ft dapc quan tam, duy tri va phat huy, vi bj xem la me tfn dj doan. Tai nhieu lang xa, vung ndng thdn, dinh, chua, van chi, nha thd hg bj pha huy de lay gd, gach, ngdi xay dyng tradn[r]
Trang 1VESV PHU CHOI
D 6 DANH HUAN*
1 D a t v a n d e
Do bat ngudn tQ nhieu nguyen nhan
khac nhau ciia ljch sQ de lai, da cd mpt
thdi, chiing ta chaa chu y nhieu de'n van
hda - de'n nhQng gia trj truyen thd'ng cua
lang xa Thyc te la, cac gia trj truyen thdng
nhQ: dinh, chua, den, mieu, nha thd ddng
hp, le hpi, dinh dam, tap tuc ft dapc quan
tam, duy tri va phat huy, vi bj xem la me
tfn dj doan Tai nhieu lang xa, vung ndng
thdn, dinh, chua, van chi, nha thd hg bj pha
huy de lay gd, gach, ngdi xay dyng tradng
hgc va cac cdng trinh cdng egng, hoac bj
thay ddi chQc nang, n h a dinh chua chuyen
thanh nha kho, hgi tradng cua hpp tac xa
Thyc te dd, tao nen mdt giai doan chim
xud'ng ciia van hda lang Nhieu nha nghien
cQu da cd chung y kien khi nhin nhan mgt
giai doan ljch sii cua van hda lang n h a vQa
neu tren: 'T)inh chua, mieu mao, cay cd thy
quanh chung bj pha bo, chat ha, tham chf
ciu quan d ben dadng hay giQa canh ddng
de ngadi dan tranh n i n g , tranh maa cung
khdng cdn Dinh chua nao sdt lai thi dapc
diing lam kho, lam lam, long ngai, bai vj, cd
xf, tapng phat vung vai k h i p ndi" (1) Va
"Do nen kinh te bj chie'n tranh tan pha
nang ne, do Nha nadc v i n tiep tuc duy tri
cd che quan lieu bao cap, d i n den tinh
trang ye'u kdm ve kinh te [ ] Trong bdi
canh dd, nhieu ngadi lam cdng tac quan ly
3 cac dia phadng khong quan tam den viec
td chQc, phuc hdi cac hinh thQc sinh hoat van hda va tfn ngadng dan gian, trong dd
cd cac le hpi truyen thoiig tai cac lang xa d ndng thdn nadc ta" (2) H$ qua dd, khien cho nhieu gia tri truyen thdng bi phai nhat, lang quen, nhieu di tfch dinh, chua cd gia tri ve ljch sii, tdn giao va nghe t h u a t bj m i t
h i n , gid day chi cdn iQu l^i trong k^ Qc dan lang
Cdng cupc Doi mdi cua da't nQdc b i t d i u tien h a n h tQ sau Dai hpi Dang toan quoc
l i n thQ VI (1986) Vdi myc tieu phat trien kinh te, xa hgi, dQa d i t nadc ra khdi nhQng khd khan, khac phuc tinh t r a n g trt tr^, lac hau ve kinh te va van hda O gdc dg kinh
te, lang xa truyen thd'ng dapc trd ve vdi dung ban c h i t la nen kinh te hg gia dinh tieu ndng, b i n g vigc thQa n h a n md hinh kinh te hg gia dinh (3) d ndng thdn, cd nha nghien cQu ggi dd la hien tapng phuc hdi lang tieu ndng (4) Luc nay, md hinh hpp tac xa - san xua't tap the khdng cdn phu hpp cho p h a t trien kinh te - van hoa lang
xa, ma hp gia dinh da trd thanh tac nhan quan trpng doi vdi sy p h a t trien kinh te
-xa hpi d ndng thdn (5)
Tiep theo dd Dang va Nha nQdc da c6 nhieu chfnh sach quan t a m tdi vi$c xay dyng va gin giQ ban s i c van hda dan tpc, day cung dQdc coi la ddng lyc quan trpng
' Vign SQ hgc
Trang 2vi SII phuc hgi cbc gia hi 37
trong viec phuc hdi cac gia trj truyen thdng
lang xa, dd la nhQng van ban mang tfnh
phap 1^ cao (6) Dac bipt, phai ke tdi Nghj
quyet Hpi nghj Trung adng 5 Khoa VIH, ve
xay dyng va phat trien nen van hoa Viet
Nam tien tien va dam da ban sic dan tpc,
Nghj quyet da neu rd: "Ke thQa va phat
huy cac gia trj tinh t h i n , dao dQc va t h i m
my, cac di san van hda, nghe thuat cua dan
tgc Bao tdn va tdn tao cac di tfch hch sii,
van hda va danh lam t h i n g canh cua dat
nadc [ ] Di san van hda la tai san vd gia,
gin ket cdng ddng dan tdc, la cdt ldi ciia
ban sic dan tgc 1 ] Het sQc coi trgng bao
tdn, ke thQa, phat huy nhQng gia tri van
hda truyen thd'ng (bac hpc va dan gian),
van hda each mang, bao gdm ca van hda vat
the va phi vat the" (7) Nha vay, van hda
vQa la nen tang, vQa la dpng lyc cho phat
trien kinh te - xa hgi
Chie'n lapc xay dyng nen van hoa dan
tpc cua Dang va Nha nadc da md dadng cho
sy phuc hdi manh me van hda lang tren
nhieu phadng dien nha: dinh, chua dapc
trung tu va xay mdi, ll hpi dapc td chQc lai,
sinh ho^t ddng hp dapc tai sinh, cac thiet
che truyen thd'ng lang xa nha hadng adc
cung cd xu hadng phuc hdi trd lai: 'TQ quan
diem van hda xa hdi, chung ta dang chQng
kien sy xay dyng lai truyen thd'ng ndng
thon Viet Nam va cd che truyen thd'ng diiOc
sdng tgo ddng vai trd chu ehdt, hay nen ndi
la sii tdi cdu true vdn hda dia phUOng" (8)
Lang xa va ndng thdn ddi mdi, trong
khoang hdn 20 nam qua, chung ta da dapc
tan mat nhin t h i y sy thay ddi dien mao
ciia ndng thdn truyen thd'ng tren cac linh
vyc kinh te, van hoa va xa hgi
2 S\i p h u c h o i (9) c a c gia t r i t r u y e n
t h o n g l a n g xa
Phuc di/ng dinh, chiia, den, mieu vd xu
hudng hUng cdng mdi
Nha mdt nhu c i u tam linh tat ye'u hay mgt sy ddi hdi ve can b i n g tin ngudng, niem tin trong cugc sdng, trade kia, dinh, chua, quan mieu bj pha huy, thi ngay nay dan lang lai cd nhu cau khdi phuc, xay dyng lai O day, khdng cd sy tQ chdi hay thieu nhiet tinh, khi ma chfnh quyen dja phadng, cac cu phy lao, hay cac doan the deu chung y kie'n ban bac khdi phuc, dyng lai dinh chiia lang minh Nhieu khi, dd cdn
la mdt dgng lyc tQ qua khQ thdi thuc, thdng qua ky Qc ve ngdi dinh, chua lang minh to
va dep, be the nha't xa, nhat vung hay cao hdn la mdt nhu ciu ve tam linh, ve the hien vai trd ca nhan trade cdng ddng (dapc ra dinh, chua tham gia vao cac cdng viec cua hang thdn, hang xdm la mdt vinh dy ctia mdi ca nhan trong lang) Do vay, viec lam
dd trade het dQpc ddng dao nhan dan trong thdn xdm ddng long Qua trinh khao sat tren binh dien nhieu lang d vung chau thd Bic Bg, chung tdi da nhan t h i y viec xay mdi cac cd sd tdn giao, tfn ngQdng la mdt hien tapng dang diln ra phd bien trong xa hgi ndng thdn hipn nay
Trong nghien cQu cua John Kleinen cho tha'y: 'TQ thang 3 nam 1992, hgi ngadi cao tudi da dapc giao trach nhiem trung tu lai dinh vdi mpt ban chip hanh mdi thadng xuyen hpp d phdng tie'p khach cua dinh Muc dich la de trung tu lai dinh thanh mdt ndi thd cung quan trpng nha't nha xaa" (10) Dd la nhQng gi da diln ra d lang Td, huyen Hoai DQc Tai lang La Phu cung huyen, tQ Ddi mdi den nay, kinh te cua lang cd p h i n kha gia, vdi sy phat trien cua nghe thii cdng nghiep, tren nen tang dd, dan lang da tie'n hanh xay mdi lai chua Vao tham chQa Trung Hang, chung tdi
t h i y tQ tapng Phat, cau ddi, hoanh phi va chudng, trd'ng deu la nhQng dd thd tQ mdi Sau khi cdng trinh xay xong, dan lang da dyng hai van bia k h i c tren hai mat iQu ten
Trang 338 Rghien cuu Lich sit, sg 2.2010
nhQng vj hang cdng (tat ca cac mat bia deu
khic bang chQ Qudc ngQ Trung Hiing tii bia
cdng ddc ton tgo) Chiing tdi da thdng ke
tren bdn mat cua hai van bia, ke't qua cho
tha'y: Cd t i t ca 1.923 tfn chu va tdng sdtien
ddng gdp la 469.624.000 ddng (11) NhQng
con so' tren khdng chi ndi len sinh hoat van
hoa, tin ngadng trong lang xa ngay nay
dang phat trien manh me, ma cdn cho t h i y
dang d i p cua tuc gdi hau, tuc ciing rupng,
Cling tien vao dinh chua ma ta v i n thQdng
tha'y trong xa hpi Viet Nam cd truyen
Cung tai lang La Phu, van chi cua lang
dapc phuc dyng lai vao nam 1995, trade
khi khac ghi ten va tien ddng gdp ciia cac
tfn chu vao van bia, dan lang da cho soan
mpt doan minh van: Vdn chi xd ta dUOc td
tien tgo diing vdo khodng gida the ky, de'n
nay dd hii hong Nay iiy ban nhdn ddn xd
La Phil, huyen Hoai Diic, tinh Hd Tdy phdt
tdm cdng diic triing tu lgi Tren van bia,
chung tdi da thd'ng ke dapc n h a sau: Cd
tdng sd 301 ngadi va 1 td chQc (UBND xa)
hang cdng tien, cua vao xay dyng van chi,
vdi tdng so tien la 21 820.000 ddng (12)
Van chi la ndi thd dng td cua dao Nho va
cac vj dang khoa cua lang, n h a n g dieu gay
sy chu y ddi vdi chung tdi la, trong van bia
nay cd khac ghi ten mpt vai chu hang cdng
ngadi lang cd dja vj va chQc sic trong xa
hdi, nha: tie'n si, thac si, ca nhan, da va
dang cdng tac d nhieu ddn vj, cd quan khac
nhau
Tai Phu Giay huypn Vu Ban, tinh Nam
Djnh, la mdt l l hgi cd sQc thu h u t ddng dao
khach thap phadng trong ca nadc L l hdi
da vapt khdi khdng gian vung va trd thanh
l l hdi cd tam anh hadng sau trong tam thQc
cua nhan dan ca nadc Tuy khdng phai la
mgt ndi dapc trung tu hay xay mdi, nhang
vdi nhu c i u cua ddi sd'ng tam linh hien nay,
Phu Giay dapc xem n h a mdt trung tam thu
h u t khach h a n h hadng vao djp d i u Xuan Tai Phu, cd nhieu cau doi hoanh phi dapc cung tie'n bdi khach thap phQdng Dang quan tam hdn, tai k h u n h a bia d ben trai ciia Phu, vdi so' iQpng len tdi ba, bdn mQdi chiec, dapc g i n trye tie'p vao tadng nha, chdng xep len nhau Vi le do, ban quan ly
di tfch da phai xay rieng mpt nha bia de lau ten cac tfn chu h a n g cdng cua thdi hipn dai Trade dd, d phfa ngoai Phii da cd hai
khu nha bia ddi n h a u dQpc xay d\lng tit
xaa, trong dd k h i c ghi ten cac vi h a n g cdng tien cua (rudng) vao xay, t u siia Phii (cac van bia cd nien dai chii yeu la thdi Nguyin) Thdng qua chpn mau mpt vai van bia, chung tdi da t h u dapc ngudn thdng tin kha phong phu Khach thap phadng cdng dQc vdi d i y du cac t h a n h p h i n va que quan khac nhau, tQ ca dan dja phadng quanh vung, cac tinh t h a n h mien Bic, de'n mien Trung, Tay Nguyen va Nam Bp, cu the n h a sau:
Van bia thQ n h a t k h i c ghi cac tfn chii tai thdn Tien Hadng, xa Kim Thai, huypn
Vy Ban cdng dQc nam 2006 (dja phQdng ndi
cd Phii Giay), vdi tdng sd tfn chii la 30, trong dd, chie'm sd ddng la hp T r i n , cd 1 tfn chu que d Hda Binh va 1 tin chii que d Binh Dadng Trong 30 tfn chu ncv tren, cd 5 dai dien cua cac nhdm xa hpi la: Ch* no chfnh quyen, Hdi cau chien binh, Chi hpi ngQdi cao tudi, Hpi phy nQ va Ban mat tran MQc tien cdng dQc phd bien la 100.000 ddng, tdng sd tien trong van bia nay la 3.500.000 dong va khdng cd ai cung tie'n b i n g hipn vat
Van bia thQ hai cd ten Bia cdng ddc ndm 2006, k h i c ghi ten cac tfn chu cd que
thupc cac tinh phfa B i c va cac tinh phfa Nam, cu the: cac tinh phfa B i c cd 39 tfn chu, da cdng dQc tdng sd tien 25.000.000 ddng, cac tfn chu nay de'n tQ cac tinh: Ninh
Trang 4vi SII phuc h6i etc gii fri 39
Binh, Thai Binh, Thanh Hda, Bic Ninh,
Bic Giang, Quang Ninh, Hai Phdng, Lao
Cai, Hang Yen, Ha Tay (cu), va mdt sdViet
kieu tQ Canada, Anh qud'c, tJc va Lien bang
DQc Cac tinh phfa Nam cd 11 tfn chii,
thudc cac tinh: Dac Lie, Vinh Long, Ben
Tre va Thanh phd' Hd Chf Minh, hg da hao
tam vdi tdng so' tien la 13.500.000 ddng
Trong van bia nay, chung tdi thay mQc
ddng gdp phd bien va t h i p n h i t la 500.000
ddng, mQc cao n h i t la 3.500.000 ddng
Van bia thQ ba cd ten Bia cong diic ndm
2006 khu viic Hd Ngi, k h i c ghi cac tfn chu
d khu vyc Ha Ngi, vdi 49 tfn chu thudc cac
quan, huyen ciia Thanh phd Ha Ngi nha:
Cau Gia'y, Ddng Anh, Thanh Xuan, Hoan
Kie'm, Ddng Da, Ba Dinh, Tay Hd va
nhQng ten so' nha, dadng phd'cu the Trong
49 tfn chu, cd nhieu mQc thien tam khac
nhau, nhang phd bien va t h i p n h i t la
500.000 ddng, cao n h i t la 18.000.000 ddng
Tdng so' tien trong van bia thd'ng ke dapc la
84.700.000 ddng
van bia thQ t a (13), khic ghi ten 150 tfn
chii que tQ hai tinh Hai Phdng va Quang
Ninh, trong dd Quang Ninh cd 97 va Hai
Phdng la 53 Tdng sd' tien trong van bia la
20.800.000 ddng, mQc ddng gdp phd bie'n la
100.000 ddng
Cung vdi Phii Giay, tai nhieu dja
phadng khac d vQng chau thd Bac Bp cung
cd nhQng boat dpng tadng ty Tai lang
Ddng Byt, xa Ngpc Lipp, huypn Qudc Oai,
Ha Npi, vao khoang nhQng nam 60 the ky
XX, ngdi dinh lang sau mdt thdi gian dapc
sQ dyng lam tradng hpc cung da bj thao dd
de la'y nguyen vat lieu xay cac cdng trinh
cdng cpng Nhang den nam 2004, dan lang
da hpp ban c i n phai phuc dyng lai, vi tri
xay dyng khdng phai tai dja diem cu (dja
diem cu gin vdi chua, ngay nay nhan dan
da xay nha d), ma dinh dapc xay tren nen
san kho cua hdp tac xa ngay xaa Qua trinh xay dyng dinh, da cd sy tham gia ddng gdp cua nhieu gia dinh trong thdn va cac khach thap phadng, khi xay xong, nhan dan cung dyng 6 van bia khac ghi ten cac tin chii hang cdng Theo thd'ng ke ciia ban xay dyng, ngdi dinh dapc hoan thanh vdi tdng chi phf hdn 3 ty ddng
Cung tai thdn Ddng But, trade tinh hinh ngdi den Ddng Linh bj xud'ng cip, dan lang
da cho trung tu hoan toan vao nam 2007, dieu nay xuat phat tQ nguypn vgng cQa nhan dan trong thdn xdm, mudn cd mdt ndi sinh hoat tam linh khang trang vao cac ngay l l tiet trong nam Va sau khi trung tu xong, dan lang lai cho dyng bdn van bia khac ghi ldng hao tam cua cac ca nhan cung hang cdng Trong bdn mat bia, cd tdng sd' 357 tfn chu va tdng so' tien hang cdng la 94.666.000 ddng Ngoai viec hung cdng bang tien, dan lang cdn nhan dapc sy cung tien b i n g hien vat (14) Dac biet, cd tfn chii Nguyin Huy Chuyen, que gdc thon Ddng Byt, hipn nay dang sinh sd'ng va lam vipc tai Thj xa Xuan Mai cung tien (15) vdi tdng trj gia 22.000.000 ddng Trong nhieu van bia dyng dadi thdi Le, thdi Nguyin, npi dung phan anh ddi sd'ng sinh boat trong lang xa cd truyen, chung ta cung thiy
"hinh anh" nhQng tQ gia giau cd da cung tien cua vao xay dyng dinh, chua lang, vdi tdng trj gia hang tram quan tien, hang chye m i u rudng (16)
Dan lang Tam Sdn (TQ Sdn, Bic Ninh),
da ddng gdp tien de tu tao tam quan chua lang Trong van bia ghi cdng dQc nam 2000,
cd 14 tin chu d Ha Ndi, Thanh phd Hd Chf Minh, va xa Tadng Giang, huyen TQ Sdn
da ddng gdp tdng sd tien 22.774.000 ddng Mgt bang cdng dQc khac cua chua, ghi ten
73 tfn chu cdng dQc tapng phat, ngoai nhQng tfn cha tai cac xdm d dja phQdng
Trang 540 Rghi&n cihi Ljch sit s6 2.2010
nhQ: xdm Nui, xdm Trade, xdm Tay, xdm 0,
xdm Xanh chie'm da sd, thi ben canh dd cdn
cd cac tin chu tQ Ha Ngi (26 tfn chu), Hai
Phdng, Bic Giang, Lang Sdn tdng s d t i e n
ddng gdp la 13.590.000 ddng
Trong mgt nghien tren Tap chf Xd hgi
hgc, tac gia Le Manh Nam da neu ra mgt sd
lang xa ngoai t h a n h Ha Ngi cung cd xu
hadng bao tdn va phat huy cac gia trj
truyen thdng, n h a cac lang chiing tdi vQa
neu tren: "xa Bat Trang, huyen Gia Lam,
Ha Ngi da trung tu hai ngdi dinh va hai
ngdi chua vao cac nam 1992, 1997 va 2001
vdi tdng mQc kinh phi la 790 tripu ddng
[ ] Xa Thanh Liet, huypn Thanh Tri, Ha
Npi trung tu ba ngdi dinh va ba ngdi chua
vao nam 2001 va 2002 vdi tdng sd'kinh phf
3 ty 60 trieu ddng" (17)
TQ ket qua nghien cQu le bau hau ciia
ngadi Viet qua t a lieu van bia, tac gia
Pham Thj Thuy Vinh cho biet: "Vi sao lai
cd tinh trang bung nd van bia d giai doan
sau the' ky 16 n h a vay? Dd chfnh la do nhu
ciu phat trien cua lang xa ngay cang cao
va phQc tap hdn, chinh dieu nay g i n lien
vdi sQ nay sinh lp b i u hau B i u hau cang
nhieu cang cd nhieu bia da dapc dyng len d
cac lang que" (18) Van bia xaa cung n h a
nay chi phan anh mpt p h i n nao sic thai
ddi sd'ng xdm lang, ma ben canh dd, tai
dinh, chua, mieu va quan cdn diln ra
nhieu ndt sinh hoat van hda sdng ddng hdn
Phuc hdi le hgi
Cung vdi qua trinh phuc dyng lai dinh,
chua, nhQng sinh hoat le hdi cung dQdc tai
lap theo TQ xQa tdi nay, trong sinh hoat
van hda cd truyen lang xa, le hpi la mgt
khdng gian cdng cam, cdng tinh va cdng
menh cua ddng dao n h a n dan trong lang,
diln tradng cua le hdi khdng dau xa, dd la
khdng gian g i n vdi dinh, chua Chinh vi ly
do dd, ngay nay trong sy phat trien manh
ve kinh te, ddi sdng xa hpi len cao, le hdi vung que ddi mdi cung dang dQpc phyc hdi
n h i m dap Qng n h u c i u ciia nhan dan 0 vung chau thd B i c Bg, h i u nhQ dja phadng nao l l hdi cung dapc td chQc lai: 'TQ nhQng nam d i u cua t h a p nien 80 de'n nay, d nQdc
ta, nha't la d vung ddng b i n g Bic Bd, l l hpi
cd truyen dapc phuc hdi va phat trien r i t
n h a n h chdng Nhieu ngadi coi day la sy
biing nd ve l l hpi" (19) Nha nghien cQu
Nguyin Quang Le, trong cdng trinh tim hieu ve le hpi d vung chau thd B i c Bp (20)
da cho biet, l l hdi mdi dapc tai lap tQ nhQng nam sau Doi mdi de'n nay, trong dd
cd nhQng l l hpi ldn mang t i m qudc gia hay
l l hdi cua mpt vung rpng ldn cung chi mdi dapc phyc hdi
L l hpi den Hiing (Phong Chau, Phu Thp) chfnh hgi diln r a vao ngay 10-3, day
la mgt le hgi mang t i m qudc gia, mac du vay nd mdi chi dapc khdi phyc thyc sy vao khoang nhQng n a m 90 (the ky XX) Trade tien, b i n g vipc phuc hdi cac dam radc ciia cac l l hpi thudc cac lang xa ven den Hung vdi d i y du cac trd d i l n xadng tQ xa xQa
n h a radc kieu, h a t xoan, chdi cd tadng Cho de'n hdm nay, Den Hung da trd thanh quoc
l l va khdng ngQng dapc bao tdn va phat huy tren nhieu phadng dien
L l hdi den Da Hda (Khoai Chau, Hang Yen), diln ra tQ ngay 10-12 thang 2, l l hpi bat d i u dapc td chQc sinh hoat lai vao d i u nhQng nam 90 (the ky XX) Chfnh quyen dja phadng va n h a n dan cung tham gia hadng Qng, nhan dan cac lang thupc xa M l Sd va Binh Minh, huyen Khoai Chau, hang hai
c h u i n bj mpi cdng viec tQ l l phyc, tap dapt, siia sang ndi te ty Tai ndi cd den Da Hda thd Chii Ddng Tii va Tien Dung, nhan dan
da chuan bj chu dao cac dd te ll, phan cdng cac ban phy trach tQng cdng vipc cy the
L l hpi den Va (Sdn Tay, Ha Npi) Mua Xuan, le hpi dapc to' chQc vao ngay 15
Trang 6vi SII phuc h6i c6c gi6 trt 41
thang Gieng, mQa Thu vao ngay R i m
thang 9 Ban d i u la vipc xay dyng va tu
sQa lai cac hang myc di tfch da h a hdng,
sau dd hoat dpng l l hpi cung dapc long
ghdp theo Tdi ngay nay, cung vdi q u i n the
di tfch xung quanh Thj xa Sdn Tay, den Va
khdng chi la mpt sinh hoat l l hdi t h u i n
tuy, ben canh dd cdn la mpt diem du ljch
tam linh trong chudi tham quan cac di tfch
va danh t h i n g cua xQ Doai xQa
Ll hpi Den Dd lang Dinh Bang (TQ Sdn,
Bic Ninh), thd cac vua trieu L^ Vdi kha
nang budn ban va san x u i t nhieu nghe,
day cung la mpt lang cd bade phat trien
manh ve kinh te ke tQ sau Ddi mdi (1986)
TQ dieu kipn kinh te phat trien, dan lang da
bade d i u quan tam de'n ddi sdng tam linh
Trong lang, da cd nhieu tfn chii hao tam
cdng dQc mpt lapng ldn tien cua vao triing tu
cac di tfch trong lang: "Cung vdi vipc khdi
dyng lai den Dd va sau dd la hang loat cac di
tfch khac trong lang thi l l hpi cung dapc
dyng lai va tang bQng d k h i p cac di tfch
Ngay 7 thang Gieng l l hpi chua Cd Phap,
hpi chQa Kim Dai dapc td chQc vao ngay 9
thang Gieng, ngay 12 thang Gieng la hpi
chQa Gid, ngay R i m thang 2 la hpi dinh,
Rim thang 3 la hpi den Dd, ngay 23 thang 9
la hdi den Rdng tadng niem ngay hda cua L^
Chieu Hoang" (21) Thdi gian diu, khi mdi
phyc dyng lai l l hpi, cac trang thie't bj phyc
vy te ll, md hpi cdn chaa dapc diy dii Ve
sau, hp da cdng dQc cac dd te, rQdc nha:
kipu, hadng an, voi, ngya, te'khf
Hpi chua Thien sa lang Ddng Byt (Qudc
Oai, Ha Npi) g i n lien vdi viec thd DQc
thanh TQ Dao H^nh, le hpi dapc td chQc
vao ngay 10-3 Sau nhieu nam bj gian
doan, trong nhQng nam 90 (the ky XX), l l
hpi cung dapc phyc hdi Thdi gian diu, cac
cy trong lang khdi phyc lai ll te thanh,
nhang phai di thue dpi te d thon khac
Khoang hai nam sau, cac cu ty te liy, nhang trang phyc te cung phai di thue De'n ngay nay, trang phyc te va cac dd te ty dapc c h u i n bj d i y dii, khdng nhQng ll hpi dapc td chQc djnh ky 2 nam mpt lan, hdn the, cac cy da hQdng d i n cho nhQng ngadi d
dp tudi 50 tham gia vao dpi hinh te de lam the he ke'can
Tai Ha Npi, cac lang xa ven dd trong nhQng nam vQa qua cung chQng kie'n sy trd lai cua sinh hoat le hdi mpt each nhanh chdng, lang nao, xa nao cung neu cao van hda truyen thdng cua minh, khing djnh be day ljch sQ ciia que hQdng, Giao sa Phan Huy Le trong cdng trinh nghien cQu ciia minh da viet: "Dd la xu hadng phuc hdi cac
l l hpi truyen thd'ng phd bien k h i p ca nadc Rieng tai vung ngoai d Ha Npi, nam nay tfnh ra cd den hdn 400 l l hgi" (22) Mgt ^ kie'n khac cung cho r i n g : h i u het cac tinh d ddng bang va trung du Bic Bd, Trung Bg deu khdi phyc cac sinh hoat van hda truyen thdng n h a cac le hgi mQng xuan, le hgi dapc mua, l l hpi tadng nhd cac danh nhan Nhieu hinh thQc van nghp dan gian cung dapc phyc hdi n h a hat quan hg, hat
vf, hat ddi trQ tinh d Thanh Hda (23) NhQng bieu hien tren, nha mdt ddng chay hadng ve cgi ngudn, truyen thdng, liy dd lam ddng lyc cho hipn tai va tadng lai
Phuc hdi cdc sinh hogt ddng hg
Ngay nay, sinh hoat ddng hg trong lang
xa cung dang tQng bade dapc phyc hgi, nhieu hoat dgng nha: xay mdi tQ dadng, djch, sao chdp gia pha, v i n td t i m tdng,
c h i p noi cac chi canh, xay dyng mg td hoac thanh lap ban lien lac ddng hg va td chQc le
ky niem cac danh nhan ddng hg cd cdng vdi lang vdi ljch sv( dan tgc dang diln ra d nhieu ndi Khi dieu kien kinh te kha len, nhu c i u dapc doan ty, td tadng gdc tich da thdi thuc ngadi ta c i n quan tam hdn nQa
Trang 742 Rghi&i cuu Ljch stir, sg 2.2010
tdi ngudn cdi cua minh Dd la cd sd de ddng
hp ngay nay d ndng thdn trd ve vdi nhQng
gia trj truyen thd'ng vd'n cd, dieu nay cQng
dapc xem la mpt hipn tapng dang quan tam
trong xa hdi ndng thdn hien nay
Khao sat thyc te tai long HQu B i n g
(Thach That, Ha Npi) cho thay, cac sinh
boat neu tren dien ra rat- manh Nhieu
ddng hp xQa kia khdng cd tQ dadng, nay
trade xu the chung cua lang, ngadi ta da
ban nhau va thd'ng n h a t chpn mdt khu da't
xay ndi thd ty mdi de thoa man nhu cau
cua con chau mud'n dapc phung thd td tien
Ddng hg Vu (24), xdm Vadn Ban mdi xay
dyng tQ dadng nam 2001 sau kbi lap mgt
cai ao vdi dien tfch 1 sao 10 thadc do mgt
ngadi trong hg hiem con dem hau Kinh phf
danh cho viec xay dyng dagc c i t bd tdi tQng
thanh vien hay theo hd gia dinh trong ddng
hg, den khi xay xong, cac con chau xa g i n
da cung tien nhieu dd thd ty vao tQ dadng
nhQ: hoanh phi, cau ddi, ban thd Hoan
thien khu thd ty vdi cac hang muc n h a tam
quan, san, gieng, be nadc, hdn non bg adc
tinh kinh phf khoang 500 trieu Thang 6
nam 2005, ddng hg Nguyen Duy, dng tpc
tradng da cho djch gia pha chQ Han sang
chQ Qudc ngQ, sau dd dem phd bien cho cac
canh, chi va nhQng gia dinh chu ehdt trong
hp Nhieu ddng hp tai HQu Bing, ngoai viec
sao chdp, djch gia pha td tien, thi cdn sd do
hoa (nha mpt dang tdng dd) cac ddi tQ cu
thuy td tdi cac chi, canh tradng ngay nay va
treo tai tQ dadng lam gadng cho con chau
soi vao ma biet dapc ngudn gdc, the thQ ciia
td tdng, dd la cac ddng hp Nguyin Duy,
Nguyin Van, Nguyin Dinh Ddng hp Phan
Lac, ngoai viec tim dQdc cpi ngudn thdng
qua chap ndi gia pha cd ngudn gd'c tQ huyen
Thanh Liem-tinh Ha Nam len HQu B i n g
dyng nghiep, thi trong hg da bien soan lai
gia pha, ddng thdi ban ra tgc Qdc mdi cd ten
ggi Tgc Udc hg Phan Lge, vdi 8 dieu de ran
day va lam chuan myc cho mgi ngQdi noi theo Sau khi soan thao xong, ban tpc Qdc
da ghi ten ciia 48 cu trong hp ddng y vdi npi dung soan thao Hdn nQa, qua ke't qua khao sat cua chung tdi cho tha'y, trong 8 ddng hp thi cd 6 ddng hp xay mdi tQ dadng,
cu the: hp Nguyin HQu xay mdi nam 1997,
hp Nguyin Dinh (2002) hp Vu HQu (2001),
hp Nguyin Duy (2002), hp Nguyin Van (2002), hp Nguyin Dinh (2004), va hai ddng
hp cd tQ dadng tQ xaa la hp Phan Lac va hp Nguyen (xdm Chua Giap)
Tren da't Thai Binh, nhieu ddng hp da lap ra ban lien lac de lay dd iam cd sd cd' ke't cac ddng tdc d nhieu ndi cd n h u can van
td t i m tdng hay td chQc cac sinh hoat khac:
"35 xa cua huyen Tien Hai vdi 134 chi hp Pham da ve hpi ty d tQ dQdng Pham Dinh
SI xa Van Tradng de te td va hpi thao" (25) Tai huyen Kien Xadng-Thai Binh ddng hp Pham da td chQc ra hgi ddng ddng tdc, vdi
sy cd mat cua cac chi hg Pham d 40 xa, thi tran Tai cudc gap mat nay, cac dai bieu da thdng nha't y kien ve viec lien ke't ddng hp, ndi ket gia pha, tpc pha Trong mpt nghien cQu ve ddng hp P h a m d Thai Binh, tac gia Pham Xuan Dao cho biet tQ nam 1997 de'n nam 1999, ddng hp nay da cd ba cupc gap mat, vdi hdn 1.000 dai bieu dai dien cho
427 chi, phai d 91/285 xa cua tinh tham dy Sau khi budi gap mat ke't thuc, ddng hp da
b i u ra ban lien lac, ban t h a ky lam cd sd cho cac hoat dgng khac (26) Tren quy md cap tinh, ddng hg Ngd d Thai Binh da td chQc hgp mat vao ngay gid Ngd Quyen Nam 1995, ddng hg P h a m d lang Phu
Ll, xa Ty Tan, huyen Vu Tha, tinh Thai
Binh da soan ra ban quy adc cd ten Khuye'n hgc vd gin giU gia phong Tien-Hiing nhd Phgm, bao gdm 20 dieu, chia thanh 5 myc,
vdi cac ngi dung: - Ve khuye'n hpc; - Ve giQ gin gia phong; - Lap quy khuyen hpc; - Ve hpi ddng gia tpc; - Dieu khoan cudi cung
Trang 8vi su phuc hgi etc gi6 hi 43
Ddng hp Vu (Vo) Viet Nam (trong dd liy
hg Vu d Mp Trach-Binh Giang-Hai Dadng
lam ndng cdt va coi day la ndi hanh hadng
ve cpi ngudn), trong nhiing nam qua da cd
nhieu hoat dpng vinh danh cac nhan vat cd
cdng vdi Hch sii dan tgc va td chQc nhieu
cugc gap mat, ket ndi cac chi nhanh d nhieu
ndi tren mgi mien d i t nadc thdng qua ban
lien lac ddng hg Vu (27)
Tai lang Tam Sdn (TQ Sdn, Bic Ninh),
cac ddng hg Ngd (cd 8 ddng hg Ngd khac
nhau) da cd nhieu vipc lam, bieu hien ro
tinh t h i n hadng ve cgi ngudn va tran trgng
nhQng gia trj van hoa cd xaa Hg Ngd Sach
lap quy khuye'n hgc vao nam 2005 dya tren
tinh t h i n ung hg ddng gdp cua cac con chau
trong ddng tgc Hg Ngd Gia ciing da gay
dapc quy khuye'n hgc, kinh phf huy dgng
dya tren cd sd ddng gdp theo s u i t Cung vdi
cac hg Ngd ndi tren, cac hg Ngd khac cung
da thanh lap dapc quy khuye'n hgc nha hg
Ngd DQc, Ngd Van Trong sinh hoat ddng
hg, tQ nhQng nam 90 (the ky XX) trd lai
day, hg Ngd Sach da phyc hdi lai l l gid td
vdi quy md be the hdn, trong dd cd ca te, ll,
tuyen dQdng con chau trong hg dat thanh
tfch ve hpc tap trong mpt nam da qua Trong
djp nay, con chau tQ cac dja phQdng nha
Ddng Ky va Nghia Lap (cung huypn) cung te
tyu ve NhQng viec lara r i t cd y nghia khac,
dd la nam 2003, tQ dadng ddng tgc Ngd Gia
da dapc xay dyng lai bing cdng sQc ciia con
chau trong hg, nam 2004, nha thd hg Ngd
Sach Cling dapc phyc dyng lai, tren tinh
thin kinh phf ddng gdp chia deu cho mdi
dmh la 120.000 ddng/1 ngadi, nam 2006 hg
Ngd Gia da soan thao ra tdc adc, ndi dung
gdm 3 phin, 3 chadng va 28 dieu (28)
Ket qua nghien cQu cua tac gia Nguyin
Thj Phadng Cham lai lang Dinh Bang (TQ
Sdn, Bic Ninh) cho thay cac ddng hg ndi
day da the hipn y thQc hadng ve cgi ngudn
b i n g viec phyc hdi cac gia trj truyen thdng:
"d tQng ddng hg, cac nha thd hg, mieu hg hoac ndi thd ty td hg dapc tning tu hoac xay mdi Song song vdi vipc xay mdi, sua chQa, tu bd, giQ gin nha thd hp, mieu hp, cac sinh hoat hp nhQ gid hp, viet gia pha, ddng gdp quy hp cung trd nen sdi ndi va trd thanh sinh hoat thadng xuyen va ngay cang cd y nghia trong cudc sd'ng cua dan lang 0 pham vi ddng hp va ca tQng gia dinh trong cac lang nhQng nam gin day, vipc quy tap va xay md ma cung dapc quan tam hdn nhieu" (29)
Phuc hoi hUOng Udc
Hadng adc tQ xaa tdi nay van dapc coi la mpt thiet che quan ly lang xa Trong ljch
sQ, chung ta da cd hadng adc cd truyen, ra ddi vao khoang the ky XV Den nQa diu the
ky XX, khi thyc dan Phap tie'n hanh khai thac thupc dja d Vipt Nam, chung ta lai cd
hadng adc thdi Cdi lUOng hUOng chinh
Nam 1945, Cach mang Thang Tam thanh cdng, nhQng hQdng Qdc ke tren khdng cdn dieu kien tdn tai trong sinh boat lang xa
v a ngay nay, trong cdng cupc Doi mdi d i t nadc va xay dQng ndng thdn mdi, hQdng adc dang dapc phuc hdi va phat trien:
"Nhieu lang d ddng b i n g Bic Bg da tQ soan thao ra cac quy adc lang de lam cd sd phap
ly cho viec quan ly, dieu chinh cac sinh boat ciia cpng ddng lang NhQng ndi iam sdm viec nay la Ha Bic (cu), Ha Tay (cu) Thai Binh rdi sau phat trien ra cac dja phQdng khac" (30) Ve ten gpi, hadng Qdc mdi dapc cac dja phadng dung nhieu thuat ngQ khac nhau, nha: hadng adc, quy Qdc lang van hda, quy adc ndng thdn, quy Qdc xay dyng nep sdng mdi
Nha tren da neu, viec tai lap hadng Qdc diln ra d nhieu ndi, chinh quyen dja phadng da ty dQng ra soan thao cac npi dung cua hadng adc de phuc vu cho chinh
Trang 944 Rghito curu Lich siir sg 2.2010
cac hoat ddng ciia lang Cac thanh vien
tham gia cd tradng thdn, chi bg Dang, ban
mat trlLn, cac cu cao tudi cdng viec nay
dapc daa ra ban bac trQdc toan the n h a n
dan de liy y kie'n chung HQdng adc mdi
dapc soan thao cung mang dang d i p ciia
hQdng adc cd, bao gdm tQ quy djnh chung;
den nhQng quy djnh ve van hda va tyc le,
hpi he, dinh dam; ve t r a t ty an ninh thdn
xdm, bao vp mua mang; ve l l cQdi hdi, ma
chay; ve khen thadng va xii phat
Trong sd cac dja phadng xay dyng va
soan thao hadng adc mdi, cd the ke tdi Bac
Ninh la mdt trong nhQng tinh cd "phong
trao" tai lap hQdng adc r i m rd: 'Trong ba
nam, tQ thang 7-1990 den thang 6-1993,
toan tinh (Ha Bic cu) da cd hdn 500 lang
tren tdng sd 3.011 lang da xay dyng xong
hadng adc [ ] Tfnh de'n giQa nam 2001,
Bic Ninh cd 560/695 lang da cd hadng adc
(chie'm hdn 80%)" (31) Nghien cQu ciia tac
gia Bui Xuan Dinh cho thay cung tai Bac
Ninh, dja phadng cd sd hadng adc chiem
nhieu n h i t la huypn Tien Sdn (cu), vdi
127/144 lang da cd hadng adc Va ban
hadng adc ra ddi sdm n h i t d Bic Ninh luc
dd la Huong Udc ldng Hdi Quan (xa Tadng
Giang, huyen TQ Sdn), vao thang 7 - 1990
Theo tac gia Nguyin Huy Tfnh, tai mpt sd
dja phadng khac nha Hai Dadng, Hang Yen,
Ha Tay (cu), Bic Giang ty le quy Qdc, hQdng
adc mdi dapc xay dyng chie'm khoang 70-80%
trong tdng so' lang, trong dd so' hadng adc da
dapc chfnh quyen cac cip t h i m djnh va phe
duypt la 40-50% Tai Nghp An, cd 3.154 ban
hadng adc da dapc thao dyng, trong dd cd
1.455 ban dapc phe duyet
Nam 1991, lang Trang Liet, huyen TQ
Sdn cung da soan thao mdt ban quy adc
mdi - Quy Udc ldng Trang Liet, npi dung cd
6 chQdng (Chadng 1: Nhiing quy dinh
chung; Chadng 2: Le nghi - Ton gido;
Chadng 3: Nep sd'ng vdn hda; Chadng 4: Dgo ly gia dinh - Xa hgi; Chadng 5: An ninh - Trat tU xdm ldng; Chadng 6: To chdc thiic hien • Khen thudng - Ky lugt) \k 17
dieu khoan thi hanh Trong qua trinh soan thao, quy Qdc cung dQpc dQa ra de nhan dan thao luan cung nhieu ban nganh chQc nang nhQ: Chi bp Dang, Mat t r a n thdn, Hdi ngadi cao tudi va cd sQ ddng y cua chfnh quyen c i p xa _^ ^ „,
Nam 1995, lang Ddng But (Quoc Oai-Ha Npi) da soan thao quy Qdc lang van hda, bao
gdm 6 chQdng (ChQdng 1: Nhdng quy dinh chung vd cdng tdc to chUc; ChQdng 2: Ludn
ly dgo ddc vd gido due ddn tri; ChQdng 3: Nep sd'ng vdn hda; ChQdng 4: Qudn ly ddt dai; ChQdng 5: An ninh trat tU; ChQdng 6: Thi hdnh quy Udc) va 35 dieu Quy adc sau
khi ban hanh, da dapc phat tdi tvtog gia dinh va hdn the nQa vao mdi budi chieu, dja phadng thadng cho phat tren loa truyen thanh de gdp phan tuyen truyen sau rpng Nam 1996, lang La Ca, huyen Hoai DQc,
Ha Npi da cho xay dyng ban Quy Udc ldng van hda ldng La Cd, de'n nam 1998 thi
dapc chfnh quyen phe duyet Quy adc gdm
7 chadng (Chadng 1: Nhdng quy dinh chung; Chadng 2: Tdn gido, le hdi, tin ngudng; Chadng 3: Nep sdng gia dinh, xd hdi; Chadng 4: Nep sd'ng trong viec cUdi, viec tang, mdng thg; Chadng 5: Ky cUOng xd hgi • an ninh ldng xdm; ChQdng 6: Bdo ve cdc cdng trinh cong cdng, ddt dai sdn xudt hoa mdu, ngUdi lam nhiem vu ve sinh ldng xdm; ChQdng 7: Sda ddi, hieu liic thi hdnh quy Udc) wk 36 dieu (32)
The theo nguypn vpng cua ddng dao nhan dan, nam 2005, lang Tam Sdn (TQ Sdn, Bic Ninh) da cho bien soan lai quy Qdc Tren cd
sd dd, dya vao quy adc mdi de bao vp cac di san van hda que hadng, phat huy truyen thdng td't dep vd'n cd tQ xaa Quy adc lang
Trang 10Ve 51/ phuc hg| cac gid hi 45
Tam Sdn nam 2005, la ban quy adc dapc ke
thQa va dieu chinh (33) dya tren hadng adc
nam 1991 va hadng adc nam 2000 Quy adc
nam 2005 dapc soan thao can cQ vao f kien
ddng gdp ciia ddng dao nhan dan, cua chi bp
Dang dja phadng Mat tran thdn Ban quy
adc cd 4 chadng (Chadng 1: Nhiing quy dinh
chung; Chadng 2: Nhdng quy dinh cu the;
Chadng 3: Khen thudng vd xd ly vi phgm;
Chadng 4: Dieu khodn thi hdnh), 6 myc va
61 dieu khoan khac nhau (34)
Trong xa hpi ndng thdn cd truyen, sy cd
mat cua hadng Qdc da gdp p h i n cung cd' cac
quan he xdm lang, tao nen mdt the Qng xvt
chgt trong cac quan hp xa hpi Ngay nay,
hQdng Qdc dapc tai lap, sau g i n mpt niia
the ky ving bdng (tQ nam 1945) Sy phyc
hdi dd, mpt p h i n dap Qng dapc yen ciu cua
nhan dan, mat khac nd cdn phu hpp vdi
nhQng quy djnh cua Nha nadc da cho phdp,
thdng qua vipc khuye'n khfch tai lap hadng
Qdc n h i m myc dfch tang cadng quan ly xa
hgi d cip cd sd: "Cd the ndi, day la giai doan
phat trien cd tfnh cha't tQ giac cua phong
trao xay dyng hQdng adc mdi, danh d i u
bing sy kipn quan trgng dd la Nghj quyet
Ban Chip hanh trung adng Dang l i n thQ V
(Khda VII, thang 6 nam 1993) da chfnh
thQc thQa nhan va khuye'n khfch cac dja
phadng xay dyng hadng adc mdi" (35)
3 Nhan xet
Tha nhdt, ye'u td' mang y nghia khai md
va djnh hadng cho sy phyc hdi cac gia trj
truyen thd'ng lang xa x u i t phat tQ nhQng
chfnh sach phat trien kinh te cua Dang va
Nha nudc da dapc thyc thi kjp thdi va diing
luc Tren cd sd nay, nhQng tiem nang ve
kinh te cd y nghia lam giau trac tiep cho xa
hpi b i t d i u dapc khdi day Tiep theo cac
chfnh sach phat trien kinh te, la nhiing
chfnh sach au tien, phat huy va bao tdn cac
gia trj vSn hda truyen thdng Hai npi dung
nay da thd'ng nhat va cd quan he bien chQng khang kbit, lam nen tang va cung tao da cho van hda, cho cac gia trj truyen thdng dapc khdi day manh me
Tha hai, ke tQ khi thyc hien chfnh sach
Ddi mdi (1986), nen kinh te cua d i t nQdc
bade d i u cd nhQng ddi thay, va tQ phu quy
se sinh le nghia Cy the la, trong mdi
tradng lang xa, kinh te hd gia dinh da trd
ve dung vj tri va chQc nang cua nd, thay the cho kinh te tap the hdp tac xa, tinh ty chu cua kinh te hp gia dinh cung vdi nhQng dieu kipn thuan ldi cua the che thj tradng
da c h i p canh cho nen kinh te lang xa cang ngay cang khdi sic Dieu kien kinh te kha gia, da trd thanh bp dd cho egng ddng cd the tham gia nhieu boat dgng xa hgi, dieu dd dapc bilu hipn dadi nhieu hinh thQc nha: Nhu c i u giao cam tam linh, vui chdi le hpi, quan tam tdi gia dinh, ddng hp va td tien, hay ldn lao hdn la cung nhau chung sQc xay dyng, sQa sang dinh chua, nha thd hp va khdi phyc hgi lang NhQng hoat dgng nay, deu x u i t phat tQ sy thjnh vapng cua nen kinh te Trong tradng hpp nay, sQ phyc hdi cac gia trj truyen thd'ng trong sinh boat lang xa cd vai trd chi phdi khdng nhd ciia
ye'u td kinh te, tham chf mang <f nghia
quye't djnh (36) Nhin lai ljch sii, chung ta
t h i y rang, dinh chua, mieu mao dQpc xay dyng nhieu la bdi xa hgi thjnh trj va dan chung dapc a'm no
Thd ba, cac gia trj truyen thdng lang xa
cd mpt sQc sd'ng ben bi, mpt "ddng chay" da dapc thii thach qua nhieu tradng doan bien thien ciia ljch sQ dan tpc Trong nhQng
hoan canh Ljch sd cy the, bieu hipn ciia nd
khdng gidng nhau, nhQng b i t luan nhQng tac dgng cua dieu kipn chu quan hay khach quan, gia trj dd v i n k h i n g djnh dQpc ban nga TQ nhQng ngi dung dQpc trinh bay d tren, chung ta dang chQng kien mpt sy ke