dng khdng cd' thu vdi thanh ma cung vua cha rut ra khdi kinh t h a n h roi td chdc ldc Iddng danh lai. Ong da cung vdi vua cha to' chdc nen hai cudc hgi nghi chda tdng cd trong lich[r]
Trang 1Nghien curu Ton giao Sd 11 - 2009 fS
f
K TON GIAO VA DAN TOC
• t j ,
-e
XU HirdlNC NHAP THE TRONG Tl/TlTdNC
PHAT CIAO TRAN NHAN TONG
D a cd mdt so' ngadi ndi tdi t a tadng
nhap the cua Tran Nhan Tdng, vi
td thd nha't cua Thien phai Trdc Lam
Yen Td, n h a n g vi sac dang lam vua, dng
lai trd thanh nha tu hanh, vi sad da la
nha sa, dng cdn mang t a tadng nhap the
va ta tadng nhap the de the hien ra nha
the nao, dd la nhdng va'n de can cd sa
nghien cdu them
1 Yen Tijf, non t h i e n g va dong gop
cua Tran N h a n Tong vao s d phat
trien cua Phat giao Viet Nam
Nam 1293, Tran Nhan Tdng nhadng
ngdi chd Cdn la Tran Anh Tdng va len lam
Thai thagng hdang Khdng cdn ban nhieu
den viec trieu chinh, dng di tham nhieu
den mieu, chda chien treng nadc Cd ldc
dng tu d hanh cung Vu Lam (Gia Khanh,
Ninh Binh) Den nam 1298, dng chinh
thdc xua't gia va len tu d ndi Yen Td,
thudc Ddng Trieu, Quang Ninh Cd ngadi
nhan sa kien nay, nhan dinh rdng Nhan
Tdng da vdt bd ngdi vua nha vdt bd chiec
giay rach, khdng chdt thddng tiec Thac
te khdng phai n h a vay Dd di tu, dng vdn
cdn cd y thdc trach nhiem vdi xa hdi, vdi
sa thd'ng tri cda ddng hg T r i n Trade khi
len tu d ndi Yen Td, khi dang cdn d phd
Thien Tradng, Thadng hdang Tran Nhan
Tdng ra't gian dd ve viec say radu bd be
cdng viec trieu chinh cua Tran Anh Tdng
va n g h i e m k h d c qud t r a c h T r a n Anh
NGUYEN TAI THI/'*'
Tdng: "Tram cdn cd con khac, cung cd the ndi ngdi dadc Tram dang scng ma ngadi cdn n h a the, hud'ng chi sau nay"'" Met con ngadi n h a the khdng de gi bd mac cdng viec tran the dadc
Viec chgn ndi Yen Td lam ndi tu cud'i ddi cda Tran Nhan Tdng, de khien ngadi
ta di den nhan dinh rdng, dng da hdan toan thoat li tran the, mud'n tim ndi xa xdi vang ve de an ca Thiic ra khdng phai the Viec len nui cda dng khac vdi viec lam cda cac dat si phai Dao gia Cac dat
si Dao gia len ndi la do chan ghet the sa,
la de lanh ddi, de tim ndi an nhan, ta dd thda thich Cdn Tran Nhan Tdng len ndi
la de tu hanh dagc td't hdn, truyen dad dagc td't hdn
Trade Trdn Nhan Tdng, cac vi sa tien bd'i cdng da liia chgn cac nggn ndi de tu dadng dad Chinh Phat Thich Ca da cd thdi gian dai chgn ndi Linh Thdu va vdng Tuyet Sdn de truyen phap; dng td dau tien cua phai Tinh The tdng Trung Qud'c
la Hue Viin (334 - 416) da tu tap va truyen dao d La Sdn 30 ndm; gd'c tich cda Thien tdng Trung Qud'c la d vdng Thieu Tha't Sdn, Ha Nam, Trung Qud'c; dng to cda Thien Thai tdng Trung Qud'c la Tri
* GS.TS., Vien Triei hoc, Vien Khoa hoc xa hoi Viet Nam,
1, Dai Viet sir ki todn thu tap U Nxb, KHXH HN
1993.tr 77,
Trang 214 Nghien cun Ton giao Sd 11 - 2009 Ngdi (538 - 597) cung tru tri d ndi Thien
Thai, Trie't Giang de lap dao, v.v Vdng
ndi la ndi cd dieu kien td nhien yen tinh,
cd lgi chd sd suy ngam ve viec dad, viee
ddi Ta't nhien la cac vung ndi dd khdng
trac trd chd viec lui tdi cua cen ngddi Dd
d ndi nhdng mdi vi td deu cd hang trdm
de td den thu phap
Trddc Tran Nhan Tdng da cd nhieu vi
sa tang den tru tri d ndi Yen Td Dd la
cac vi; Hien Quang, Vien Chdng, Dai
Dang, Tieu Dao, Hue Tue"' Ngay Tran
Thai Tdng la dng ngi cua Tran Nhan
Tdng cdng da cd lan bd kinh thanh len
Yen Td va dinh tu hanh lau dai d dd Vi
sad Yen Td lai cd sdc ha'p dan vdi cac
thien sd nhd the? 0 day kheng the khdng
cc nguyen nhan
'Ten Td, day ndi mien tay cua canh
cung Deng Trieu, chay td phia ddng sdng
Luc Nam den ngang Quang La, dinh cao
1068m"'^' So vdi xung quanh thi day la
nggn ndi cao hdn ca Huyen Quang, vi td'
thd ba cda Thien True Lam Yen Td da cd
bai thd "Yen Td sdn am ca" ca ngdi canh
nen cac cua ngdi chda tren Yen Td:
"Cad sat trdi xanh, am thien mat lanh
Cda md tren tang may
Trade Ldng Ddng, mat trdi da mdt cay
sao
Dadi Hd' Khe, bang cdn day mgt thddc"
(Am bdc thanh tieu lanh,
Mdn khai van thagng tang
Dl can Long Ddng nhat
Do xich Hd' Khe bang)'"'
Nhang quan trgng hdn la vi the dia h
cua ndi Yen Td Ddng d tren chda Deng
hddng ve phia ddng bdc thi da'y la vinh
Ha Long bao la vdi sdng bien va dao ldn,
dao nhd giang day, hadng ve phia tay
nam thi sau day nui ddng ddng la nhdng
canh dong, lang mac ngdt tam mat cua vdng Kinh Bac va Hai Ddng Ndi day co ldi chd viec cam nghi tran day td thd va nhdng ndi niem sau nang ve dan li Hon thieng sdng ndi n h a hgi tu ve day Va biet bao thi nhan, thien gia bang sang tac cda minh da lam cho nggn ndi them thieng lieng, them cuo'n bdt Chinh Huyen Quang da phai thdt len:
"Budng niem tran tuc Nau tdi Van Yen
Chim thuy ddi tieng ca chim thuy; Gid tien daa ddi bade than tien
Bau dung dinh giang boa the gidi; Hai thong tha dao khap sdn xuyen Dat phdc dia nhan xem ludng ke, ke bao nhieu dd trdm phuc dia;
Trdi Thien thien thap thu thda la, la hdn ba madi sau Thien thien"'^*
Trai nhieu ndi thdm vieng, nhang Tran Nhan Tdng cud'i cung tru lai d Yen
Td de tap Thien va truyen Thien la cd li
do cua nd
Khach quan ma ndi, y tadng ve xay diing met ddng Thien cua dan tgc thi khi cdn dang lam vua, Tran Nhan Tdng da nghi tdi, da cd sti chuan bi, n h a n g chi khi len Yen Td dng mdi cd du dieu kien de lam viec nay O day cd thdi gian hdn, dagc tap t r u n g hdn va cd khdng khi thien canh hdn, nen eng da thdc hien dddc y dinh cua minh
Nhdng viec ma Tran Nhan Tdng da lam dagc che dao Thien cd mgt y nghia to ldn cho sii p h a t trien eua P h a t giao Viet
2 Hoa thugng Phuc DiSn Dai Nam thien uyen ke ddng lucre Inc khac in khoang nam 1858
3 Tif dien bdch khoa Viet Nam tap IV, Nxb, TDBK,
HN, 2005, tr 1092
4 Tha vdn Ly Trdn tap II, quye'n Thuang Nxb
KHXH HN 1989 tr, 685,
5 Tha vdn Ly Trdn tip II, Sdd,, tr,710
Trang 3Nguyen Tai Thu Xu hudng nhfup thd 15
Nam Nhieu nha Phat hgc, nhieu nha
nghien cdu da ndi tdi, n h a n g d day cdng
can thiet cd mgt sa nhan dinh mdi
Sau ba lan chien t h i n g quan Nguyen
-Mdng dadi thdi Tran, y thdc dan tdc dadc
nang can, ngadi Viet cd dieu kien tien
them met bade khdng dinh minh, da tac
ddng den y thdc ddc lap ve tdn giao Gidi
Phat td va ca ngadi dan Viet Nam ldc
ba'y gid thay can thiet phai cd mdt ddng
thien rieng de dap dng tam tadng cua
minh Dam dadng dagc nguyen vgng da
diet nay, khcng ai khac phai la met nhan
vat vda cc quyen liic cac ve the' tuc, vda
cd uy tin ldn ve Phat phap Vai trd dd
trong ldc ba'y gid khdng ai khac ngoai
Tran Nhan Tdng .n';!,, • :[.A:rur^ li^
Viec lap tdng, lap phai trong lich sd
Phat giao d Ddng A thi cd nhieu tradng
hgp khac nhau Cc tradng hdp chd tradng
thien dinh ve "tam", "tinh" de dat tdi
"kien tinh thanh Phat", ggi la Thien tdng,
cd tradng hdp chu tradng ddng gidi luat
de tu luyen ggi la Luat tdng, cd tradng
hgp diia vad mgt cudn kinh nac dd de lap
nen tdng phai, n h a Hea Nghiem tdng la'y
"Kinh Hoa Nghiem" lam kinh dien chu
yeu, v.v Cac viec dd, Tran Nhan Tdng
deu biet, n h a n g dng khdng the xay difng
tdng phai theo cac con dadng nha the', vi
khdng cd yeu cau khach quan, cdng
khdng cd dieu kien Ong van la ngadi tiep
tuc Cdn dadng cda thien phai, song de cd
the la mgt thien phai rieng, dng phai cd gi
dd them vao de khac vdi trddc, khac vdi
Hue Nang, khac vdi Vd Ngdn Thdng,
khac vdi ca dng bae la Tran Tung (Tue
Trung Thddng Si) ve sii lap phap Sii
khac dd tuy khdng bieu hien thanh li le,
thanh luan die'm, n h a n g da dadc the hien
treng sa hanh thien, mdt sii hanh thien
cd tinh dinh hadng va tinh he thd'ng rd
ret O dd vda chd trgng tu tap thien djnh
vda quan tam den nhdng va'n de trdn the, nhdng va'n de ma dao ddc Phat giao cho phep, va trade dd chaa cd ai bieu hien rd net
Xay dang dagc ddng thien mang sac thai rieng n h a tren, Trdn Nhan Tdng da tao nen mgt bade ngoat trong lich sd Phat giao Viet Nam Trddc dng, tren dat nadc nay chi cd hai ddng thien td Trung Qud'c truyen vae la Ti Ni Da Ldu Chi (Vitaruci) va Vd Ngdn Thdng Sau dng, nhdng thien sa Viet Nam cd tinh than dan tdc deu di theo con dadng cua dng Sau chu tradng thuye't phap tren, Tran Nhan Tdng da cc nhdng ddng gdp trong viec tap hdp, xay dang va cung cd' mdt giao hgi Phat giao thd'ng nhat Tuy
tu d Yen Td, nhang dng vdn quan tam den nhieu chda khac trong nadc (Dng da de'n chda Phd' Minh d Thien Tradng, chda Sdng Nghiem d Chi Linh, chda Bao An d Sieu Loai, chda Vinh Nghiem d Lang Giang"'', v.v de thac hien sd menh dat md'i hen he va khai giang cac ldp thien hgc Td da'y ve sau, cac chda Viet Nam dagc hadng d i n bdi mgt ta tadng chung cua Phat hcang va cd sa gdn bd vdi nhau thanh mgt khd'i, dieu ma trade dd chaa
t d n g c d ',, I, I , ,f,,.i.,
Chan chinh viec sinh boat Phat giao dadng thdi la mdt ddng gdp nda cda dng Dadi sa hadng ddn cua dng, viec tii phap cua Phap Lea dadc diin ra met each trang nghiem va be the Viec lam nay da
la tam gadng cho nhdng ngadi nd'i phap sau nay noi theo, dong thdi qua dd nang cad trach nhiem cda hg Roi cac nguyen li dao ddc cda Phat giao cdng dagc dng chd
y truyen day Ong chu t r a o n g phd' bien
6 Nguyen Tai Tliu (chii bien) Lich sif Phdt gido
Viet Ncmi Tai ban lan thtr nhai, Nxb KHXH HN
1991.tr 265
Trang 416 Nghien cu'u Ton giao Sd 11 - 2009 cac dieu trdng "thap thien'"'" cho Phat td
va cho ca than dan Nhd dd trong thdi dng
cung nha ra't lau ve sau, khdng cdn hien
tagng cac sa tdng sd'ng budng tha n h a
Dam Di Mdng da to' cao d cud'i thdi Ly:
"hdac d ndi gidi trddng, tinh xa ma cdng
nhien rddu thit; hdac d chd'n tdng phdng
tinh vien ma rieng t a gian dam"'*' Dddc
rdn day bdng dao ddc va sdng cd dao ddc,
gidi Phat td dadng thdi ngay cang dagc
thien cam cda ngadi dan
Lap ddgc thien phai, ket nci dagc cac
chda lai vdi nhau treng mgt td chdc the'ng,
nha't va ren dua dadc be mat dad ddc che
thien nhan, Tran Nhan Tdng qua da cd
cdng lao to ldn dd'i vdi sd phat trien cua
Phat giao Viet Nam
2 Tvf t d tdo^ng xuat the vo'n co cua
Phat giao d e n t d tifdng nhap the cua
Phat giao Tran N h a n Tong
Phat giao quan tam den van de con
ngadi va xa hdi cen ngadi, nhang khac vdi
cac hgc thuye't chinh tri - xa hdi, Phat giao
quan tam den khia canh ndi khd' cua con
ngadi, den sa phien nae ve cugc ddi, ma
ngudn gd'c cda kho sd va phien nao dd la do
cd con ngadi, cc cac bade sinh, lac, benh, td,
cd sa ham mud'n cda cen ngadi, v.v , • ';
Trdng Phat giad chinh truyen khdng ed
khai niem "nhap the" 0 dd chi cd khai
niem "xua't the", tdc la thoat ra khdi "the
gian" (loka), hoac ra khdi "the tuc"
(samvrti) de dagc giai thoat, de cd the tie'n
tdi cdi "Niet ban" hoac den chd'n "'vien tich",
ndi khdng cdn bien boa, khdng cdn sii khd'
dau cung nha sa sung su'dng ; , ,
Tuy vay, Phat giao vdn de cap den cac
va'n de cda tran the Vi sinh, lao, benh, td
la hien tagng cua chdng sinh ndi trdn the,
vi "due vgng" la hien tagng tinh than cen
ngadi ndi tran the Phat giad tinh tdi cac
van de tren eua t r a n the vda la de neu
ngudn gd'c cua ndi khd' vda la de xae dinh
dd'i tagng phai giai thoat N h a n g cd mdt thiic te, con ngadi ta van phai sd'ng chung vdi cac ndi khd tren, khdng the thdat dagc
Cd nha sa y thdc dadc viec nay va da khuyen nhu mgi ngadi cha'p nhan chdng Chang ban n h a Ni sa Dieu Nhan (1041 -1113) cda thdi Ly da trinh bay quan diem
ve cac bade sinh, lae, benh, td cda cen ngadi n h a mgt qua trinh tii nhien, kheng the nad lam khac dadc;
"Sinh lao benh td
Le thadng xaa nay van the
Mud'n eau sieu thoat, Cang cdi trdi thi cang huge chat them" (Sinh lae benh td
Tii Cd thadng nhien
Due cau xua't ly Giai phgc thiem trien)'^' Hoac n h a nha sa Tri Bat (1049 - 1117)
cd cai nhin khach quan khdng the chd'i cai,
dd la xem loai ngadi cd chet thi cdng co sinh, cd ldc khd' thi cdng cd ldc sadng:
"Cd chet at cd sinh
Cd sinh at cd chet
Chet thi ngadi ddi buon, Sinh thi ngadi ddi vui
Budn vui deu vd cung Xoay van td cai ng den cai kia
Khdng quan tam den cac smh td dd
Um td rd, td rd, bien hoa!"
(Hdu td ta't hdu sinh Hdu sinh ta't hdu td
Td vi the'sd bi
7 Tlieo "Tam 16 thuc luc" Thap thien: khong sat sinh, khong trom cap, khong ta dam, khong noi xang bay, khong sir dung hai giong ludi khong dimg loi noi ac, khong noi ldi hoa mi, khong tham due, khong gian du khong ta kien,
8 Tha vdn Ly Trdn tap I Nxb KHXH, HN 1977 tr, 526,
9 Tha vdn LyTrdn tap I Nxb, KHXH, HN, 1977, tr, 339
Trang 5Nguy6n Tai Thụ Xu hur'rng nhap thẹ 17
Smh vi thé sd bỵ
Bi by ladng vd cdng ; i '
U cha sinh td bát quan heai
Um td rd, td rd, tát ly)'"" • ' •'•
Thai do xem sinh, lao, benh, td, xem
sadng khe la hien tadng ta nhien va chu
tradng sd'ng thuan theo ta nhien đ cda
cac nha sa tren cc the xem nha la mdt
bieu hien cua nhap thẹ La ngadi am hieu
Phat giae dan tdc, lai sd'ng sau cac nha sa
tren, chdc Tran Nhan Tdng dagc thda
hadng thai do thiic te cda cac nha sa
trade minh
Yeu tó nhap the khdng nhdng xuát
hien trong quan niem coi trgng thac te
cda mdt só nha sa, ma cdn xuát bien
trong nhieu tradng hdp khac cda tai lieu
Phat giac, ma mdi tradng hgp đ deu la
md đdng che sa nhap thẹ
Xet ve giao li cda Phat giao, d đ cd bd
phan de cap den dieu kien cda xuat the,
nhang thac ra đ la sa giai quyet cac
cdng viec cua tran thẹ Chang ban
nguyen li "Dao de" trong "Ta dieu dế
(khd', tap, diet, dao), nguyen h "Gidi hgc"
trong "Tam hgc" (gidi, dinh, tue), nguyen
h "Luc do" (bd' thi, tri gidi, n h i n nhuc,
tinh tién, thien dinh, tri tue) trong "Luc
do tap kinh", v.v la nhdng ván de nha
thẹ Chang le gidi sat, gidi dao (khdng
trgm cdp), gidi ta dam gidi vgng ngd, gidi
tdu trong "Ngd gidi", hoac bd thi, nhdn
nhuc trong "Luc do" lai khdng phai la
cdng viec cua trtin the bay saỏ ' >''
Hđng tdi xuát the ma lai de cap den
nhdng ván de trdn thẹ mdi xeiri tadng
chdng n h a mau thudn nhang thdc ra d
đ cd h do cda nd Phat giao khdng chi
giac ngd cho mdt ngifdi ma cdn giac ngg
chd nhieu ngadi, chd ca chdng smh ma
gida chdng smb gida ngadi vdi ngifdi thi
quan b " ^
dad đc hadng thien thi mdi cd the tac dgng ldi keo ngadi khac, mdi hi vgng dat dagc thien bac Cac ván de "gidi" va "do" tren thiic chát la cac ván de dao đc cda tran thẹ Giai quyét van de dao đc, vd hinh trung, nha Phat da giai quyét cac ván de cda tran the, ' ^ir, ;>::j , ,•, -Xet ve sd truyen ba va phat trien cua Phat giao d Viet Nam, Phat giae vad Viet Nam td dau Cdng nguyen Giai dean dau cung nha cac giai dean tiep thee, nd ludn gdn bd vdi van menh cda dan tgc va chiu
sa cbi phd'i cda y thdc dan tdc Vi vaỵ ngifdi tu hanh thee Phat giad cc ldc đ yeu cau cda chinh sa cung đng ra lam tham mau chinh tri, quan sa, ngeai giad cho trieu dinh ma khdng bi xem la ngadi phan dao, Nhieu nha sa trong thdi ki Dinh, Tien Le, Ly la nhdng ngadi nha the,
Hg da la chd daa chd phadng phap xd the cda nhdng ngadi tu hanh ve saụ Ngadi
ta td đ cc the vda lam viec dae, vda lam viec đi ma khdng bi che trach - Xet ve mdi tradng vdn boa chung cda Phifdng Ddng Cung nha cac nadc phifdng Ddng khac, Phat giac d Viet Nam cd md'i lien he mat thiet vdi Nho giao va Dao giaọ Mdi lien he áy, ngoai tinh chát la cd
sa phan cdng trong cdng mgt the gidi quan n h a Tran Thai Tdng da ndi trong Ldi tiia "Thien teng chi nam", ma cdn cd
sa anh hadng lan nhau, trade bet la anh hadng cda Nho giao den Phat giao va ngadc lai cdng cd anh hadng cua Phat giad den Nhe giad, lam chd trdng mdi mgt giao, ngoai phan chinh cua giao li minh cdn cd pha trdn them cac giao li khac ma ngadi trdng cudc van cam tháy tii nhien,
ma khi banh dgng, hg da sd dung mdt ta tadng, mdt viec lam cda mdt dad khac ma khdng can thiet phai phan biet rach rdi, Mgt Sd nha sa Viet Nam treng quan niem
!£,-, l a n n Q n h o ftnn rh'ir, c d 10 T/^f/ÍW// /.v T";wi, lap 1 Sđ tr.350
Trang 618 Nghien cun Ton giao Sd 11 - 2009 cua minh cc xen ldn yeu te' cua Nhd giad
ma khdng tii biet Tran Nhan Tdng cung
la ngadi d trdng tradng hdp n h a the
Sa de cap den van de tran the cua
Phat giao, sii chap nhan cac bade van
dgng cua tran the trong cac nha sa the he
trade, sd giai quyet cac van de cd tinh
chat tran the trong giao li nha Phat, la
nhdng tien de khach quan cd the khien
cac nha tu hanh thiic hien mgt bade
chuyen td xuat the den nhap the Nhdng
kha ndng ay chi cd the bien t h a n h hien
thdc mgt khi chu the la cac nha tu hanh
cd cac yeu to' chu quan can thiet du de tao
ra bade ngoat Cac nha sa, cac nha thien
hgc dddng thdi thieu cac yeu td' nay Chi
cd Tran Nhan Tdng vdi cudc ddi hdat
dgng cua cng, vdi tinh each cda dng,
khien dng tad dddc sd san sang chd sii
thiic hien bade nhay
Tran Nhan Teng len lam vua ndm 20
tudi (1278), nam 35 tudi nhddng ngdi chd
Cdn va len lam Thai thadng hoang (1293),
nam 40 tud'i (1298) len Yen Td di tu, ndm
50 tud'i thi mat (1308) Trong thdi gian
dng lam vua, Viet Nam phai hai lan
chd'ng tra dai quan xam lagc cua Nguyen
- Mdng (1285 va 1288) Vdi t a each la
ngadi ddng dau trieu dinh, eng hieu rd sd
gian khd' va quat cadng cua nhan dan
minh, deng thdi tha'y rd va thdc hien dagc
trach nhiem cua ngadi lam vua Y thdc
trach nhiem nay khdng de gi ma't di khi
dng di tu Chi cd khac la d hoan canh bieu
hien ma thdi Trong giai doan lam vua thi
bieu hien dd la trach nhiem cua con ngadi
tran the, trnng giai ddan di tu thi dd la
trach nhiem cua con ngaoi tu hanh cdn
mang nang viec ddi
Trong thdi ki lam vua, Tran Nhan
Tdng td ra la con ngadi quye't ddan, cd
nhieu sang tao trong t a duy va hanh
dgng Khi giac tie'n danh Thang Long,
dng khdng cd' thu vdi thanh ma cung vua cha rut ra khdi kinh t h a n h roi td chdc ldc Iddng danh lai Ong da cung vdi vua cha to' chdc nen hai cudc hgi nghi chda tdng
cd trong lich sd, dd la hgi nghi cac tddng linh d Binh Than ban mdu ke danh giac,
va hgi nghi cac bd lao cd the ldc trong ca nddc d dien Dien Hong, Thang Long de tao nen mgt y chi, mgt khi the quye't chien To' cha't quyet doan va sang tao dd
da gidp dng tao nen nhdng net mdi trong thien phai cua minh
Cung n h a cac nha thien hgc Viet Nam dddng thdi, Tran Nhan Tdng quan niem Phat la tam, tam la Phat, Phat d trdng tam cua minh Ong ndi: "Chin But la ldng,
xa ddm hdi ddi cd Ma Td" (Cd tran lac dac phu Hgi thd 3); "But d trong nha, chdng phai tim xa Nhan khuay ban nen ta tim But, den cd'c hay chin But la ta" (Cd tran lac dao phd Hgi thd 5); "Dd'i canh vd tam mac van thien" (Cd t r a n lac dao phd Hdi thd 10) Quan niem tren, ngoai tinh chat chung cua Thien tdng, cdn cd y nghia rieng dd'i vdi ong Dd la "tam" do ban than minh quyet dinh, ban than minh the nghiem Tam dd ngoai giao li cd' truyen, cdn cd ndi niem ve the sd cua dng Tac pham cua dng da chdng to dieu nay
3 Nhijfng b i e u h i e n cua td tdcfng
n h a p t h e t r o n g t a c p h a m Thien hoc
c u a Tran N h a n T o n g
Dieu ma nhieu ngadi da ndi tdi, dd la trdng t a tadng Tran Nhan Tdng cd yeu to' cua t a taong Dao gia Hien tagng nay la
cd that Day dd trong tac pham cua dng cd mau sac cua dao Lao - Trang Chang ban dng ndi;
"Niem thi phi rung theo hoa bud'i sdm, Ldng danh ldi lanh n h a tran mUa dem"
(Thi phi niem true trieu hoa lac
Trang 7Nguyen Tai Thu Xu hudng nhdp the 19
Danh ldi tam tuy da vu ban)'"'
"Mudn nghiep lang, an nhan the tinh
Nda ngay roi, tii tai than tam""^'
"Tham ai nguon ddng, chang cdn nhd
chau yeu nggc quy,
Thi phi tie'ng lang, dagc dau nghe yen
thdt oanh ngam""^'
Khdng quan den thi phi (phai trai),
khdng mang den danh ldi, ludn sd'ng tii
dd tii tai the hien len mau sac h a vd, vd'n
la t a tadng cua Dad gia Mang ta tadng
nay khien cho xu hadng nhap the cua
Tran Nhan Tdng khdng dagc trgn ven
Tuy vay, t a tadng nay chi la met bd phan
nhd, xua't hien trong mdt ldc nhat dinh,
khdng lam mat ban chat nhap the cua ta
tadng Trdn Nhan Tdng
Khac vdi cac nha thien hgc khac, Tran
Nhan Tdng tuy xuat gia, song dng khdng lia
bd the gian Trai lai, the gian ldc nao cdng
sau nang trong dng Ta tadng nay dagc the
hien rd nha't trong bai "Ca tran lac dao phd",
ldc dng chuan hi xua't gia va phan nao trong
bai 'T)ac thd lam tuyen thanh dac ca", ldc
dng da khoac ao nha tu hanh
The gian ma Tran Nhan Tdng quan
tam khdng phai la ndi khd' cua con ngadi
ndi chung, hoac cac con dadng de thoat
khd', ma la nhdng van de eua the sa, cua
thdi cudc Dd la van menh cda giang sdn
Dai Viet, la dao lam ngddi cua than dan
va cung la cua chdng sinh
Ong quan tam den van menh cua
giang sdn da't nadc, vi Td' qud'c than yeu
nay da hai lan hi td'n thadng va cd nguy
cd bi triet ha, do sd xam Iddc cua Nguyen
- Mdng Ong tha'y phai bad ve nd, lam chd
nd dagc vdng ben;
"Xa tac hai lan ngiia da phai met nhgc
Sdng ndi nay se ben vdng nghin ddi
nhd au vane!"
(Xa tSc Iddng hdi lao thach ma '- ^ i ' Sdn ha thien cd'dien kim au!)"""
Ldc sdp di tu, cng cdn tha'y phai ca nggi canh thai binh cda da't nadc sau bac ndm thang chien dau gian khd' mdi dat ddgc:
"Dich chang cc Id, cung ba'm chdi xadng thai binh ca"'^°'
Nci nha vay vda la de hi had vda la de nhac nhu trach nhiem chd cac the he tiep thee Cudn sach ludn dagc cac nhd boat dgng chinh tri - xa hdi thdi xaa tim hieu
va nghien ngam la "Kinh Dich" Trong dd ban bac ve le bien dich cda trdi da't, cda cen ngadi, cdng dagc cng nang niu khai thac;
"Sach Dich xem chdi, yeu tinh sang hdn yeu chau bau"
(Ca tran lac dao phd Hdi thd nha't) Viec thien ha, viec da't nadc thiic sa van cdn tac dgng den dng trong ldc dng
da nga ve phia tu hanh theo dao Phat Ben canh va'n de giang sdn da't nadc, Trdn Nhan Tdng cdn dat nang va'n de dae lam ngadi Khach quan ma ndi Id Phat
td, Tran Nhan Tdng phai ndi tdi dao lam ngadi cua Phat giac, n h a ndi: "ddt trd nhan nga", "bet tham san", "biet chan nha", "tin bat nha", v.v Hoac ndi ngadi Phat td phai bdc cau cho ngadi sang sdng, chd dd chd ngadi tdi ben, phai biet hi smh than minh de cdu vdt ngadi khac, phai biet td bi te dg, "dang cau dd, gidi chien thap, ngoai trang nghiem sa tadng hay tu; sdn by xa, nhuyen td bi, ndi tii tai kmh ldng hdng dgc", v.v Dd la nhdng nguyen tdc lam ngadi cac ca cda Phat giad ma cen ngadi trdng xa hdi can thiet
11. Tha van Ly Trdn, tap II Sdd., tr 469
12. Tha vdn Ly Trdn. tap II Sdd., tr 505
13. Tha vdn Ly Trdn. tap II, Sdd., tr, 505,
14. Tha vdn Ly Trdn. tap II, Sdd., tr, 483
15. Tha vdn Ly Trdn. tap II, Sdd., tr, 507
Trang 820 Nghien ciiu Ton giao Sd 11 - 2009
phai tuan theo Nhang dng khdng quen
daa dao lam ngadi cda Nhe giao mdt dao
lam ngadi mang tinh nhap the vao trong
ta tadng cda dng
Td trong Nho giao dng lau y con ngifdi
phai cm trgng thai dd dd'i vdi vua vdi
thdy hgc va vdi cha (quan sa phu) Ong
nci; "Ngay thd chda thao thd cha di dd
mdi tragng phu trung hieu" "Hgc dan thd
thay dgt xadng dc chu'a thdng cda bao"
(tdc chaa bao dap dagc - NTT)""', "vang
dn thanh, xdt me cha, thd thay hgc dac""'',
Ngdai ra dng cdn nha'n manh vai trd cda
ta tadng nhan nghia dd'i vdi con ngu'di,
Ong ndi; "Dau hay men thda nhan nghi
(nhan nghia - NTT.), ba phien ngdi yeu
hdn lau gac" (Ca tran lac dao phd Hdi
thd hai), "Tich nhan nghi tu dao ddc, ai
hay nay chdng Thich Ca" (Ca tran lac dao
phd, Hdi thd ta), Ta tadng nhan nghia
cda Nho giao d day da trd thanh mdt
pham trd cda dao ddc Phat giao, cda
Thich Ca'
Dao ddc td bi cda Phat giao va dao ddc
tdng phap cda Nho giao vd'n la hai Hnh
viic cd tinh cha't khac nhau, n h a n g t a
tadng nhap the cda dng da khien cho hai
Icai dad ddc dd nhap lai lam mdt, d dd
khdng nhdng khdng chd'ng dd'i nhau ma
cdn hd trd chd nhau de trd thanh mdt dao
ddc hoan thien can thiet cho con ngadi
ldc ba'y gid <\ :
De ngu'di du'dng thdi cha'p nhan t a
tadng cda luinh Tran Xhan Tdng chd
trudng hadng tdi cai tbiic te' xa lanh cai
sieu hinh Nhdng gi mang tinh cha't sieu
hinh dd dd la cai cae sieu cd ich chd t a
duy con ngadi cua Phat giae dng cung be
qua cho rdng khdng can phai kho cdng
ghi nhd Chang ban trong cac kmh Phat
hay dung bd'n cau: khdng dinh, phd dinh,
phdc khang dinh, phdc phd dinh de phan
loai hinh thdc cda cac phap, hoac giai
thich cac loai nghia li ggi la "huu cd" "vd cd" hoac "td cd phan biet" dng deu cho
dd la phien phdc vd cdn cd va vd ich"** Nhan thdc nay cda dng tuy ndng can
n h a n g sd truyen dat chd trgng thac te cda dng de di dagc vao ldng ngUdi
Difdng thdi cd met sd' nha Phat hgc cd the lac mudn tao ra mgt khuynh hadng mdi trong tap thien va truyen thien nha Trdn Thai Tdng, Tue Trung Thu'dng Si nhung hg khdng lam du'dc, Tran Thai Tdng thi chaa tac du'dc net rieng, Tue Trung Thadng Si thi qua a tu do, phdng khoang, it ngadi thee kip Chi cd Tran Nhan Tdng vdi xu hadng nhap the cua minh, da dap dng dadc yen cau cda dadng thdi, nen nhieu ngadi tin thee va trd thanh mgt Thien phai
"k -k -k
Di theo Phat giao n h a n g mang ta tadng nhap the thi trade thdi Tran da cd,
n h a nha sa Dc Phap Thuan da bet ldng khudng phd nha Tien Le, nha sif Xgd Chan Lifu, do cd cdng vdi trieu dinh nen dagc Dinh Tien Hoang ban cho hieu la
"Khudng Viet dai sd', nha sa Van Hanh hieu du'g'c bie'n cd'chinh tri daong thdi, da gidp Ly Cdng Uan len lam vua, lap ra trieu Ly, Xhang d cac nhan vat nay ham chda hai cen ngadi rieng biet: cen ngadi trieu than va cen ngadi Phat td, Ldc ra gidp viec trieu dinh thi cen ngadi trieu than xua't hien, ldc trd ve tu hanh thi cen ngadi Phat td hien ra Hai mat dd chaa thdng nha't trong mdt eon ngadi Cdn d Tran Xhan Tdng thi ldc lam vua vim mang t a tadng Phat giao, ldc da xuat gia vdn mang nang noi niem nhap the, Tdn sung Phat giao va nhap the hanh dgng ludn la mgt trong con ngadi dng /
16 Tha vdn Ly Trdn tap II, Sdd, tr, 507
17 Tha van Ly Trdn tap II Sdd tr 508
18 Tha vdn Ly Trdn tap II Sdd tr 486-487