference on Addressing Natural Resource Conflict Through Community Forestry, Food and Agricultural Organization of the United Nations,
Rome 1996
[11] Trần Anh Tuấn, Đề tài cấp Bộ: Các giải pháp giải quyết mâu thuẫn trong khai thác, sử dụng nước ở vùng Tây Nguyên, Viện Chiến lược
phát triển- Bộ Kế hoạch đầu tư, 2017
