Cho den trudc khi cd phai doan chinh thQc tQ Phap de'n Dai Viet dau the ky XIX, thi day la nd lUc Idn nha't ciia trieu dinh Versailles cho mgt chuye'n di de'n Dang Trong, trong khi [r]
Trang 1XUNG QUANH CHUYEN Dl CUA PIERRE POIVRE TOTI
DANG TRONG GitfA THE KY XVIII
NGUYEN MANH DUNG*
Trong bai viet trUdc day (1), chung tdi
da cd dip de cap den chuyen di
thudng thuyet budn ban cua Pierre Poivre
trong nd liic cua Cdng ty Ddng An Phap d
Viet Nam giQa the ky XVIII Bai viet nay
mud'n nghien cQu them xoay quanh chuye'n
di cua Pierre Poivre tdi Dang Trong vao
thap nien 40 t h e k y nay
*
1 Cho den cudi t h e k y XVII, nhQng cdng
ty Ddng An cua cac cQdng qud'c thUdng mai
Anh (EIC), Ha Lan (VOC) deu rdi bd Dang
Ngoai (2), trong khi Phap (CIO) v i n tiep
tuc cd 'dai dien' (3) d day Tren binh dien
chung, d ca Dang Ngoai va Dang Trong,
quan he thUdng mai vdi cac nUdc phUdng
Tay giam di rd ret, chi cdn tha'y nhQng
doan tau tinh cd de'n rdi lai di Nguyen
nhan cua sii dinh tre nhQ nhieu nha
nghien cQu cho rang la do phia Dai Viet
Theo dd, khi ma ldng tham, thdi ha lam ciia
quan lai dia phUdng ngay cang vugt qua Idi
ich thUdng mai ma nhQng lai thUdng
phQdng Tay cd dudc, cung vdi nhu cau
thQdng mai khdng dQdc quan tam dung
mQc (tQ 1674-1774 la giai doan hda binh
giQa Dang Ngoai va Dang Trong) thi ta't
ye'u dan de'n sQ ra di chdng vanh ciia moi
chuye'n hang budn Tuy nhien, cQng phai
tha'y thiic te la sii ndi len cua gidi Hoa kieu
sanh soi d Quang Chau (Guangzhou) gay ra
mdt sQc hut thi trQdng Cdn ban than trong nudc, giua ngQdi Au vdi nhau cung khdng phai la khdng cd chuyen, cung nhu vdi ngUdi ban xQ (4)
Trong nhQng thap nien dau the ky XVIII, Idi ich thUdng mai ciia Phap dUdc gia cd' manh de'n vung Ddng An, nha't la Pondichery - mgt cd sd dac biet quan trgng cua Phap d Ddng Nam An Do NgUdi sang lap thudng diem Francpois Martin (1634-1706) tQ dau t h e k y XVIII cung da ra't quan tam de'n Batavia (da bi ngUdi Ha Lan chiem) nhung chang "cd luc nao" cd the dUa
ra du an thUdng mai d cac xQ Ddng An nay Cdn ngUdi Phap, theo tinh toan, nam 1721 cdng dong ngUdi Phap d Batavia chi cd khoang 32 ngiidi (5) Nhin chung, mac cho nhQng ngudi dam trach d chinh qud'c Phap
va hai ngoai cQng gidi thQdng nhan cd quan tam den tinh hinh cua cdng ty nhUng chua
de ra ke hoach thUc sQ hieu qua
Ddi vdi Dai Viet, mac du ngUdi Phap van
de nhQng 'dai dien' d Dang Ngoai nhung
trong xu the chung, ngUdi Phap cung da chuyen hudng manh hdn vao Dang Trong Ngoai y nghia t r a n h gianh anh hUdng vdi
ngudi Anh, tQ cuoi the ky XVII, Phap da
chu y tdi cac dia diem d day Nam 1686, nhan vien thudng mai Veret da khuyen
• ThS Vien Su hoc
Trang 2Xung quanh chuye'n di ciia Pierre Poivre 37
Cdng ty nen 'chie'm ddng' Cdn Dao Theo
bao cao, gui ve thi ngoai y nghia thUdng
mai, vi tri Cdn Dao thuan Idi nhu hai eo
bien Sonde (Sunda) va Malacca (6) Tuy
nhien, ngUdi Anh da nhanh hdn dat chan
len dao nay vao nam 1702 (7) Dau thap
nien 1720, CIO cQ Renault di xem xet lai
viec cd the lap mgt cd sd tren dao hay
khdng Trai ngUdc vdi Veret, ban bao cao
giii ve nam 1723 lai cho rang "dang bd hdn
la dang chiem" (8) Nam 1744, De Rothe va
Friell (chau cua Td'ng tra'n Pondichery
F.Dupleix) da phan nao thu dUdc thanh
cdng sau chuyen di thUdng thuyet thUdng
mai d Dang Trong (9) Vd vQdng Nguyen
Phuc Khoat (cq: 1739-1765) cho phep cdng
ty hoat ddng budn ban d day Thanh cdng
ciia chuye'n di khien De Rothe de nghi xin
Pondichery ca'p tien cho chuyen di mdi tdi
Dang Trong Tuy nhien, cudc chien tranh 7
nam (1756-1763) da lam ngudi Phap ma't
mat ra't Idn (d Ddng An chi cdn lai Yanaon,
Chandernagor, Karikal, Mahe va
Pondichery), khie'n cho chuye'n di de'n Dang
Trong nhu dii tinh (da dudc Dupleix tan
thanh) cua De Rothe, Friell bi tri hoan
Nhu vay, trong 4 thap nien dau, cac
thUdng nhan Phap td ra ra't tich ciic trong
no lUc tim mdt dia diem dat cd sd d Bien
Ddng, dieu nay phan nao phan anh tha't
bai ciia Phap d Quang Chau, ihay vao dd la
nhu cau tim den Dang Trong hdng khda la'p
tinh trang am dam nay Do nhQng nguyen
nhan chu quan va khach quan tren, cac dii
an thUdng mai da tha't bai hoac dinh tre
Mac dQ vay, Dupleix d Pondichery vSn ung
hd va tim each vao Dang Trong Trong khi
dang chuan bi cho mdt chuye'n di mdi, thi
song song vdi dd, tai Versailles, trieu dinh
Phap cQng xuc tie'n cho mdt dii dinh thUdng
mai tUdng tU den Dang Trong NgUdi de
xudng va dUdc cii di sau dd la Pierre Poivre
2 Pierre Poivre (cdn cd tai lieu ghi la Le Poivre) sinh nam 1719, ma't nam 1786, trong mdt gia dinh budn ban td lua giau cd TQng hgc trong Hgi Truyen giao nUdc ngoai Paris (MEP), do tinh thich du hanh cua minh nen Poivre da khdng tiep tuc con dudng tu hanh (Poivre rdi MEP nam 1747) Thiic te sau nay cho tha'y, sd thich kham pha du hanh cua Poivre la ham mud'n Idn nha't ciia Poivre Mat khac, ngay nay ngUdi
ta biet nhieu de'n Poivre nhu mgt nha thiic vat vdi nhQng ghi chep nghien cQu thu vi
va cd gia tri DUdng thdi Poivre cung da dUdc danh gia tren phUdng dien hieu biet chung ve vung Ddng An (10)
Tren con tau Dauphin sang Trung Qud'c
nam 1741, khi trd ve Poivre da bi ham dgi ciia ngUdi Anh ta'n cdng va bi gay canh tay phai Nhd nhQng kie'n thQc ve thQc vat trong thdi gian bi bat d Batavia, sau khi trd
ve Phap thang 6-1748, Poivre xuc tie'n gap dai dien lanh dao ciia CIO DUdc tien cii, Poivre da dUdc dich than trinh bay dii dinh trudc cac dai dien cao cap trong trieu dinh Phap Ke't qua la, qua Bg Hang hai, Poivre dUdc cQ den Dang Trong vdi hai nhiem vu:
1 Xuc tie'n buon bdn d Ddng Trong vd lap mgt chi die'm d do; 2 Tim cdy hUdng lieu cho ddo lie de France [tQc Mauritius,
Maurice] vd Idm cho Hd Lan mdt dgc
quyen buon bdn cdc hUdng lieu tinh nhU que, hd tieu, gUng, dinh hUctng vd nhuc ddu khdu (xin ndi them la diia an cua Poivre
chi la de tim cay hUdng lieu de chuyen chd den He de France va Bourbon [La Reunion] chQ khdng ndi tdi viec tranh gianh vdi ngudi Ha Lan? (11) Theo nhU P.Poivre day
la hai diem quan trgng hien ton tQ thdi J.B Colbert (cq: 1665-1683) dudi trieu vua Louis XIV (1638-1715) Xet tren thiic te luc
dd, diia an thQ hai la het sQc khd khan bdi ngUdi Ha Lan da ca'm xua't cang va phat ra't
Trang 338 Rghien cmi Lich siir s6' 12.2009
nang nhQng cay va hat gid'ng cua thQ
hUdng lieu lai rat cao va thich hdp cho tho'
nhudng 5 He de France (12), mgt ndi cung
vdi Bourbon ma theo tinh toan dUdng thdi,
ne'u ma't chung, thuy thii Phap phai ghe
sang Braxin hay Mui Hao Vgng thugc
quyen cai quan cua nQdc khac, va cUc ky
can thie't cho nen ngoai thUdng cua Phap cl
chau A (13)
Ngay tQ chuye'n di Viln Ddng (Trung
Qud'c) nam 1741, tren dUdng tQ Trung Qud'c
trd ve, Poivre da dQng lai cl Dang Trong
khoang 2 nam (1742-1743) (14) Sau nay,
Poivre da cd nhQng md ta ve xQ Dang
Trong ndi rieng (15) Ban ghi chep (thQ
nha't nay) dUdc giii len nhQng ngQdi cd
trach nhiem trong trieu dinh nam 1744
Ngoai ngi dung cu the (chung tdi se trinh
bay dudi day), ro rang ban bao cao da giiip
ich ra't Idn cho dU dinh sau dd ciia Poivre
Poivre rdi Phap thang 10-1748, tren t^u
Montaran (16) tdi He de France thang 3
nam sau Poivre rdi He de France thang
4-1749 tren chiec thuyen buom "toi tan"
Sumatra da dUdc vien Tdng tran d day
chuan bi cho Poivre Do khong the den
dUdc tren mot chiec tau nho nhu vhy,
Poivre da phai dQng lai Pondichery vao thang 6-1749, khong nhU ke hoach vao Dang Trong sdm nhU Poivre du kie'n Tai Pondichery, do mgt so' ly do ve Idi ich thQdng mai cung nhU mgt chuye'n ghe tham khdng dUdc bao trQdc, Dupleix (17) (vi dai viidng quyen uy n h a t An Do) to thai
do khdng hai Idng, ngay sau dd giii mgt td khieu lai ve Phap Liic nay, Friell la uy vien Hgi dong Tdi cao cua Cong ty mgt mat khdng cho Poivre biet ve td ddn kia, mSt khac khdng dua lai cho Poivre giay phep
ma Vd vQdng trUdc day, hay dung ra Poivre phai tra mgt khoan tien trong md de co dUdc giay ph6p do (18) Rd't cuoc, Dupleix
cung phai cSip cho Poivre chiec Machault
(19), khdi h a n h tQ Pondichery thang
7-1749, den Dd Ndng thang 8-1749 (20)
Tai Dang Trong, trUdc het Poivre xin true tiep gap V5 viidng va dUdc ddn tiep nong nhiet NhUng thUc te buon ban phii phang da phu bdng den len dU dinh ky vgng ciia Poivre, nhiet huyet dan tan bien Bang 1
Then
gian
Tai
nguyen
+ san
vat +
hai
cang
1742-1743
- Mo vang; trii lugng Idn, Idn nhat
thugc tinh Cham, cdch Hgi An 8 d|m
Thi thoang nhjt dugc eye vang njng
khodng 2 onces Dugc thu gom dudi
d ^ g vdng vi,in hoSc tung eye nhd
(vang eat), nau thanh thoi (ddng thdnh
gdi) dem ra chg bdn nhu hdng hoa
binh thudng
- Trdi cay: Thorn, vdi, xodi, mit, dira,
earn, chanh, chuoi Hoi tieu, cau, trau
rat nhieu Nhieu vdi bong, nhimg
khong biet d^t thdnh vdi d?p Trong
dau nuoi tdm, nhung lya d^t ehua d?p
- Dudng tot nhat ciia An Dg, Id!
400%
- Hai edng idn nhat Id Hgi An Cang
Nudc Mdn cQng tot, thudn ti?n cho
vifc mua lya vd cau
8/1749 - 2/1750
- Hdng hda ddt nhu vdng, tram huong-ky nam, ngd voi, lya khyng dugc bon eyng khai
- Khii khdn Idm mdi tim dugc vdi tam lya io^ii hai 300 hay
400 t^ dudng loai hai phai trd ddt hen
- Ld xir sd eiia vdng, nhung khyng cQn thiy vdng dr d5y nita, tru dudng vd ho tieu Mo idn nhat a Fououserac [Phii
Au (sdeh) gan Hue] (25) nguyen ehdt nhat the gidi
- To lya tot nhit d tinh Qudng Ngdi, gid thay doi theo sdn
lugng
- Go hong mgc, go lim, sapaii, que, ddn huong
- Tram huong: huong thom hen 6 Xiem, eo Malacca C6 3 logi: hdo h ^ g nhat Id ki nam [rat ddt, rat nhieu nh\ra], thii hai Id tram huong [mdu trdng, nhieu dom den nhd, nh?, cimg ed Idi Idn], thu ba id ti6n huong [c6 mdu tring, nh?
vd it nhya hon hai logi trgn] Ngodi ra cdn c6 4 logi khdc:
xanh hifong, Lao? hucmg, nhat? huang, nhj? huong
- Hue Id Kinh do Hgi An Id thuong cang sam uit nhat
Vjnh Dd Ndng Id noi bd neo an todn
Trang 4Xung qumih chuyen di ciia Pierre Poivre
39
Buon
ban vdi
nudc
trong
khu vuc
Buon
ban vdi
ngueri
phuang
Tay
Nhan
xet
chung
- Chi buon bdn vdi ngueri Trung Quoc hoje
Nhdt Ban
- Ngueri Trung Quoc mang den: dong do,
dong bach, trd, do sir, lya thcu, dugc li?u
(cay dgi hodng, mgc huong, nhan sdm, hoang
lien, hucng li^u, re cay, giay, sdnh sir )
- Trung Quoc thuong mang hdng mua tu
Dang Trong ve: vdng, ngd voi, tram huong,
dudng ph6n, cau, go nhugm, ho tieu, ggc (xg)
huou, cd muoi, (to) yen sdo, vj thuoc, sirng
te, ddng hodng, dau son
- Cdch thirc mua bdn: thuyen trudng Trung
Quoc ngp len trieu dinh danh sdeh hang hda,
ciing qud bieu (tiiy theo de xii thue), sau do
d& hdng chuyen len sd thuong chinh Chi khi
vien quan thu theu den moi dugc lien hdnh
buon bdn Phdi c6 qud len quan thuong
chinh, ggi Id Onlaibotao (Ong cai bg tdu?)
- Ngudi Cochinchine rat ua chugng hdng Au;
chi nen chd it den bdn
- Mdt hdng de bdn: dong, sdt, pha le, vai
mdng mdu sdc sd, kiem, dd quy, chi kim
tuyen, luu huynh, dugc IIQU, y te, sdm
Canada, vdi hong dieu, tham kieu Ba Tu, vai
Anh, vdng tay, khuyen tai
- Hdng bieu vua: guong soi, dong ho qud Idc,
dd quy, gam theu, den do ihugt, ldng kinh,
kinh vien vgng, thdm len, khdn trdi bdn
Cung phdi cd qud bieu quan
- "Xudt khdu nhdn luc": Cd the mang di
ngudi lao dgng, thg nau dudng, d?t lya, cdy
rugng, xay nhd
- Thong tin can thiet de tien hdnh buon bdn o
Ddng Trong
- Hang hda ngudi Hoa mang den: kgm, dong, thiec, giay, tra, chi, gom sir (xanh tho) Hang hda mang ve: vdng, to song, ngd voi duemg (tring vd phe:n),
ho tieu, cau, go Idm mpc Dudng tring nhdp tir Hgi
An moi ndm, thu 400% Igi nhugn Thuyen Trung Quoc den Ddng Trong vdo khodng thdng 1, 2 Miia
buon bdn kio ddi den thdng 9
- Ngudi Chan Lgp tien hdnh budn bdn d khu vyc Dong Nai
- Khd khdn vdi cdc mdt hdng nhu vang, go tram huong, ngd voi, to Muon cd dugc nhung hang hda tren phdi diing muu m?o vd quan h§ bi mat, hoi Ip quan lgi neu khong s6 gdp trd nggi hay bj cudp
- Nhd chua keo ki?t, dot ndt Dan chiing song trong tdm toi, tim cdch chon giau tien cung do quy trdnh
bj lung, bj cudfp
- Budn bdn cua ngudi Bo d Ddng Trong: hdng ndm cir tdu 500-600 tan den day Cd mpt chi diem, d dd ngudi Bo ndi tieng bdn ngd Hg mang den Ddng Trong: bach dong, ch6, sir tu Trung Quoc; xuat cdng ducmg, tram huong, to song Hogt dgng hgn che, khong chic chin, hay bj phien nhieu
-Nam 1747 cd mgt ngudi Anh ten IdDouffddden Ddng Trong vd cd gdp chua Nguyen, ket qud cd ve tot d?p
- Cdng ty gdp khd khdn khdng khic phyc ndi: Idp chi diem vd dy an budn bdn
- Nen cai trj d Dang Trong khdng tot
- Can thiet phdi cd co sd (phdo ddi ching hgn) d day Dan chung nhut nhat Phdi hieu biet chinh xdc
vc xu ndy
thay vao dd la chudi ngay am dam tuyet
vong Chi thang 2 nam sau (tQc chi niia
nam d Dang Trong), tau Machault rdi Dang
Trong, va cd ve nhit Poivre khdng dat lai
van de trd lai Dang Trong nQa (21)!
3 Nhu chung tdi da trinh bay d tren,
Poivre viet hoi ky ve xQ Dang Trong sau
chuyen di de'n Quang Chau nam 1741
Tren dUdng trd ve nUdc, theo nhu nghien
cQu sau nay, Poivre cd qua Dang Trong va
dQng lai tai day trong 2 nam (22) Ndi dung ban ghi chep kha da dang (khdng tranh
khdi vun vat, thdng tin trUc quan) Hdn
nQa, day chi la 'ghe' sau khi rdi Trung Qud'c, chu dinh hay tinh cd ghi chep
"nghien cQu lich sii tU nhien nd cung cap cho tdi mgt Bg sUu tam Idn" (23), thda man tri td md ciia mgt thanh nien tre, say me khoa hgc lan dau ra nUdc ngoai (xem them phu luc)
Trang 540 Rghien cmi Lich sti' so 12.2009
Hdi ky vi xd Ddng Trong ndm 1744 da
dugc dich va xua't ban bang tie'ng Viet (24)
va d day chung tdi xin lUdc qua nhQng diem
chinh cua ban md ta (description) nam
1749-1750 ve xQ Dang Trong, ngi dung
gom 46 phan:
Khdi lUdc lich sii Ddng Trong; Vua Ddng
Trong [tQc chua Nguyen]; Trieu dinh
[chinh quyen chua Nguyen]; Quyen lUc cua
nhd vua Ddng Trong; Cung dien cua vua;
Qudn dgi; Phdo binh; Hdi qudn; Thdnh tri;
Ludt le; Tdng trdn (tinh trUdng); Ludt
phdp; Phdp lugt vd menh lenh; Nghe thuat;
Tranh; Am nhgc; Y hgc; Ky thuat cd khi;
Kinh thdnh; Phong tuc vd tap qudn; An
mac; Nghe nghiep; Dia hinh; Dgng vgt;
Thien chua gido vd gido sT; Thd bieu tUg'ng;
Buon bdn cua ngUdi Hoa vdi Ddng Trong;
Bach ddng; Vdng; Lua; Hgt tieu; Ngd voi;
Bong; Sdt; Gd lam nhd; Dudng; Cdy chdm;
Thudc nhudm; Miia mdu dich; Buon bdn
ciia ngUdi Bd d Ddng Trong; NgUdi Anh;
NgUdi Hd Lan; NgUdi Chdn Lgp, Champa,
thUdng vd hg Ldo hay Ldo; Tieng Ddng
Trong
Vdi ghi chep ve thQdng mai, tren cd sd
thQc te budn ban nam 1749-1750 vdi ban
hoi ky 1742-1743 cd the dQa ra mgt so' so
sanh (Xem Bang 1)
So vdi cac du ky khac (mgt so' sach da
dUdc dich va xua't ban bang tieng Viet (26),
ban ghi chep ciia Pierre Poivre khdng phai
la dai, chi tiet NhQng trong thdi diem giQa
the ky XVIII, ghi chep ciia Poivre lai cd gia
tri, nhat la cho nhQng ngQdi Phap dQdng
thdi trong nd luc xuc tien thQdng mai d tam
nha nQdc, cung nhQ phan nao cho tha'y cac
mat ddi sd'ng cua Dang Trong hien ton Hdn
nQa, trong ghi chep nam 1749-1750 ngoai
nhQng va'n de lien quan den budn ban,
Poivre da ndi ve tinh hinh tin ngQdng ban
dia va tinh hinh Thien chua giao, giao si
cung nhu mgt sd thdng tin khac ma ban ghi chep nam 1744 chua cd
Poivre len tau rdi Dang Trong mang theo "bQc thu" ciia chua Nguyen Poivre viet cho cdng ty tQ He de France mgt mat tudng trinh ve chuye'n di, cung vdi dd la
"ban dich bQc thQ" tren giii den vua Phap Poivre nhan dQdc ban sao bQc thU tQ Noelene, vd'n trQdc dd da dQdc mgt giao si dich rQ tie'ng Annam sang tieng Phap vdi Idi cam ket he't sQc dam bao tinh nguyen ban Dd cung la dieu ma sau nay cac nha nghien cQu cdn nghi ngd ve tinh xac thUc ciia nd Noi dung bQc thu da dUdc cdng bo", cdn nhieu van de can phai ban Cd le do mQc do than thie't nong nhiet mdi ggi ciia chua Dang Trong cho nen thudng mai vdi Phap qud'c, cung nhQ vi tri cua Dang Trong
trong khu vQc Bien Ddng nen "vdi Poivre,
tUdng lai cua Phdp qud'c phdn Idn ndm d Indo-chine" (27) Phai doan rdi khdi Dang
Trong ma khdng de lai mgt ai de thdng bao tinh hinh d day cung nhu khu vUc va viec tie'p tuc nghien cQu tinh hinh xQ dd Theo nhu Poivre h a n h dgng dd ciia cong ty la dung dan! (28)
Nhu vay, ve du ky nam 1742-1743 va 1749-1750 cd the tha'y chuye'n di lan thQ nha't khdng mang sQ menh chinh thQc, nhU tac gia sau nay ndi la muo'n viet lai hdng cd dUdc mgt danh gia nao dd khi CIO muon tie'n h a n h budn ban d day Cho nen, ghi chep cua Poivre cung kha phong phu, da dang, true quan cho du chUa di sau vao ban cha't thuc te va cham buon ban Trong khi
dd, chuye'n di thQ hai da dat dUdc mot giay phep dudc budn ban vdi ngUdi dan cua vUdng qud'c Dang Trong (29), dieu dd khien
cho "Dd't nUdc Phdp Id nUdc ddu tien dgt
dUdc tU Chinh quyen Ddng Trong mgt gidy
phep logi ndy" ma vai nam sau dd ngQdi Ha
Lan cung chi dam xin xd dieu tUdng tQ (30);
Trang 6Xung quanh chuyen di ciia Pierre Poivre 41
da mang ve dQdc cay gid'ng cd ich, nhieu
gid'ng thQc v§t, trQng tam, col xay gao,
trong dd la loai lua trong dQdc tren doi nui
cao Ida nuang hay lua kho d Ddng Trong
-le riz sec a la Cochinchine ma chau Au
dung pho bien (31) Cdn sQ "thieu thanh
cdng" (32) cung da dudc Poivre ke ra sau
dd Rd rang, thUc te budn ban da lam nan
long nhQng thUdng thuyet gia nhu Poivre
Mac du sau Poivre, CIO d Pondichery cung
da cil cac doan thUdng lUdng de'n Dang
Trong, nhung vdi nhQng ngUdi dUdc cii di,
viec tham nhap vao thi trUdng se dien ra
nhu the nao, P.Poivre cd vai trd gi?
4 Sau chuye'n di khong thanh cua
Poivre, CIO (d Pondichery) da sap xep mgt
chuye'n di Dang Trong vdi mgt trong hai
muc dfch (nhe nhang hdn): hoac lap dugc
mgt chi die'm d Hgi An, hay chi xin dUdc
gidy phep giao dich thUdng nien md khong
cdn cd chi die'm Theo dd, nam 1752 (?),
Edmond Bennetat (giao s! MEP) da xin dUdc
Dupleix de'n Dang Trong va da gap dUdc Vo
vUdng xQ nay NhQng ngay sau dd bi true
xua't Dupleix cii tie'p (De) Rabec (tren chiec
tau Fleury) sang Dang Trong Theo nhU kho
luu trQ d Pondichery hien van chUa tim dudc
tu lieu ve ke't qua cua chuyen di tren (33)
Cd the ndi, day la no lUc ra't tao bao va
quye't tam ciia Dupleix bdi chi viec ca'm dao
nam 1750 cQng da khie'n ngQdi phudng Tay
phai rat than trgng
Nhu chung ta deu biet CIO tan ra sau
nam 1769 Cdn doi vdi xQ Ddng An thi tQ
nam 1761-1765 CIO vd'n da hoan toan bien
ma't d day (34) DQdng nhQ dQ an thQdng
mai se di de'n hoi ke't NhQng luc nay trieu
dinh Phap bat dau cd nhQng dgng thai tich
cue hdn cho xQ Ddng An Chinh sQ lan iQdt
ciia ngudi Anh da kich dgng mdi lo cua trieu
dinh Phap, den noi mgt uy ban dUdc ra ddi
de ban ve viec phai lap dUdc cd sd d chau A
Ngudi ta nghien cQu lai ho sd ciia CIO, tham va'n y kien ca nhan va dac biet cd tinh
ca phudng an vu trang (35) Theo dd, sau khi hdi y kie'n va dUdc gdi y hdi "ngudi am hieu nha't" (le plus apte) xQ Dang Trong, ThQdng thQ Quan cdng De Praslin da viet bQc thQ tQ Versailles de ngay 29-2-1768 cho Poivre, bQc thQ cd doan:
"Lieu viec thiet lap cd sd ndy [d Dang
Trong] cdn phdi bi thd thach bdng con
dudng thuyet phuc, thUcfng lUdng vd ddn gian chi vdi mgt mdn ddu cd buon bdn tU mgt vdi nhd buon, hay td't hdn het Id pho trUdng lUe lUdng hdi qudn ndo dd vd qudn dgi de thie't lap mgt cd sd chdc chdn"
Ngay 1-8-1768, tQ He de France, P.Poivre, khi dd 49 tuoi, giii thu phuc dap
vi quan cdng tren, sau mgt loat nhQng md
ta ve tinh hinh Dang Trong (kha ky ve iQc iQdng vu trang), bQc thQ cd doan:
"Con dudng thuyet phuc vd thUdng lUdng
se khong dem lgi Idi ich gi; con ne'u phd trUdng lUe lUdng hdi qudn tgi xd ndy thi phdi lam the ndo de chdc chdn thdnh cong; phdi sdn sdng hdnh dgng khi phd trUdng Phdi dot nggt chie'm lay Hodng cung vd bdt gid nhd vua de lay dUdc kho tdng cda ngdi hoac dUngphd trUdng lUc lUdnggi cd "
"Neu tim mdt ndi do' bg thi dd la cQa sdng Hue vi Hue la kinh dd TQ cQa sdng nay, ngUdi ta cd the ngUdc len bang sa lup
va mat 5 hay 6 tieng de vao ciia hoang cung dUdc xay ben bd con sdng nay va phai bao vay la'y nd" (36)
Ndi chung, trong ngi dung phuc dap, P.Poivre 'khdng chut map md' (37) nha'n manh nhieu lan de'n sQc manh quan dgi, chi cd nd mdi dam bao thanh cdng
Xin ndi them sau dd (nam 1775), ke hoach 7 diem (khdng thanh) cua De Rothe trinh len Bg trQdng (ThUdng thQ) Hang hai
Trang 742 Rghien curu Lich sit s612.2009
De Sartine trong dd cd hai diem ra't dang
iQu y: 1 Sd dung qudn sU: nha vua (Louis
XVI) cho sii dung chien ham Nourrice dii
cho mgt chien dich 20 thang; 2 Muc dich
buon bdn: xin vua Dang Trong cho tU do
budn ban va thi hanh lai hiep dinh cu (38)
Nhu vay, cd le can cQ tren nhQng hanh
hanh dgng cua Poivre ket hdp vdi bdi canh
trong va ngoai nQdc Phap cd y kien cho
rang ne'u nhQng dQ an thQdng mai thanh
cdng thi nQdc Phap se thiet lap dQdc 'cd sd
an todn'='thugc dia' (colonie) d Ddng DQdng
giQa the ky XVIII thay vi giQa the ky XIX
(1858) nhQ sau nay Cach danh gia nhQ vay
nhin chung can cQ nhieu vao dgng thai ngi
cac ciia chfnh quyen Choiseul-Praslin ddi
vdi "diem tQa" Dang Trong d chau A Rieng
trong trudng hdp Poivre, chung tdi cho rang
khong cd can cQ khi de cap den viec xam
lUdc ciia Phap trong thdi gian nay ne'u du
an budn ban cua P.Poivre thanh cdng vao
giQa t h e k y XVIII:
- Thd nhdt: Ngay tQ dau, nhiem vu cua
Poivre chi gdi ggn trong 2 muc tieu thQdng
mai thuan tuy ThQc te chuye'n di ciia
Poivre cung khdng nam ngoai hai muc tieu
tren Vi vay, se khdng tha'y ba't ngd khi
Poivre toan tam cho nhiem vu thQ hai, bdi
dich than vi Bg trudng Hang hai da tQng
nha'n manh Poivre se iQu danh mudn thua
ne'u dng de lie de France cd the canh tranh
dUdc vdi quan dao Moluques ve nhQng mat
hang tinh nay Mat khac, thdi diem nam
1750 chQng kie'n sU bQt pha cua EIC ddi vdi
hai mat hang dgc quyen tuyet ddi cua VOC
la dinh hUdng va nhuc dau kha'u Phap
cang cd ly do de chen chan vao qua trinh
gianh giat tren (39)
Ghi chep lan thQ hai ve khd khan cua
chuyen di cho tha'y tinh trang kinh te - xa
hoi ban xQ, chinh quyen trung Udng dang
tren dUdng suy thoai, thdi ha lam ciia quan
lai Dang Trong dUdc nhQng thUdng nhan nudc ngoai phan anh va dUdng nhQ deu cd mgt nhan xet chung la khdng the duy tri mgt nen thUdng mai 'dung nghia' vdi chinh quyen Dang Trong
- Thd hai: NgUdi ta tha'y rang tQ dau
dudng nhu cd do venh dang ke giQa ban lanh dao CIO ci hai ngoai vdi chfnh qud'c Ban than CIO d hai ngoai cung chia thanh hai phan, theo hai khuynh hudng phat trien khac biet luc dd (40) Nhin chung, moi boat dgng cho vung Vien Ddng (Ddng An) dUdc 'khoan trang' cho ban lanh dao CIO d Pondichery, mac du CIO trong thdi gian dau mang tinh chat cua mgt cong ty nha nUdc (etatique) Chuye'n di "thieu thanh cdng" ciia Poivre khdng biet cd nam trong tinh toan cua Pondichery hay khong? NhUng dudng n h u vdi hai muc tieu cua chuyen di nam 1749 Pondichery da mUdng tQdng ke't qua ciia chuye'n di roi Hdn nQa, cung phai thay la CIO ci Pondichery, mac
dQ dang phai ddi phd vdi ngQdi Anh 3 day, cung da cd nhQng nd iQc lien tie'p sau chuyen di cua Poivre Trong khi chUa cd sU thd'ng nha't thi nhQng du an thUdng mai se chi dQng lai 6 "tren gia'y", cung nhU thie'u tinh kha thi, ba't luc! NhQ tac gia J.Buttinger cho rSng tQ nam 1720-1780 cd tdi 12 lan kieu du an "tren\ve danh nghia" (on paper) nhu vay (41)
Sau chuye'n di gan 20 nam, khi dudc hdi
ve viec 'trd lai Dang Trong', Poivre nhan manh phai dung den 'lUc lUdng vu trang' Xin nha'n manh la p h a n nao chii trUdng dd
da dUdc ba tudc Estaing (Charles Hector, 1729-1794, ngUdi chUa Mn nao dat chan de'n Dang Trong) gdi y trong nhQng nam 1758-1759, gan nha't trong mgt bQc thU de
ngay 10-4-1768, tQc hdn 4 t h a n g trUdc khi
cd phuc dap ciia Poivre len Quan cong De Praslin (42) Ne'u can cQ tren thuc te, xet
Trang 8Xung q u a n h chuyen di ciia Pierre Poivre 43
den t i n h thUc t h i c u a du an, d a n h gia cua
Poivre n a m 1768 dUdc coi la sac sao (43) 6
thdi diem h i e n ton, n g o a i viec p h a i cQc ky
t h a n t r g n g k h i n h i n n h a n bdi c a n h dQdng
thdi, m a t k h a c c u n g "cdn phdi lUu y d ddy
Id Poivre chi gdi y den viec sd dung vH lUc
vi nhdng noi that vgng eua minh trong
chuyen di den Ddng Trong ndm 1749-1750"
(44), t r o n g h a i thdi d i e m k h a c n h a u Va vdi
y nhQ vay "Poivre d a n g h i e n g ve viec bd
qua Idi ich r i e n g m a m i n h p h a i g a n h vac
trUdc Idi fch cao ca cua d a n tdc" (45)
- ThU ba: T r e n b i n h dien k h u v\ic, theo
nhin n h a n ciia hgc gia Milton Osborne, t h e
ky XVIII t r e n he't la the' ky cudi c u n g ma
trong dd t h e gidi D d n g N a m A t r u y e n thd'ng
chi phdi h a y m a n g tfnh phd' q u a t , luc dd
h a u n h u sU h i e n dien ciia Au c h a u (ngoai
trQ phfa bac P h i l i p p i n va J a v a ) cdn he't sQc
h a n che'(46)
Trong niia d a u t h e ky XVIII, n h i n c h u n g
q u a n he D a n g T r o n g va D a n g Ngoai d a n g
trong t i n h t r a n g hda b i n h N h u cau thUdng
mai da thoai t r a o d ca h a i mien, thi t h o a n g
van cdn d a u dd cac c h u y e n di thUdng t h u y e t
va n h a c h u a cQng k h o n g m a n m a cho lam
trong bdi c a n h tQdng ddi b i n h yen nhQ vay
S Q b a t dn chfnh t r i dien r a n g a y c a n g
m a n h me dQdi thdi c h u a Vo vQdng, t r a m
trgng dudi t a y p h e d a n g ciia TrUdng P h u c
Loan, tQ giQa the' ky XVIII h i e n t u g n g
"trgm cUdp nd'i day tQ t u n g " d D a n g Trong
Va sau n a y , day cQng la dia b a n cho cudc
khdi n g h i a n d n g d a n Idn n h a t , m a n h me
nha't la p h o n g t r a o n d n g d a n T a y Sdn dien
ra vao t h a p n i e n 70 Cuoc ngi chien ke't
thuc, g i a n h gidi D a n g N g o a i - D a n g T r o n g
bi xda bo, t r o n g thdi gian d a u , t r i e u
N g u y l n (1802-1945) dUdc coi la mgt t r o n g
nhQng t h e che m a n h , m g t cUdng qud'c t r o n g
khu vQc
Ne'u n h u d a u t h e ky XVIII, vi tri cua
D a n g T r o n g da sdm dudc n h i n n h a n nhUng
sU t h i e u thd'ng n h a t h a y lUdng lu qua nhQng bao cao ra't ngQdc n h a u t h a m chi tQdng p h a n , ta't ye'u se trd t h a n h ke di sau BQdc n g o a t chi thQc sQ xay r a khi ngQdi Anh day P h a p de'n n g u y cd p h a i tim ngay mdt 'diem tQa', lap mgt cd sd mdi d Vien Ddng (tQ t h a p nien 60) "Neu hg [ngUdi
A n h ] q u y e t d i n h trQdc c h u n g ta, c h u n g ta
se mai m a i bi loai; c h u n g ta se m a t mdt diem tQa q u a n t r g n g d p h a n nay ciia chau
A, [neu cd] nd se cho c h u n g ta trd t h a n h nhQng ba c h u de n g a n c h a n ngudi Anh
t r o n g thdi chien b o a t ddng t h u d n g mai ciia
hg vdi T r u n g Qud'c, b a n g each bao ve p h a n da't cua c h u n g t a d An Do va se khien hg ludn p h a i lo liing k h d n g ngudi" (47) Cd dudc cd sd Cochinchine, P h a p se tao t h a n h
t h e c h a n kieng: h a i c a n h la An Do (vdi cac thQdng diem) va Cochinchine, cdn dinh se
la M a s c a r e i g n e s (48)
NhQ vay, cac chuye'n di ciia Poivre vao
k h o a n g giQa t h e ky XVIII, t r e n cd sd so
s a n h vdi nhQng p h a i doan k h a c , cd t h e dQdc coi la k h a dien h i n h TQ mgt c h a n g
t r a i tre tuoi, s a n g D a n g T r o n g d a u tien khi
mdi 22 tuoi, vdi t a m thQc ciia mdt nhd khoa hgc, thdy tu, h a m mud'n di de k h a m pha,
tim h i e u ve cac xQ d Vien Ddng, n e n nhQng ghi chep cua Poivre n h i n c h u n g k h a phong
p h u , cdi md, trQc q u a n va p h a n nao k h a c h
q u a n ve xQ D a n g Trong T r a i q u a nhQng thii t h a c h va ma't m a t s a u chuye'n di n a m
1741, Poivre dQdc p h a i s a n g D a n g Trong
n a m 1749 Otic dd 30 tud'i, rdi M E P n a m
1747) vdi t u each ciia m d t chinh khach, nhd buon, vdi m u c dfch tim mgt cd sd thUdng mai, t h u Idi n h u a n c a n h t r a n h , 'hgt tieu (49) di tim hUdng lieuV Cd t h e ndi, Poivre
Trang 944 Rghien euu Lich siir sd 12.2009
la mdt ngUdi giau kinh nghiem, tQng trai,
phQc tap, cung day tham vgng Cho den
trudc khi cd phai doan chinh thQc tQ Phap
de'n Dai Viet dau the ky XIX, thi day la nd
lUc Idn nha't ciia trieu dinh Versailles cho
mgt chuye'n di de'n Dang Trong, trong khi
phan nhieu ngQdi khdi xQdng chi la nhdm
hay nhung ca nhan ddn le
ThQc te lich sQ sau nay cho tha'y da cd
ra't nhieu chuyen di, dai dien thUdng
thuyet de'n Dang Trong, tQ muc tieu
thUdng mai den tim mgt chd dQng rdi thudc
dia Chuye'n di cua Poivre cQng nam trong
chuoi lien tuc nhQ vay Neu chuyen di cua
Poivre dUdc nghien cQu (khai thae) cii the
va dQdc quan tam hdn thi nhieu kha nang
CIO d Pondichery se thQc hien nhQng dQ an
tiep theo NhQng cung de di den danh dong
nhQng ghi chep va danh gia ciia Poivre (sau nam 1750) vdi chu nghia thQc dan Phap Han nhien cac bao cao, ghi chep, md ta sau dd n h u Rabec, Estaing dUdc dua tren nhQng tai lieu trUdc, nha't la trong thdi diem hien tai, nhUng dien bien chfnh tri -kinh te tQ niia sau the ky XVIII da thay dd'i
va khac ra't nhieu Ke hoach dd da dUdc Cling cd'bdi quyet tam ciia chfnh quyen mdi, cung nhu con ngUdi mdi tren cd sd nhQng nhan thQc ciia thdi dai Luc nay muc tieu kinh te (budn ban song phUdng) da nhudng chd cho nhQng tinh toan chat che vdi nhQng bien phap hieu qua, quye't liet hdn
Su thay dd'i dd, cung nhQ viec md rgng banh trQdng cua Phap tQ giQa the ky XVIII
la qua trinh lich sii phQc tap, ddi hdi nhQng cdng trinh nghien cQu tiep theo
Phu luc
Cac chuven di cua Poivre tir nam 1741-1757 (Tir nam 1741 - 10/1748 chung tdi dua v i o Idi k^ trong hdi ky cua Poivre Cac chuye'n di til ngdy 23/10/1748-1757 da
duoc Henri Cordier trong Voyages de Pierre Poivre de 1748 jusqu'd 1757, pp 56-59 nghiSn cO^ v^ Ii6t kS
Nam
1741
1742
1745
1746
Khai hanh tir Pon Louis trSn tau Mars dd
i d^n Trunp Qu6c •
Khai hinh til Quang Chau qua Ding _Tron£
-^
TC; Quang Chau tren tau Dauphin tro v^
_Phap
Den Pondicherv
1753
21-2
7 ^ 20-10 2-12
R&i Manila tren tiu Cheval Marin
Tdfi Pondichery
Tiu Rouitle, cdng Lys nh6 neo 6 Pondichery
Tcri lie de France
1747 J I Doi He dj: Franc^ ve_Phap
Thang
6
1-5
1748 h
9
I TrSn chie'n thuySn Colomhe roi lie de France
Tcri Manila Ngiy
23-10 Trdn tiu Montaran khai hanh til Lorient 2-2
1749
! 16-4 i Tr&n lau Sunuilra rai khai lie de France
1 20-6 I Trdn tiu Sumatra d€n Pondicherv
! 26-2
Rin Manila tcri Mindanao (Caldeiia) Qua
Eo Basilan
7-7 i Tren tiu A/at/jai^//khoi hinh tCr
_ I PojicDchery
"i 1755 i 19-3
_Eo Xulla - Celebes_
Eo Laurentone
• Boeton - Solor
29-3 i Eo Lamaker 29-;
1750
11-2
Tren tiu Machault lai H6i An
Khai hinh tCi H5i An
JO-4 i Lifao (Timor) 10-4 j DSn lie de France 1 I - 2-5 I Rai Lifao 8-6 Den He de France
2-6 i TrSn tiu Mascarin rai He de France
14-8 j Den Quang Chiu
25-4 Roi Macao IrSn lau Santa Rita -\ 1756
1751
25-5 De'n Manila [Philippin]
26-4 4-5 6-9 23-12
Rai lie de France T6i Madagascar Rai Madagascar
Bi nguai Anh bat giii: v^ giai dgn Cork
Trang 10Xung q u a n h c h u y e n di c i i a P i e r r e Poi\7re 4 5
CHU THICH
(1) Hogt dong ciia Cong ty Dong An Phap vdi
Dgi Viet (niia sau the ky X\ni-giQa the ky XVIII)
Tap chi Nghien cUu Lich sii, so 9 (365)-2006, tr
51-64
(2) Ngi.Ic)i Anh rdi D a n g Ngoai nam 1697,
n ^ d i Ha L a n n a m 1700 NgiJdi Bo v^n con di lai
giiia Macao va D a n g Ngoai nliiing cdng rat h a n
che
(3) 'Dai dien thutdng mai' do la nhiing giao si
(4) Cac cuoc &u da giiia mot ngUdi P h a p v6i
mot ngUdi Bd Dao Nha, thil i\l cua Anh va Ha Lan
ciing de cap de'n cuoc t r a n h cai thSm chi vdi nhiing
ngUdi Cling thtidng diem
(5) Denys Lombard, Voyageurs francais dans
VArchipel insulindien, XVIIeme, XVIIIeme,
XIXemes.Archipel, vol 1, No 1, 1971, p 150
(6) Trong mot biic t h u gUi til Xiem de ngay
5-11-1686 Doc doan thii do noi c h u n g V6ret d a n h
gia rat cao ve Con Dao t r e n ca hai phiidng dien Idi
ich kinh te (ngudn h a n g buon ban) va vi tri dia ly
Xem Memoire sur t'Isle de Poulo Condor,
surnommee Isle d'Orleans en Chine Revue
d:Extreme-Orient, 1883, pp 305-306,
(7) Gaide, Notice historique sur Poulo Condore
BAVH, avril-juin, 1925, pp 87-103
(8) Btic t h u ciia R e n a u l t de nay 25-7-1723 ke't
luan; "une isle a a b o n d o n n e r plutot qu'a occuper"
Henri Cdrdier, Melanges d'histoire et de
geographic orientate Tome III J e a n Maisonneuve
& fils, P a r i s , 1922 Voyages de Pierre Poivre de
1748 jusqu'd 1757 p 68
(9) une a u t o r i s a t i o n de libre commerce (licence
de cdmmerce) Thed nhU Malleret thi chi tim tha'y
dUdc ban dich biic t h u ma Friell giii cho Godeheu
(de ngay 26-2-1747) tii Quoc ngii, va cua mot ban
dich tieng Latin Van b a n nay de ngay 3-11-1744
Louis Malleret, Une tentative ignoree
d'etablissement francais en Indoehine au XVIIIe
siecle Les vues de I'Amiral d'Estaing Bulletin de
la Societe des e t u d e s Indochinoises Tome XVII,
N°l, 1942, Sai Gon, p, 37
(10) Luc do c) P h a p c6 y t a p hdp nhiing ghi ch6p ctia nhiing nha du h a n h , va Poivre, ngiidi hoat dong suo't 2 t h e ky qua dtidc nhac de'n trong qua t r i n h chu^n bi chd P h a p co duoc cho diing
chan viing chac b Indo-Pacifique Madeleine Ly-Tid-Fane, Pierre Poivre et I'expansion francaise
dans ITndo-Pacifique BEFEO, vol 53, N° 2, 1967,
pp 453-512
(11) Voyages de Pierre Poivre de 1748 jusqu'd
1757 Da dan, p 66: "L'autre tdii an thii hai] avail
pour objet I'acquisition des plants d'epiceries fines pour les t r a n s p o r t e r d a n s nos Isles de France et de Bourbon"
(12), (21), (27), (35), (38) Charles Maybon,
Histoire moderne du Pays d'Annam (1592-1820)
E t u d e sur les premiers rapports des europeens et des A n n a m i t e s et sur I'etablisseiTient de la dynastie A n n a m i t e des N g u y i n , Paris, Librairie Plon, 1919, tr 159, 166, 164, 171-172, 170-172
(13, (39), (44) Madeleine Ly-Tio-Fane, Pierre
Poivre et I'expansion francaise dans t'lndo-Pac'ifique BEFEO, vol 53, N 2, 1967, p 460,
461-462, 471,
(14), Oeuvres complettes de P.Poivre Intendant
des Isles de France et de Bourbon, correspondant
de I'academie des sciences, etc; Paris 1797 Notice sur la vie de P.Poivre, Ancient intendant des Isles
de France et de Bourbon In n a m 1786 p 5
(15) NhQng t u lieu ve Poivre dtidc H,Cordier
cong bo lan dau t r e n Revue d'Extreme-Orient (Tap chi Viin Dong - REO): Voyage de Pierre Poivre en
Cochinchine REO, vol 3, n 1, 1885, pp 81-121 Memoire sur la Cochinchine 1744 REO, vol 2,
juil-sept, 1884, pp 324-327 Cac nghien ciiu ve Poivre c6 t h e tra ciiu cac tac gia: Henri Cordier, Louis Malleret, M.Ly-Tio-Fane, Yves Laissus,,, (16) Trong tai 900 ta'n, t r a n g bi 22 k h a u dai bac, 181 ngUdi, t h u y e n trUcfng Jolif du Colombier, khcli h a n h tti Orient ngay 23-10, t a u giai giap
7-1750 Voyages de Pierre Poivre de 1748 jusqu'd
1757 Da dan, p 72