Tren phUdng dien van hda, trong khi chiing ta ludn tran trong, danh gia cao nhQng phat trien mang tinh ban dia va coi dd la nhung dong lUc noi tai, ye'u to' noi sinh (endogenous fact[r]
Trang 1VAN MINH VA OE CHE NHiN LAI CON DUlOrNG PHAT TRIEN CUA CAC QUOC GIA DONG A
NGUYfiN VAN KIM*
1 P h a m vi v a miic dp a n h hridng
O khu vUc Dong A (1), trong tie'n trinh
hinh thanh va phat trien, da tdng xuat
hi$n mpt so' nen van hoa s6m, nha nu6c sd
khai (early states) Giiia cac nen van hoa do
cQng sdm the hien nhieu diem tUdng dong
va di biet Cac nha nghien cdu lich sU, lich
sd vSn hoa, khao co hoc, nhan hoc, xa hoi
da CO nhieu cong trinh khao cdu chuyen
sau ve thdi gian xu^'t hien, nguon tai
nguyen thien nhien, truyen thong va dSc
tinh xa h^i, van hoa cua cac nen van hoa
khu vUc (2) De ton tai va phat trien, gii2a
cac trung tam van hoa, nha nU6c da dien ra
nhieu mo'i quan h? mkt thiet Mac du
khong ft nha nghien cdu cho rang, vSn hoa
chi la sp khac biet nhUng thUc te lich sU
cung cho tha'y, d khu vUc Dong A da tdng
xu&'t hi$n nhUng nen vSn hoa co nhieu
phat trien troi vUcJt dong thdi xac lap dUdc
pham vi anh hUcing rong 16n Co the cho
rSng, vj the "tien phong" ctia mot so nen
van hoa khong chi la sU the hien trinh do
phat trien cua chinh nen van hoa do ma
con la nhan to' rat co y nghia doi v6i sp tien
trien chung cua lich sU, vSn hoa khu vpc
Sau mpt thdi ky lien ket, kie'n lap gii2a
cac thu linh lien minh bo lac, den cuoi
thien nien ky thd III tru6c Cong nguyen sU
xua't hien cua nha Ha (the ky XXI-XVII
tr.Cn) roi nha ThUdng (XVII-XI tr.Cn), nha Chu (XI-256 tr.Cn) la nhQng minh chiing day sdc thuyet phuc ve sU trUdng thanh cua van minh Trung Hoa trong nen canh van hoa khu vUc Td luu vUc Hoang Ha, cac trieu dai do da khong ngifng mci rong pham
vi anh hUdng de roi hinh thanh nen Trung tam van hoa Hoa Ha TU lUu vUc Hoang
Ha, trung tam van hoa nay da lan toa den cac "vung ngoai vi", ke't tu vdi Trung tam van hoa Hoa Nam de tao nen nen Van minh Trung Hoa tieu bieu ciia khu vUc Dong A, phUdng Dong va the gi6i NhU vay,
lich sd cda mot quo'c gia thong nhdt bao gid cUng Id sU tich hcfp nhieu truyen thong, dac tinh van hoa chung, rieng ciia cdc viing, mien (3)
Vdi cac quo'c gia Dong A, trUdc khi y thdc ve mot cong dong khu vUc xua't hien thi moi quan he giQa cac toe ngUdi cd, cac VUdng quo'c lang gieng da dUdc thiet lap vao thdi hau ky da mdi, dau thdi dai kim khi, trUdc nhieu bie'n chuyen ve kinh te va
xa hoi, mo'i quan he giQa cac trung tam van hda ngay cang dUdc tang cUdng Sp hinh thanh, phat trien ciia cac trung tam nong nghiep, cac nen kinh te san xua't va sau do
la su ra ddi cua nha nUdc da thuc day sU giao luu giQa cac dan tpc (4) Mpt so nha nghien cdu cho rftng td khoang the ky II
• PGS-TS Trudng Dai hoc KHXH&NV - DHQG HN
Trang 2Rghien curu Lich si^ s6 2.2010
tr.Cn da cd nhung mo'i lien he giQa vung
Hoa Nam vdi An Do, Tay A (5) Gia thuyet
khoa hoc dd de'n nay da dUdc chiing minh
tren thUc te Trong khi bSng chdng ve moi
quan he Lien A rat cd y nghia trong nhan
thdc ve sU hinh thanh cac khong gian vdn
hda thi cung nen than trong khi cho rang
su hien dien cua cac di san van hda cd
nguon gdc txX cac vung van hda, trung tam
kinh te xa xdi la ket qua cua mo'i tie'p giao
trUc tiep giQa cac qud'c gia khu vUc
Tren phUdng dien van hda, trong khi
chiing ta ludn tran trong, danh gia cao
nhQng phat trien mang tinh ban dia va coi
dd la nhung dong lUc noi tai, ye'u to' noi
sinh (endogenous factors) thi cung khdng
the phu nhan dUdc mot thUc te la, sU phat
trien cua hau het cac nen van hda cdn ludn
chiu tac ddng cua cac trung tam van minh
ldn khu VUc va the gidi (exogenous factors)
NhQng bieu hien phat trien sdm cua cac
nen van hda tren ban dao Trieu Tien (6)
hay SQ xuat hien cua cac nha nudc sd khai
Van Lang, Au Lac chinh la ket qua nhieu
mat cua cac md'i quan he, giao lUu van hda
da chieu (7) Tich hdp nhieu ngudn nang
luc sang tao van hda, trai qua nhQng thach
thQc khac nghiet cua lich sU, mot so' nen
van hda trong khu vUc (vf nhu van hda
Ddng Sdn) ludn the hien sQc sd'ug manh liet
cua nd (8) Trong y nghia dd, nhQng tac
ddng cua mdi tritdng van hda khu vUc cQng
da gdp phan khdng nhd trong viec thuc day
su tien trien cua cac nhan to kinh te - xa
hoi cung nhu su dinh thanh cua cac nha
nudc cd' d Ddng A
Vdi phudng Nam, qua t n n h hinh thanh
va troi day mau chdng cua Phu Nam (dai
dien tieu bieu cua Ddng Nam A ban dao)
hay Srivijaya (Ddng Nam A hai dao) va
nhieu qudc gia khac trong khu vUc td
nhQng the ky dau sau Cdng nguyen den
khoang the ky IX chSc chdn khdng the nam ngoai nhQng tac dpng quan trong, manh me cua Trung tam van minh Tay
ma chu yeu la td nen VSn minh An
Do (9) Vao thdi bay gid, ddng dd'i luu va chuyen giao cac san pham kinh te ddng thdi la di san van hda thUdng phai thdng qua vai trd trung gian cua nhieu qud'c gia
Trong y nghia dd, cac quo'c gia Dong Nam A
khong chi Id ncti tiep nhdn md cdn dong vai tro chu dao trong viec ludn chuyen cdc thdnh titu kinh te, ky thudt, van hda gida cdc nen vdn minh ldn Id Trung Hoa • An Do
vd Tdy Nam A Den khoang the ky V-VI,
md'i giao lUu giQa khu vUc Ddng Bac A, ma Trung Qud'c la dai dien tieu bieu, vdi Ddng Nam A thdng qua vai trd cua cac vUdng qud'c ddng thdi la cac the che bien nhu Phu Nam, Champa, Srivijaya da xac lap nen mang ludi giao thUdng chau A vdi nhieu pham vi, ca'p do khac nhau (10) Trong khi Van minh An van dUdc coi la mpt nen van minh ldn tieu bieu cua the gidi phUdng Ddng va nen van minh dd da hinh thanh, phat trien tren "lyc dja An Dp" rong ldn thi
vdi Dong Nam A nhiing dnh hiidng vd dac triing vdn hoa cua Trung tdm vdn hoa song Hdng ciing khong gian vdn hda viing Dong Nam An Id thiidng xuyen, sdu ddm nhdt
(11)
TUdng tQ nhu vay, cl khu vUc Ddng Bac
A, tuy cac qud'c gia trong khu vQc deu chju anh hudng cua Van minh Trung Hoa nhung anh hudng dd la ra't khac nhau ve thdi gian, mdc dp va tinh cha't Dieu chac chan la, hai nudc Vi^t Nam, Trieu Tien do
cd lanh thd g^n ke vdi Trung Hoa nen da chju nhQng anh hUdng sdm, lien tuc, manh
me tQ nen van minh nay Tuy nhien, cung
cd mpt thuc te la, do sU bie'n thien cua cac vdng tiep giao van hda, bien gidi chfnh trj cung ludn cd nhQng chuyen djch Do vay,
Trang 3van minh vo de che
trong ra't nhieu trudng hdp, that khd cd the
phan lap mpt each ro ret dau la nhQng
nhan to' van hda ban dja dau la nhQng yeu
td ngoai vi Trai qua thdi gian, do sQ gan
gui ve dia ly, moi trUdng van hda va ngudn
gdc tpc ngUdi, sU giao hoa giQa cac nen van
hda da dien ra mpt each tU nhien bdi sQ
thien di ciia cac tpc ngudi, qua trinh cdng
canh, cong cQ cung biet bao moi tiep giao
xa hpi, kinh te Do sU g i n gui ve vj trf dja
ly, dDong Bdc A, dnh hiidng cda trung tdm
van hoa Hoa Ha vdi Trieu Tien, Nhat
Bdn Id rdt sdu ddm
Trong khi dd, vdi Viet Nam va nhieu
qud'c gia khac trong cpng ddng Ddng Nam
A, anh hudng cua van minh Trung Hoa chu
ye'u la td vung Hoa Nam, ma trung tam la
luu vuc TrUdng Giang NhUng dd khdng
phai la khdng gian van hda duy nha't anh
hudng de'n Viet Nam Ne'u nhu cd cai nhin
phan lap, cd the cho rang, cd ba vdng anh
hUdng cua van minh Trung Hoa de'n
phUdng Nam la: I Anh hiidng tii trung tdm
vdn hda Hoa Bdc, 2 Anh hiidng tii trung
tdm vdn hda Hoa Nam, va 3 Anh hiidng tii
trung tdm vdn hda Hoa Bac nhiing dd dMc
Hoa Nam hda Nhu vay, vdng anh hudng
thQ hai va thd ba la nhan to hang xuyen
doi vdi cac nen van hda phUdng Nam ddng
thdi la nhan to' thuc day sQ phat trien cua
van hda Dai Viet - Dai Nam - Viet Nam
cung mpt sd' qud'c gia khac trong khu v^lc
Da'u an van hda Trung Hoa va sU hien
dien cua cac cong ddng ngUdi Hoa d Ddng
Nam A chu yeu la tQ cac tinh phfa Nam
nhu Quang Ddng, Phiic Kien, Hai Nam Cd
the coi ho la nhQng dai dien, hay sQ gia cua
vSn hda Trung Hoa d Ddng Nam A Nhung,
cac d^i dien va sQ gia dd chSc chan tdng da
dam dUdng sQ menh va truyen tai thdng
di^p khac vdi nhQng ddng bao cua ho d Hoa
Bac trong cac cupc "ddi thoai van hda" vdi
cU dan ban dao Trieu Tien, Nhat Ban, Luu Cau Nhu vay, trong ljch sd nhin chung cac nen van hda khu vuc khd cd the tiep can vdi cac nen van minh ldn mot each tdng the, tha'u hieu dUdc toan bp chieu sau cung nang IQC sang tao cua cac nen van minh dd Ndi each khac, dd chi la nhQng tiep can bd phan ma thdi du r i n g , cac tiep can dd ludn
cd y nghia quan trgng trong viec thuc d^y tien trinh xa hpi, van hda cua moi qud'c gia trong khu vQc Mat khac, ngoai trQ nhQng trUdng hdp "cQdng che van hda" cung phai tha'y r i n g cac xa hpi Dong A da chu dong tiep nhan, iQa chon di san van hda ben ngoai mot khi nhQng di san dd la can thiet
va phu hdp vdi truyen thdng van hda, tam thQc xa hpi cung nhu cau phat trien cua mdi dan tpc (12)
Vdi quan niem coi van hda ludn la mot ddng chay da tuyen Trong qua trinh tiep giao giQa cac thdi gian va khdng gian van hda, cac nen van minh ldn da ddng thdi tiep nhan dQdc nhieu di san van hda tQ cua cac qud'c gia lang gieng cung bao dan tpc "nhd yeu", xa xdi khac NhU vay, cung vdi cac gia trj chung nhu la kho tang, vd'n hdn cua dan tpc thi cac nen van minh ldn bao gid cung
cd kha nang tfch hdp cao cac gia trj van hda trong nQdc vdi qud'c te, giQa vung trung tam vdi cac truyen thd'ng van hda cua khu vUc ngoai vi Do vay, nd ludn the hien tfnh tien phong va Qu the trdi vUdt so vdi cac
nen van hda khac Vi the, cdc nen vdn hda,
van minh xudt hien sdm dd cd y nghia thuc ddy sii phdt trien chung cua vdn hda khu viic vd todn the nhdn logi
2 Cudrng q u o c v a " T r a t tU t h e gidi" Trong tie'n trinh hinh thanh va xac lap
vj the chinh trj, kinh te mdi qud'c gia hay trung tam van minh ludn can mdt khdng
gian (space), mdi trQdng (environment) rpng
ldn cho sQ phat trien Nen kinh te nong
Trang 4Rghi^n curu Lich sJr sg 2.2010
nghiep cung nhu du muc hay noi rong ra la
cac the che ndng nghifp (Agricultural
polities), cung ban cha't phat trien cua cac
nen v i n minh nong nghidp da quy dinh
nen dac tinh dd Cac the che nong nghiep
ludn c i n nhQng chau thd rpng ldn de tao
ngudn lUdng thUc, tSng cUdng qudc kho" va
phat trien binh luc
Mpt so nha nghien cdu thudng cd
khuynh hudng trinh bay qua trinh tiep
giao giQa cac nen van hda nhU la mdt dien
trinh tu nhien giQa cac qudc gia NhUng
cung cd thuc te la, trong khi xem x6t den
dpng luc cung h$ qua nhieu mat cua sU tiep
giao vSn hda chung ta khdng th^ khdng chu
y de'n nhQng nhan td tUdng tac hpp thanh
NhQng nhan td dd tham chf cd the nkm
ngoai cac myc tieu truyen tai v&n hoa Do
vay, trong khdng it trUdng hdp, sQ hi$n
di$n cua nhQng san pham van hda nay
trong nen van hda khac hay la nhQng bieu
tning cua qua trinh tie'p giao dd tren thiic
te lai la ket qua cua cac tac nhan chfnh trj,
quan s\f va boat dpng kinh te Trong y
nghia dd, nhQng ngQdi dem cac gia trj van
hda cua dan tpc minh hay khu vyc de'n mpt
dan tpc khac, mpt each vd thUc, da de lai
cho the hf sau nhQng h^ qua van hda, xa
hpi n i m ngoai y thQc hanh vi truyen ba
van hda (13) Do vay, trong khi ludn cd thai
dp tran trpng vdi ta't ca nhQng di san ma
cac the h^ tien nhan de lai thi tren phUdng
di$n hpc thuat, c i n phai cd sp nghien cQu
than trpng, ly giai tha'u dao ve nhQng con
dudng cung bieu hi?n "tiep giao van hda"
da tdng dien ra trong hch sd
O Ddng A, cac the che chfnh trj khu vuc
ludn coi trpng ndng nghiep • nong ddn
-ndng thdn nhUng cac the che dd cung ludn
cd y thQc sau sac ve cac ngudn tai nguyen
khac n h a \\fc lUdng lao dpng, cac md kim
loai, khoang san hay cac trung tam kinh te,
he thdng giao thUdng Trong mpt y nghia rpng ldn hdn, vi tri dja 1^ cua mpt viing da't, mpt quo'c gia cung phai dupc coi la ngudn tai nguyen gia trj Tren phUdng di^n kinh
te, ngay ca cac quoc gia cd pham vi lanh tho rpng ldn (dac biet la cac de che) nhU Trung Hoa cl Ddng A, An Dp cl Nam A, Ludng Ha cl Tay A hay Ai Cap d chau Phi dUdng nhu
cd diy du, phong phu cac ngudn tai nguyen nhung tren thi^c te nhu c i u phat trien t\f
than cua mpt de che ludn phai dupc bd sung cac ngudn tai nguyen hiem hoac bj thie'u hut tQ ben ngoai Con dUdng de co dUdc cac ngudn tai nguyen dd cd nhieu each khac nhau nhQng thdng thUdng cac cUdng
qud'c va de che thudng hay tie'n hdnh chien
tranh de ciidp dogt; ngogi giao de chinh phuc, thau ngp; va xde lap quan he giao thuong de trao doi, mua bdn sdn phdm
Cac de che thUdng ap dyng chfnh sach cua
ke manh tQc la luon muon va co the tUdng ddi de dang thUc thi mpt trong ba hay ddng thdi ca ba bien phap tren Nhung, doi vdi cac qud'c gia trung binh va nhd thi nhin chung chi CO the va cd kha nSng thyc hi$n chfnh sach bang giao hQu nghj ddng thdi tim mpi bi$n phap de sinh tdn, phat trien ben canh "bdng den cua cac de che vi dai" (14)
Do CO kha nang chie'm doat, L rpng pham vi lanh thd, xac lap dupc quyen lyc cua minh vdi cac nudc lang gieng, qudc gia nhd ye'u khac nen trong khdng ft trudng hdp nhieu quoc gia da trd thanh cUdng qud'c khu vyc Trong qua trinh phat trien, cac CUdng qudc thudng the hi^n tu duy "phi
bien gidi" (borderless) ve pham vi anh
hudng va quyen lyc nen thudng thvtc thi cac chfnh sach doi ngoai manh me de md rpng lanh tho va xac lap quydn uy cua
minh Nhu vay, bSng nhieu each vk con
dudng khac nhau, mpt sd cudng quSb da
Trang 5van minh va d^ ch^
thi^c sy trd thanh cac de che (empire) khu
vyc
Nhung cung cd mpt thyc te la, qua trinh
md rpng pham vi anh hudng dd thudng d i n
de'n tinh trang khdng the kiem soat cua
quyen lyc trung tam Tren cac vung da't va
quoc gia 1$ thupc thudng c6 a\f da dang ve
ngudn goc tpc ngudi, truyen thd'ng van hda,
tdn giao Cac dan tpc dd cd y thdc ra't sau
sac ve ban sac van hda, chu quyen dan tpc
Do vay, du mudn ngay ca cac de che hung
manh cung ra't khd cd the quan che va duy
tri anh hudng lau dai, lien tyc trong cac
khu vpc lanh thd rpng ldn
Trong lich sd bang giao khu vQc, td thdi
T i n (221-206 tr.Cn), chfnh quyen phQdng
Bic bat d i u md rpng anh hQdng xuong
phUdng Nam Den thdi Han (206 tr.Cn
-220 s.Cn), trieu dai nay cang mudn khue'ch
tnidng anh hudng ra ben ngoai Nhung
nhu da ndi d tren, con dudng lan toa va
truyen ba van hda dUpc thyc hi$n b i n g
nhieu each khac nhau NgUdi ta v i n gpi dd
la con dudng "quan phudng" va "phi quan
phUdng" Dieu dd cd nghia la, cung vdi cac
moi quan h?, giao iQu chfnh thQc giQa cac
chfnh the cdn cd nhieu moi lien h$ giQa cac
dja phUdng, gidi doanh thUdng cung cac
nhdm, cpng ddng cU dan sdng dpc theo hay
v i t qua cac vung bien gidi, lanh hai Do
vfty, trong ljch sd cac dudng bien vSn hda
hay khdng gian van hda - tpc ngUdi ludn cd
sp khdng tUdng thfch vdi cac dudng bien
chfnh trj Phai coi dd la cac "bien gidi mem"
(soft border) hay "water frontier'' ludn bie'n
ddi va nang dpng Den thdi Dudng
(618-907), vdi tu each la mpt trieu dai, mpt trung
tam kinh te, vSn hda ldn ciia khu v\fc va
the gidi, ke thda nhQng cd sd tQ thdi Han,
nha DQdng da thie't lap nen hai con dudng
td lya tren da't lien (continental silk road)
vk tren bien (maritime silk road) (15) Do
cd tu tudng khai md, nang lUc sang tao cao nen nhieu gia tri van hda, thanh ti,tu kinh
te cua VUdng trieu nay khdng chi cd sdc lan tda ma cdn tao dupc sQc ha'p d i n manh me
ddi vdi cac trung tam kinh te, vkn hda thd
gicii ; ' , '.-• }
Tren binh dipn khu vyc, cung vdi vi^c cung cd, xac lap mdi quan h$ truyen thdng, mat thiet vdi ban dao Trieu Tien va qud'c dao Nhat Ban, trieu dai nay cung da thiet lap nen cac tuyen giao thUdng lien quoc gia trong dd cd mang iQdi hai thUdng vdi khii vpc Ddng Nam A Thdng qua cac thUdng cang Ddng Nam A, nha Dudng da khai md nhieu mdi quan h$ mdi vdi Ddng Nam A, khu vyc Nam A, Tay A cung nhieu trung tam kinh te xa xdi khac Do vay, cd the coi viec hinh thanh hai tuyen thUdng mai chay dpc theo vung bd bien phfa Ddng va phia Tay Ddng Nam A vao thdi Tdng (960-1279) vQa la sQ ke thQa moi quan h$ truyen thd'ng vQa the hi?n nhQng phat trien trpi vQpt cua trieu dai nay trong vi$c thuc diy moi giao iQu kinh te, hpp tac khu vyc Tren thyc te, nhQng hoat dpng thudng xuyen, nhpn nhjp cua hai tuyen giao thUdng nay
da gdp p h i n c h i n hUng nen kinh te Trung Qudc, the hi^n t i m nhin va mdc dp anh hudng cua nha Tdng, mpt trieu dai ldn trong lich sd Trung Hoa Do vay, cung vdi
sy hinh thanh Td'ng Nho, cupc "Cach mang
ndng nghiep" (Agricultural revolution),
"Cach mang thUdng nghiSp" (Commercial
revolution) dien ra vao thdi Toiig da md
rpng anh hudng cua Trung Hoa de'n Ddng
A, Nam A va Tay A rpng ldn, ndi cd nhieu ngudn thUdng p h i m ma thj trudng Trung Qud'c cin •, ; ii^< •]
Vao the ky XV, sau bay chuye'n ha Tay dUdng (1405-1433) cua Trjnh Hda (Zheng
He, 1371-1433) nha Minh cung da xac lap dupc pham vi anh hudng rpng ldn vdi nhieu
Trang 6Rghi^n ciJru Lich sir s6 2.2010
qudc gia khu vQc Ddng A va the gidi Pham
vi anh hudng dd v i n tie'p tuc dUdc duy tri
den thdi Thanh cho de'n khi cac nUdc
phUdng Tay danh bai trieu dinh phong
kie'n Man Thanh trong cupc Chie'n tranh
thud'c phif n Sii t h i t bai cua nha Thanh da
iam thay ddi trat tQ Trung Hoa (Chinese
world order) (16) Tiem nang kinh te, sdc
manh ctia thie't che chfnh trj va nang Ipc
sang tao van hda da tao nen uy Ipc ciia cac
cudng qud'c, de che va tren thi,tc te da tao
dupc pham vi anh hUdng hay la nhilng trat
tQ cua nd Ljch sii Ddng A cho thay, cung
vdi ' T r a t ty Trung Hoa", d mdt mQc dp
khiem toil hdn cdn cd mdt so' trat tQ khu
vQc khac Trong nhQng ngay phat trien
hung thjnh, b i n g chien tranh, ap lUc chfnh
trj va quan he thUdng mai Phu Nam da
thie't lap nen mpt h^ thd'ng cac nUdc t h i n
thupc, chu h i u (17) Tudng tp nhu vay, d
Ddng Nam A cac cUdng qud'c nhU Srivijaya,
Angkor, Dai Vift cQng da tU xac lap nen
trat tp cua rieng minh trong cac mdi quan
h$ va tUdng tac quyen iQc vdi cac qud'c gia
khu vyc (18)
3 Nhufng b i e n d o i ve m o h i n h v a
t i n h c h a t
Nhu da trinh bay d tren, vi nhieu
nguyen nhan, d Ddng A da sdm x u i t hi^n
mpt sd' cUdng qud'c va de che Ne'u nhu liy
quy md va pham vi anh hudng lam cd sd
phan lap thi d Ddng A tdng x u i t hi^n ba
loai de che Dd la, "De che the gidi" (World
empires), "De che khu vQc" hay "De che
vung" (Regional empires) vk "De che tieu
vung" (Sub-regional empires) Theo dd, "De
che the gidi" cd anh hudng tren mpt ph^m
vi rpng ldn NhUng loai de che nay x u i t
hien khdng nhieu Trong lich sd Ddng A,
vao the ky XIII trieu dai Mdng - Nguyen
(1206-1368) cd the coi la mpt trong nhQng
trQdng hdp nhu vky Vao the ky XIII, vd
ngUa va cac chie'n ham Mdng - Nguyen da gay nen nhiing bie'n dpng ldn trong ddi so'ng xa hpi, van hda cua nhieu qudc gia
Ddng A va the gidi 6 phUdng Tay, La Ma
cung da tQng sdm trd t h a n h mpt "De che the gidi" Pham vi quan che, vdng anh hudng cua de che La Ma khong chi cl chau
Au ma cdn bao gdm nhieu vung d i t cOia chau A, chau Phi NhQ v^y, "Khong mpt nha nUdc ba chu nao t p no la ba chii theo nghia bao phu toan trai dit ; NhU chiing
ta da t h i y , ngudi La Ma va ngUdi Trung Hoa quan niem r i n g de che cua hp bao gom
t i t ca cac dan tpc tren the gidi ma ho coi la quan trpng" (19)
Sau khi nha Nguyen syp do', trieu Minh thie't lap dQdc quyen lUc (1368-1644), vdi 7 chuyen ha Tay dUdng cua Trjnh Hda, dQdng n h u trieu dai nay mud'n phyc hUng
vj the vd'n cd cua mpt "De che the gidi" Nhung, thay vi chinh phyc cac vung thao nguyen, cac tuyen giao thUdng, trung tam kinh te n i m dpc theo "Con dudng td lya
tren d i t lien" (Continental silk road) nha
Minh da iQa chpn each thQc md rpng anh hudng ve phia bien Cac sQ thuyen, chie'n thuyen va thUdng thuyen Trung Hoa da de'n Ddng Nam A, Tay Nam A, bd Ddng ciia lyc dja chau Phi de tham dd, the hi?n uy lyc, xac lap cac moi quan h? bang giao, quan h$ t h i n thupc ddng thdi md rpng mang ludi kinh te doi ngoai (20) Bay chuyen ha Tay dUdng cua Trjnh Hda mpt
l i n nQa the hi$n tU duy hudng bien, kha nang khai thac va chinh phyc bien khdi cua ngudi Hoa Cupc chinh phyc dd da tao nen mpt hinh anh va t u duy khac bi?t ve dac tfnh cua van minh Trung Hoa (21) Ro rang la, van minh Trung Hoa khdng chi mang nhQng dac diem cua van minh ndng nghidp - lyc dia ma cdn ddng thdi la nen van minh bien NgQdi Trung Hoa n h i t la
Trang 7van minh vn di chi
cU dan vung hai dao va duyen hai Ddng
Nam (Phuc Kie'n, Quang Chau, Hai Nam )
vdn cd truyen thong khai thac bien va phat
trien quan h$ hai thUdng tren bien
Mac du nudi dQdng nhQng tham vpng
ldn nhQng dudng nhU nha Minh da khong
the xac lap dupc vj the cua mpt "De che the
gidi" Vi vay, sau cac chuyen "vien du" anh
hudng cua nha Minh da suy giam mau
chdng Tuy sd ludng cac qudc gia t h i n
thupc va mudn de'n trieu cdng, xac lap quan
h$ vdi trieu dinh Nam Kinh (1368-1421)
rdi Bic Kinh (1421-1644) cd tang len
nhung thuc te Trung Qudc da trd lai vdi vi
trf cua mpt "De che khu vyc" Vj the nay
tie'p tyc dQpc duy tri de'n cuoi thdi Thanh
(1644-1911) va Trung Qudc, ve cd ban, lai
trd ve vdi tU duy truyen thong vdi each
nhin hudng npi
O khu vyc Ddng Bic A, vao cudi the ky
XVI, trong the suy ye'u cua nha Minh va ap
Ipc ngay cang tang cua phQdng Tay cung
nhu h^ thd'ng kinh te the gidi, Nhat Ban
ma cy the la chfnh quyen Toyotomi
Hideyoshi (1536-1598) cung da mudn vQdn
len trd thanh mpt "De che khu vyc" (22)
Bing vi^c mudn chQng td sQc manh cua
minh vdi cac qud'c gia Ddng Bic A va
phQdng Tay, h i n la Nhat Ban cung muon
VQdn len, pha bd nhQng chi phdi cua "Trat
tu Trung Hoa" Sau khi Tokugawa leyasu
(1542-1616) gianh dQdc quyen lyc nam
1600, thay vi tQ duy lyc dja b i n g each tien
hanh cac cupc chien tranh xam iQdc, b i t cQ
dan, chie'm doat cac ngudn tai nguyen vung
ban dao Trieu Tien, Trung Qudc, ngQdi
Nhat da phat trien tU duy hQdng bien va
thie't lap h? thd'ng Chau i n thuyen
(Shuin-shen) De'n nhQng nam 30 cua thc'ky XVII,
Nhat Ban da cd quan h^ bang giao va
thUdng mai vdi h i u he't cac quoc gia Ddng
A Vi nhQng ldi fch kinh te, cac qud'c gia
khu vyc cung deu mud'n duy tri quan he giao thUdng thQdng xuyen vdi nQdc nay Ke't qua la, chi trong mpt thdi gian tQdng ddi ngin, tren cd sd kinh nghiem va mang ludi giao thQdng truyen thd'ng cua thQdng nhan Luu Ciu, Trung Hoa , Nhat Ban da thiet lap dUdc mpt he thd'ng kinh te ddi ngoai d Ddng A Tinh c h i t "de che" d day dQdc bieu hien dQdi linh vQc kinh te vdi nhQng phat trien trdi vQdt trong cac hoat dpng ngoai thUdng Vao cudi the ky XIX nPa d i u the ky XX, chju tac dpng cua bdi canh chfnh trj the gidi, d chau A, Nhat Ban lai nudi tham vpng trd thanh "De che khu vyc" nhQng cud'i cung da phai ganh chju nhQng hau qua nang ne Khdng cdn con dudng nao khac, nQdc nay phai trd lai vdi phQdng each phat trien truyen thd'ng Tren thyc te, chi trong mpt thdi gian tQdng dd'i ngin Nhat Ban da gat hai dUpc nhieu thanh tyu quan trpng, trd thanh hi$n
tQdng "phat trien t h i n ky" (miraculous
development) cua the gidi tren cd sd phat
trien kinh te va md rpng tQ duy hudng ngoai (23)
Trong khi dd, neu nhQ cd mpt cai nhin
so sanh, den thdi Choson (1392-1910) de thfch Qng vdi nhQng bie'n ddi khu vQc ddng thdi do ludn chju ap lyc manh me tQ de che Trung Hoa, Trieu Tien da dya theo khudn
m i u Trung Hoa (Chinese model) de ty thiet
lap cho minh mpt md hinh td chQc, quan ly nha nUdc mdi Theo quan diem cua mpt sd nha nghien cQu thi xu the chfnh trj dd tren thQc te da "bie'n ddi Trieu Tien hoan toan
thanh mpt nQdc Trung Quo'c hod (Sinified)
do mpt nhdm xa hpi quy tdc dQdc gpi la
yangban (iQdng ban) thdng trj" (24) Ngoai
trQ mpt so' bien dpng nhQ 2 cudc xam lupc cua Nhat Ban dien ra vao cudi the ky XVI, hdn 5 the ky tdn tai cua trieu dai Choson
da dien ra trong trang thai "yen binh" Ndi
Trang 810 R g h i ^ curu L|ch sii s6 2.2010
each khac, trieu dai Choson da khdng cd
dQpc nhQng dieu ki$n c i n thie't de cd the
VQdn len, the h i | n quyen uy trQdc vdng
kiem tda cung sQc 6p cua hai de che khu
vi^c la Trung Qudc, Nhat Ban
0 Ddng A, cung cd the tha'y crong moi
vung tham chf tieu vung, trong tQng thdi
gian, cung thQdng ndi len '•::;i trd chi phoi,
vj tri trung tam cua mdt hay mdt sd cQdng
quoc Cd the gpi dd la "De che tieu vung"
(Sub-regional empire) Cac quo'c gia nay
thQdng cd kha nang dieu tie't; quan che
nhieu hoat dpng chinh tri, quan sy, bang
giao cua vung dd Ndi each khac, nhQ la sp
md phdng con dadng va each thQc cua cac
"De che the gidi" va "De che khu vyc", cac
qudc gia cd the lyc deu mud'n ty minh trd
thanh "chua te" cua tieu vung Trong y
nghia dd, vi^c kiem soat hay chiem doat cac
tuyen thadng mai la mpt trong nhQng myc
tieu quan trpng De the hi^n uy lyc ddng
thdi cung la vi sy tdn tai, phat trien ciia
chfnh minh, cac "De che tieu vung" thQdng
xuyen gay ap lyc vdi cac qudc gia lang
gieng tham chf 6p bupc cac nudc nay trd
thanh chu h i u hay thupc qud'c va phai thyc
thi che dp trieu cdng So vdi cac "De che the
gidi" hay "De che khu vyc", cac "De che tieu
vung" cd pham vi lanh thd va mQc dp anh
hudng hpp hdn nhUng lai cd vai trd r i t
quan trpng trong cac mdi quan h? chfnh trj,
kinh te, giao lau van hda vdi cac qud'c gia
trong cung mpt tieu vung bdi nhQng tac
ddng thadng xuyen va tnic tie'p Nhan thQc
rd vj the, t i m anh hadng cua minh, cac de
che dd ludn thpc _ thi nhQng chfnh sach
banh trQdng, theo dudi tii duy hUdng dgi
Tu tudng dd, da de lai hp qua nhieu m^t
ddi vdi cac qud'c gia nay
Nha vay, n h a la nhQng myc tieu xen cai
giQa chfnh tri va kinh te, cic nadc nhd ludn
phai chju ft n h i t hai mdi quan he chi phdi
dd la sU de dpa, ap l\lc cila "De chg' tieu vung" (tnic tie'p) va tren binh difn rpng ldn
hdn la "De che khu vpc" 6 Ddng A da tQng
cd khdng ft nhiing qud'c gia cd vai trd chi phdi nhu vfiy NhQng quoc gia n h u Phu Nam, Champa, Dai Viet, Angkor, Ayutthaya, Pagan cua vung ban dao Ddng Nam A hay Srivijaya, Majapahit d Ddng Nam A hai dao tQng la nhQng quo'c gia cadng thjnh mpt thdi 6 Ddng Nam A, Angkor v i n dupc coi la mpt "De che tieu vung" ddng thdi la mpt "De che ndng nghidp" dien hinh (25) Trong khi dd, Phu Nam, Champa, Srivijaya va de'n the' ky XVI-XVII thi Ayutthaya va mQc dp nao dd
la Dang Trong (Cochinchina) da trd thanh cac 'The che bien" (Maritime polities) vdi
nhieu hoat dpng giao thQdng tfch cyc tren cac tuyen hai thQdng Ddng A
Cung vdi sy phan lap ve quy md hay mQc dp anh hadng, chung ta cung t h i y mdi
de che trong qua trinh phat trien deu phai dya vao tiem lyc kinh te vQng manh Cd sd kinh te da tao nen nen tang thie't ye'u cho
sy phat trien cua cac loai hinh de che nay Mac du ludn cd sp dy nhap va vai trd tdng hda cua ddng thdi nhieu nganh kinh te nhQng nhin chung, vao thdi cd trung dai, cac cadng quo'c hay de che d Ddng A deu la
cac "De chd ndng nghidp" (Agricultural
empires) Ve cd ban Trung Hoa cung thupc
ve loai hinh nay N h a n g sQ tham nhap ya vUdn len gianh doat quyen lyc cua cac tpc ngudi du myc da khien trieu dai Mdng -Nguyen trd t h a n h mpt "De che du myc"
(Nomadic empire) Do vay, trong qua trinh
trd t h a n h mpt "De che the gidi" t a duy lyc dja ludn giQ vai trd chi phdi trong chfnh sach banh trudng cua trieu dai nay Nhung sau dd, vdi sy thiet lap trieu Minh, dudng nhu Trung Qud'c da trd thanh "De chS'
thUdng mai" (Commercial empire) hay "D§'
Trang 9van minh vo di chi 11
che hang hai" (Maritime empire) NhU vay,
trong nhQng thdi dai lich sii n h i t djnh,
Trung Qudc da p h i n nao tQ bd nhQng djnh
che va con dadng phat trien truyen thdng
de chuyen hda tQ "De che ndng nghi$p" hay
"De che lyc dia" (Continental empire) thanh
"De che bien" hay "De che dai dUdng"
(Ocean empire) N h a vay, tren cung mpt
lanh thd, mpt khdng gian dja - chfnh trj
nha't djnh cac de che ludn the hipn tfnh
chit da dang Dieu dd ciing cd nghia la, de
che dd vQa cd the la "De che lyc dja" vQa la
"De che ndng nghidp" ddng thdi la "De che
khu vQc" Trong mpt cai nhin phan tfch va
t a duy phQc hdp cd the thiy: sy dan xen,
chdng ldp, qua trinh chuyen hda vai trd,
tfnh c h i t cung nhu mQc dp va pham vi anh
hudng cua cac loai hinh de che la chu de
he't sQc thu vj trong nghien cQu
Sau cac phat kien dia ly cudi the ky XV
d i u the ky XVI, trong qua trinh tham nhap
de'n cac thj trudng the gidi trong dd cd khu
vyc Ddng A, cac cUdng qud'c thUdng mai
chau Au n h a Bd Dao Nha, Tay Ban Nha,
Ha Lan, Anh tren thyc te deu da trd
thanh cac "De che dai dUdng" Bien ca
khdng chi la con dudng giao lUu kinh te,
mach ndi tie'p giao giQa cac nen van hda,
van minh, trung tam kinh te ma cdn nudi
dadng cac the che, lam thay ddi dipn mao
the gidi Cd the ndi, vdi viec thiet lap cac
tuyen giao thQdng tren bien, thdi dai cua
cac "De che lyc dia", "De che ndng nghiep"
da cd ban c h i m dQt de thay vao dd la sy
xuit hi^n cac tuyen budn ban tren bien va
xac lap quyen lyc cua cac cQdng qudc
thUdng nghipp hay "De che dai dUdng" va
"Van minh cdng nghipp" (26)
4 Di san v a dau a n v a n hoa
Trong qua trinh hinh thanh va phat
trien, dudng nhU cd mdt djnh de mang tfnh
quy luat la, cac nen van minh bao gid cung
san sinh ra cac tdn giao hay he tQ tadng ldn Nhang sau khi ra ddi, cac ton giao va h$ t a tudng dd da cd vai trd quan trpng trong viec thuc d i y sp phat trien van hda,
d i n dat sy tie'n trien cua cac nen van minh
Ta tadng, tdn giao cdn la nen tang van hda, chfnh trj va tao nen dac tfnh tieu bieu cua moi nen van mmh Dadi nhilng tac dpng kinh te - xa hpi, cac tdn giao va he tU tudng
du ludn n i m giQ nhQng sQc manh t h i n thanh nhung cung phai khdng ngQng thfch Qng vdi nhQng bien ddi chung cua ljch sii, hda nhap vdi nhiing bade chuyen cua hch svf va la mpt bp phan hdp thanh cua ljch sQ, van hda - van minh O khu vyc Ddng A, tren thyc te da tQng x u i t hipn hai khu vyc dja - van hda ddng thdi la hai the gidi 'The gidi Trung Hoa" chju anh hudng sau sic cua t a tadng Nho giao trong khi dd khu vpc Ddng Nam A, vd'n v i n dUdc coi la 'The gidi
An Dp hda" ludn chju anh hUdng va thyc te cung dupc thQa hudng nhQng di san v&n hda cua nen Van minh Phat giao, Hindu giao truyen den tQ Nam A Hien nhien, dd chi la each phan lap tQdng ddi, bdi le trong ljch sP cac qudc gia Ddng Bic A cung tQng chju nhieu anh hadng cua nen Van minh
Phat giao TUdng t\f nhu vay, trong ddi
sdng ciia cac dan tpc Ddng Nam A, cung ludn cd sQ hien dipn cua cac truyen thong
va dac tinh van hda Trung Hoa
Trd ve vdi 'The' gidi Ddng Nam A" chung
ta tha'y, cung vdi sQ trudng thanh cua nganh Ddng Nam A hpc, mdt so hpc gia khu vUc va qudc te thadng cd khuynh hadng n h i n manh den nhQng gia trj sang tao ban dja dUdc bieu dat n h a la nhQng
"yeu td' cdi ngudn" "thuin chat Ddng Nam A" TQ dd, cQng cd khuynh hadng coi nhe, tham chf phu nhan nhQng tac ddng, anh hudng cua mdi trUdng van hoa ben ngoai nhu An Dp, Trung Hoa, Tay A va ca van
Trang 1012 Rghien curu Lich siSr sg 2.2010
minh phQdng Tay doi vdi sQ hinh thanh,
phat trien cua cac qud'c gia khu vQc Du sU
tranh luan gay g i t giQa mdt ben la nhQng
ngadi theo thuyet 'Truyen ba luan"
(Diffusionism) chu tnidng van hoa Ddng
Nam A la do ben ngoai truyen tdi va
'Thuye't ban dja luan" (Autochtonism)
n h i n manh den nhQng n h a n td' ndi tai va
nang iQc sang tao cua Ddng Nam A thi vdi
nhQng thanh tUu nghien cQu hien nay, cd
the cho r i n g , mdt cai nhin cyc doan ve xa
hpi Ddng Nam A qua nhiing bieu hien cQng
n h a ban c h i t cila^nd, deu xa la va khdng
phu hdp vdi thyc te lich sii
Cd the ndi, sy hinh thanh va phat trien
cua van hoa Ddng Nam A da dien ra trong
nhQng mdi quan he, giao iQu, tUdng tac da
chieu Cdc xd hgi Ddng Nam A dd phdt
trien diia tren nhiing gid tri bdn dia nhiing
dong thdi cdng tiep nhan nhieu dnh hiidng
ciia cdc nen vdn minh ldn Khdng chi diing
lgi d dd, Dong Nam A con ddng vai tro
truyen ndi vd chuyen giao vdn hod giQa ngi
vdng vdi ngogi vi
Dya tren nhQng thanh tQu nghien cQu
mdi dac bi^t la nh€lng phat hien khao cd
hpc, nhan hpc , cd the k h i n g djnh r i n g
Ddng Nam A, vdi nhiing gia trj sang tao
rieng biet va truyen thdng Ljch sQ van
hoa , phai dQdc coi la mpt trong nhQng
Trung tdm vdn hoa quan trgng cda chdu A
Tren phudng dien kinh te, vdi tiem nang
phong phu va boat ddng kinh te da dang,
Ddng Nam A la mdt Trung tdm kinh te cua
Ddng A Trong nhieu the ky, Ddng Nam A
la mpt khu vyc kinh te nang ddng, cd nhieu
ddng gdp ldn cho sy phat trien cua kinh te
phUdng Ddng va the gidi (27) Ve xa hpi va
van hda, khi nhQng anh hudng cua cac nen
van minh ben ngoai tham nhap de'n khu
vyc thi Ddng Nam A da la nhung xa hpi cd
td chQc, cd truyen thd'ng van hda lau ddi
Dd chinh la nhQng dieu kien c i n thie't cho
viec tie'p n h a n cac t h a n h tQu, di san vka
hda tQ ben ngoai Ve dieu kien tQ nhien, do
cd chi so' duyen hai cao, tQ trong ban chat, van hda va xa hdi Ddng Nam A ludn the hien tinh nang dpng, kha nang thich Qng cao vdi nhQng thach do van hda, chfnh tri
tQ ben ngoai Trong tam the dd, "ngay tQ thdi tien sP, n h i t la tQ thdi dai kim khi, vdi tfnh c h i t dai dQdng cua dia hinh va vdi sU phat trien kha cao cua nghe di bien, ngQdi Ddng Nam A da truyen ba van minh cua minh ve phfa Tay tdi tan Magadasca, ve phfa Bic tdi tan Nhat Ban va ve phfa Ddng tdi tan vung dao Thai Binh DQdng" (28)
Mdt so nha khoa hpc cQng cho r i n g til thdi tien sQ, sd sii van hoa Ddng Nam A da
cd nhQng lien he vdi An Dp Dieu cd the
t h i y dQdc la, trong nhQng hien vat thuy tinh, ma nao va h a t chuoi cua van hoa Ddng Sdn va Sa Huynh da cd nhQng hoa tiet trang trf ve mau gidng n h a phong each
An Dp (29) Huyen thoai ve ngudn gdc, ve nghia ddng bao va me Au Cd sinh ra hoc tram trQng, de ra tram ngUdi con , theo nha nghien cQu Manomohan Ghosh thi r i t tUdng ddng vdi nhQng ghi chep trong sii thi Mahabharata cua An Dp (30) Mat khac, anh hudng cua van hda Ddng Nam A da sdm dudc md rdng de'n nhieu qud'c gia khac
d khu vyc Ddng A Tren cd sd cac cQ lieu khao cd hpc, n h a n hpc GS Ha Van T i n tQng cho rang: "anh hadng cua van hoa Ddng Sdn len phfa Bic, theo lau vQc sdng Nguyen, sdng TQdng, den d i t Sd la da rd rang" (31) Vao thdi ky d i u cua giai doan nay, van hoa Ddng Nam A da dat de'n dp phat trien nic rd va chinh nha Ddng PhQdng hpc ndi tie'ng ngudi Nga D.V.Deopik da gpi the ky V trade Cdng
nguyen la "The ky cua phiicfng Nam" Tren
nhieu phUdng dien, van hda Ddng Nam A