de chu nghla de' quoc nhti chu nghla quoc gia, chu nghla dan tQcva thuye't quoc th~ khOng phai xuat hi~n tit sau th~p nien 30 the' ki XX, ma la ngay tU thdi ki chie'n tranh Nh~t - Thanh [r]
Trang 1Nghi~n coo T6n giao S6'8 - 2007
TON GIAo VAN DE Li LuAN vA THut DEN
3
THICH (/NG VA PHAN KHANG
BANmM61 QUAN He GIU'APH4T GlAo vA cHINH TRIO DONG A THin KI ctN D8I
(tiep theo va het)
IV "TINH HI~N D~I CUA 51,1 PHAN
KHANG": THIEN NH~T sAN, TRUONG
PHAI KYOTO vA CHU NGHiA DAN TQC,
CHUNGHiADE Quac THEKIxx
G:ln nhu d6ng thdi, Ph~t giao Nh~t
Ban lang gieng cua Trung Quoc cling
phat sinh bie'n d6i sau sl1c Cling d~ ung
ph6 voi ap h,ic va tht:t thach cua tinh hi~n
d?i mang de'n bdi phong trao Anh Sang
Phuong Tay, dong chinh cua Ph~t giao
Nh~t Ban - Thien tong va cac hQc gia
thuQc trudng phai Kyoto -hQc phai von
dung hQc thuye't Ph~t giao xay d1,ingh~
thong trie't hQc, cling dB.buoc theo nhung
con dUdng tuong doi khac nhau trong vi~c
giai quye't moi quan h~ giUa Ph~t giao voi
chinh trio Tit trong truyen thong Ph~t
giao, hQ dB.hQc duCJccach mi~t thi nhung
thu mang tinh hi~n d?i cua Phuong Tay
D~c bi~t la cuoi thdi ki Minh Trio Nh~t
Ban nhanh ch6ng hoan thanh cach m?ng
cong nghi~p hoa, giup cho th1,ic11,iccua hQ
c6 th~ hCJp tac voi rat nhieu quoc gia
Chau Au, va hQ dB.thl1ng ICJitrong cUQc
chie'n tranh Trung- Nh~t va Nh~t - Nga,
cang lam m?nh them s1,ikh:1ng dinh cao
dQ ve tirih th:ln truyen thong cua ban
than The' la, khi hQ dang tht:t coi Ph~t
giao la trung tam d~ di de'n hoan thanh
khong nhung su m~nh lich st:t Nh~t Ban
CUNG TUAN'o,
ma con "su m~nh lich st:tthe' gioi", hQ phai bat dl1cdi lay tu the' cua ng\idi bao thu d~
de khang l?i cM gQila van minh hi~n d?i Chinh tq hoa Ph~t giao nhu the' dB.trCl thanh doi khang I?i nguyen tiic van minh mang tinh hi~n d?i S1,iphan khang l?i tinh hi~n d?i nay lam the' nao d~ trong boi canh Dong A d~c thu chuy~n d6i thanh Ii lu~n chinh tq Ph~t giao mang nQi dung chu nghia dan tQc va "de' quoc chi d?o" m?nh me, lam sao l?i d6ng thdi vita tie'n hanh phe phan tinh hi~n d?i l?i vita th~m thau vao thuye't uu vi~t cua van hoa tinh th:ln Nh~t Ban va cai ma Bernard Faure chi ra la "tuong doi hie'u chie'n" va "Thien ki~u de' quoc chu nghia"? D6la nhilng lu~n
de rat dang chu y
Gioi hQc gia truyen thong khi nghien cuu ve Thien hQc Nh~t Ban C~n d?i va trudng phai Kyoto, mQt m~t chu tr<;mg vao m~t nQi t?i cua tu tUdng ton giao va trie't hQccua hai phai nay d~ quan sat hQ giai quye't van de van minh Dong - Tay; MQt m~t khac, th~p nien 30 cua the' ki
XX trCl di, do anh hUClng cua s1,i ki~n Heideger d Phuong Tay, Thien Nh~t Ban
duCJcgia dinh.la Thdn cua sl! sieu vi~t
* Giao Sir, Khoa Triet hQc, D<;tihQc Trung Son, Trung
Qu6c Bai d!ch thea ban Trung v[m tir cuon Hlfifng tifi
n}/(ln sinh thcin thanlt do Ly Chi Orang Vd Phung D<;tt Van chi bien Ba Th~.c Thlr xii xU<ltban nam' 2004.
Trang 24 Nghien cUu Ton giao So' 8 - 2007
nhi nguyen thi~ndc, va ham y chinh tri
dAng sau hi ttidng cua cac h<;>cgia va cac
nha triet h<;>cphi chinh tri dii b~t diiu gay
dLi<Jcs\j chu y cua cac nha nghien cuu
Nh?t Ban va PhLidng Tay D:')cbi~t, Nh?t
Ban la vimg can cu chien 1ti<JcPhtidng
Dong The chien thu hai, van d~ quan h~
giua Ph?t giao voi chu nghia quan qu6c
bi dlly 1en phia trLioc, ciing lien doi den
vi~c thao 1u?n van d~ tinh hi~n dl;li va
chu nghia dan tQc
Kha.c voi chu nghia tti ban PhLidngTay,
hi~n dl;lihoa cua Nh?t Ban co diiy du cai
ma cac h<;>cgia g<;>i1a "Tinh nhi tr<;>ng",Wc:
mQt m:')t 1a yeu ciiu moi cua chu nghia tti
ban va thi trtidng, m:')t khac 1a suc phim
h5i Ion ml;lnh ti.i van hoa va truy~n th6ng
1ich sli, hinh thanh mQt 10l;lihinh xii hQi
co th~ g<;>i1a "s\j phan khang mang tinh
hi~n d:;ti"(reactionary modernity)(\) LOl;li
mau thu~n dti<Jccau thanh bbi "tinh d5ng
bQcua s\j phi d5ng bQ"giua truy~n th6ng
va hi~n dl;li nay dti<Jcbi~u hi~n d Nh?t
Ban hi~n dl;lithanh mQt s\j thOi thuc nhLi
the nay: tinh hi~n dl;li cua hi~n dl;li tim
each 1'di xa lich sli, nhting ll;li d\ja vao
cach bi~u dl;lt mang tinh Ct,lth~ va hoan
chinh cua n~n van hoa va lich sii 1au ddi,
d6 lam V?t thay the s\j truu tLi<Jngva
nhung manh va dti<Jctl;lora bdi tinh hi~n
dl;li\:!).The 1a ban than vi~c theo du6i tinh
hi~n dl;li li~n ham chua ca nhan to' t\j
than hoa giai va kh~c pht,lc S\j mat can
bAng trong vi~c hi~n dl;li hoa Nh?t Ba~
nay sinh trong m6i cap bach nay, cu6i
cung chuy~n thanh Idi keu g<;>i"khllc pht,lc
tinh hi~n dl;li"vao cu6i th?p nien 30 the
ki xx Ct,lth~ la thOng qua xay d\jng mQt
10l;lih6i UCv~ lich sli va truy~n th6ng, tu
mQt 10l;lidi~n giai cua van hoa truy~n
th6ng va quan ni~m thllm mi cua Phtidng
Dong, d~ dau tranh ch6ng ll;lichinh tri va
tr?t t\j xii hQi hi~n dl;li.NhLico h<;>cgia chi
ra, n~n van hoa ch6ng chu nghia hi~n dl;li
nay b~t ngu5n mQt cach t\j nhien tu "s\j
truu tti<Jng cua hinh thai y thuc va
xii hQi", diin diin, d5ng thdi ciing chuy~n hoa mQt cach nQi tl;li thanh chu nghia phat xit(3)
Logic nQi tl;li cua hi~n dl;li hoa Nh?t Ban dii lam cho nhan to' chu th~ trong van hoa cua h<;> 1a Ph?t giao khOng th~ di
theo con dtidng "thich ung" voi tinh hi~n dl;li, h<;>giai thich tinh hi~n dl;li la san phllm cua PhLidng Tay ho:')c thuyet "Chau
Au trung tam", va cho ding nhung quan
ni~m tlj do, ddn chu ma chinh tri hi~n dl;li
d~ xtiong dii d5ng hanh voi s\j banh trLiong cua chu nghia de qu6c, bi~u hi~n thanh s\j xu6ng cap cua dl;lO duc Gi6ng nhti Leo Struss khi pM binh chu nghia
"hti vo" cua ntioc Duc dii chi ra: S\j bat
d5ng voi van minh hi~n dl;li xuat ph at ti.i
ni~m tin nhti the nay: "xii hQi md ciia nhat thiet khong can h~ den dl;lo duc, neu khOng mu6n noi la phi dl;lOdUC,,(4).Trong mQt hQi nghi het suc quan tr<;>ng trong lich sti tti ttidng Nh?t ban c?n dl;li voi chu d~ "Vti<Jt qua, kh~c pht,lc C?n dl;li" (overcoming modernity), do cac nha pM binh, nha tti ttidng, h<;>cgia, tac gia chii yeu cua Nh?t Ban t6 chuc vao thang 7 nam 1942(5), dl;li di~n quan tr<;>ngcua h<;>c phai Kyoto la Minamoto Ryoen phat bi~u bai tham lu?n v~ m6i quan h~ giua tinh Hi~n dl;li voi thuyet Chau Au trung tam,
1 Andrew Feenberg The Prolem of Modernity in
the Philosophy Nishida Rude Awakenings: Zen, The KyolO School, and the Questioon of Nationalislll.
2 Harry Harrootunian Ol'ercome by Modernity:
History Culture, and Community in Interwar Japan.
"preferce" Princenton University Press, 2000.
3 Harry Harrootunian Sdd.
4 LeoStruss.H,( 1'0 clui nghia clia /J/(bcD((c.xem:
Luu Ti~u Phong (chu bien) Leo Struss vbi triel hqc
chinh tri cd die'n Thuqng Hiii Tam lien, 2002.
5 Lien quan den b6i ciinh, lu~n de va lu~n van cua hQi nghj nay co \h~ tham khao Minamo\o Ryoen.
The Symposium on "Overcoming Modernity", Rude
Qlleslioon of Nationalism.
Trang 3Cung Tuan Thich {(ng va phdn khang . 5
phan doi vi~c lay van minh Chau Au d8
djnh nghia tinh hi~n d:;ti cua toan nhan
lo:;ti.Ong cho ding, "s1,iki~n hi~n d:;ti"bj
giai thich don gian la "chuy€m cua Chau
Au", quan ni~m Chau Au trung tam
di'i.t~o cho Nh?t Ban mQt s1,ith?t: van
hoa ngo~i lai di'i tham nh?p vdi than
ph?n "tien bQ" Ong chi ra r~ng, muon
khl1c ph\lc thien kien nay dn phai kien
l?p l~i Ythuc ban ngi'i.lien quan den nhan
tinh, "xay d1,ing l~i co sa the gidi quan",
va con dudng giai quyet la quay ve vdi
th1,ic ti~n "ton giao Phuong Dong", d(lc
bi~t la triet h<;>c "chu th8
Khong"(subjective nothingness) ma Ph?t
giao la co sd Tuc la thOng qua khai ni~m
"t1,i do" hoan toan khac voi "t1,i do" ca
nhan chu nghia cua Phuong Tay hi~n d~i,
d~ tranh s1,iphan li gifla van hoa va khoa
h<;>cdo tinh hi~n d~i Phuong Tay t~o ra
MQt nha s\1 h<;>ckhac thuQc trudng phai
Kyoto la Hajime Tanabe l~i giiii thich C\l
th~ vi~c khl1c ph\lc tinh hi~n d~i va
thuyet Chau Au trung tam la "khl1c ph\lC
dan chu a phuong di~n chinh tri", "khl1c
ph\lc chu nghia tu ban a phuong di~n
kinh te~', "khl1c ph\lc chu nghia t1,i do d
phuong di~n tu tudng,,(6).Ml1t xich cua s1,i
ket h<Jplu?n de phe phan chu nghia hi~n
d~i voi chong thuyet "Chau Au trung
tam" la d ch6 "tim kiem mQt con dudng
khong phai la lay Chau Au ma la lay
Nh?t Ban d~ gioi djnh tinh hi~n d~i"(7)
Th1,iCte nay di'i.am chI d~ng sau vi~c pM
phan tinh hi~n d~i, la dQng huang chu
nghia dan tQccua Nh?t Ban
Nhu Robert H Sharf trong bai viet
ban ve quan h~ gifla Thien Nh?t Ban
hi~n d:;tivoi chu nghia dan tQc chodng,
chu nghia dan tQcchinh la san ph~m cua
tinh hi~n d~i S1,ikien l?p "chu nghia dan
tQc t1,ithu?t" luon gifl l~i mQt moi quan
h~ bi~n chung cang th£ng voi cai "tha
11,ic"ngo~i quoc, Wc la chI thOng qua "tha
11,ic"dU<JctUdng tU<Jngra, moi co th8 hinh thanh y thuc doi voi ban ngi'i Gioi h<;>c thu?t Nh?t Ban hoan toan khOng b~ng long voi nhflng thl1ng l<Jiki8u khoa h<;>cki thu?t hi~n d~i kia, h<;>hi v<;>ngco mQt cach giai quyet tinh thlln doi voi van de thuQC tinh hi~n d~i, day chinh la nguyen nhan d8 tu tUdng "Thien dan tQc chu nghia" xuat hi~n trong gioi Ph?t giao Nh?t Ban(8).Tai h:;ticua van de la a ch6, bat k8 dung phuong thuc nhu the nao tra ve voi truyen thong ma h<;>nang niu, h<;>hoan toan khOng bi~u hi~n ra mQt cach chan th1,iCcai Ii tUdng cua truyen thong, ma la lo~i "Ii tUdng cua truyen thong" dang khong ngitng dU<Jclam moi Sharf chI ra, khac voi Thien truyen thong, th?p ni€m
30 the ki xx, Thien h<;>cdo Suzuki "che t~o" ra, la thOng qua phuong thuc mang tinh uu vi~t va dQcnhat cua van hoa Nh?t 'Ban, trd thanh chu nghia dan tQc "tan khoc va phi chinh nghia,,(9).Lo~i chu nghia dan tQc nay hoan to an khong phai nhu Hirata Seikou noi khi bi~n hQ cho Ph?t giao Thien Nh?t Ban hi~n d~i, la bl1t
nguon tit s1,ikhOng hi8u biet cua cac vj
Thien gia ve tri thuc the gioi ma l~i "thita nh?n mQt cach vo tri chu nghia dan tQc h~p hOi"(lO).Ngtt<Jcl~i, lu?n thuyet va y thuc ban ngi'i.cua chu nghia dan tQcchinh
6 Xem: Overcoming by Modernity: HistOlY, Culture,
and Community in Interwar lapan, p 35-38. .
7 Andrew Feenberg The Prolem of Modernity in
the Philosophy Nishida.
8 Robert H Sharf Whose Zen? Zen Nationalism Revisited Rude Awakenings: Zen, The Kyoto School and the Questioon Of Nationalism.
9 Robert H Sharf Sdd Cho dll con t<Snt~i nhi~u cach dQc va Ii giai v~ Suzuki nhltng chung toi cho
rang cu6n Tinh Tam linh Nh~t Ban (Japanese
Sprituality) xuat ban thai ki chie'n tranh, ca ngqi
Linh t[nh d(>cdao clla dan t(>cNh.;tt Ban i:1phuong
di~n Ph~t giao va tfnh d~c thu cua hQ so v6'i nguai phuong Tay [t nhat cling mang khuynh hu6'ng dan
t(>cchu nghia Xem: D.T Suzuki on Socity and the
State, Rude The Kyoto School and the Questioon Of Nationalism.
10 Hirata Seikou Zen Buddhist Attitudes to War.
Trang 46 Nghien CUllTon giao srI8 - 2007
la xac l~p trong mQt quan h~ nh~n thuc
ve "tha h;tc" Phe binh cua Ichikawa
Hakuken co Ie la co Ii khi ong cho nlng
Thien Nh~t Ban hi~n d~i kheo leo d:)t l~p
tnidng sieu vi~t "Tuy noi ma lam chu, vi
the' deu chan chinh" ma Thien truyen
thong da xac l~p vao trong "canh ngQ"the'
t\lC, "tuy xu tac chu" chtia tra thanh s\;i
,nhllc nha va pM binh doi voi ban nga, ma
la tr6 thanh "chu nhan" cua "canh ngQ",
"cung dip cai co cho vi~c thoa hi~p voi the'
t\lC mQt cach linh ho~t"(1L)
L~p trtidng cua trtidng phai Kyoto
ciing giong v~y, cho dil gioi h9C thu~t co
nhin nh~n khong giong nhau ve chu
nghla dan tQc cua h9, nhting day chi la
yeu cftu chung ta tit mQt y nghla phuc t~p
hon Ii giai moi quan h~ giua h9C phai
Kyoto voi chu nghla dan tQc Nhti nghien
cuu cua Christopher Ives da chi 1'6, tuy
l~p trtidng cua Nishida khac voi chu
nghla dan tQcc\;icdoan dtiong thdi, nhting
tti ttiang cua ong 1'6rang da ung hQ vi~c
thita nh~n than ph~n "chung ta" doi
khang ve m:)tynghla voi Phtiong Tay voi
tti cach la "h9"(12).Nishitana Keichi chinh
la mQt vi d\l rat hay, ong cho d.ng van
hoa ma ton giao Nh~t Ban nllm giu co
mQt lo~i "nang lti<;jngD~o duc" (moral
energy) d:)c thil Lo~i nang lti<;jngnay
khOng chi la d~o duc cua ngtidi Nh~t Ban
va dan toc Nhat Ban, ma co th~ tr6 thanh
mQt lo~i "d~o'duc the' gioi" Vi the', ong de
xuat van de tr\;ic tie'p nhat ma Nh~t Ban
hi~n d~i phai doi m:)t, do la "kie'n l~p mQt
tr~t t\;i the' gioi moi" va "kie'n l~p D~i
Dong A": "th~m chi aDong Av~n chtia co
mQt quoc gia nao giong nhti Nh~t Ban,
tinh ton giao ki~u Phtiong Dong da lien
quan m~t thie't de'n nhilng luan Ii khac,
va tr6 thanh co sa cua dan tQC "(13)Cai
ma Nishitana Keichi cfin tim toi trong
"trtidng" van hoa va xa hQi cua Nh~t Ban
hoan toan khong phiii la tfim nhin cua
Nh~t Ban, ma la "tfim nhin mang tinh toan cfiu" Rat 1'6rang, lo~i chu nghla clan tQc d:)c thil cua Nh~t Ban theo htiong khuye'ch trtiong Ph~t giao theo dtidng loi de' quoc ho:)c chie'n tranh hfiu nhti
da manh nha xuat hi~n
Khac voi niem hung thu cua chu nghla dan tQc ki~u Anh Sang cua Ph~t giao Nhan gian Trung Quoc, cai ma Ph~t giao Thien Nh~t Ban hi~n d~i va h9Cphai Kyoto l\;ia ch9n l~i chinh la chu nghla quoc gia ki~u gia tQctUng bi Thai Hti phe
phan Tuy nhien aNh~t Ban, nhung lu~n
de chu nghla de' quoc nhti chu nghla quoc gia, chu nghla dan tQcva thuye't quoc th~
khOng phai xuat hi~n tit sau th~p nien 30
the' ki XX, ma la ngay tU thdi ki chie'n tranh Nh~t - Thanh da xuat hi~n(14\ chAng qua Thien Nh~t Ban hi~n d~i va h9c phai Kyoto da ghep them cho no y nghla thfin thanh cua van hoa va truyen thong tren m~ch dong chay hi~n d~i moi Nhti Horace B Davis da noi, lo~i chu nghla dan tQC lay "van hoa va truyen thong lam co sa" nay xting dan tQc minh
la "mQt thu thfin thanh, vlnh h~ng, huu co", nhting khi no dti<;jcung cl\lng mQt cach phi Ii tinh, thi co th~ bie'n thanh mQt thu chu nghla dan tQc nguy h~i mang tinh hie'u chie'n, cong kich va So vanh chu nghla(15) Nghien cuu cua Anderson cho thay chu nghla clan tQc chu Nh~t Ban hi~n d~i la 6 trong ke't cau "chinh ph\lc va
11 Tham khao Christopher Ives Ethical Pitfalls ill
Imperial Zen and and Nishida Philosophy: Ichikawa
Kyoto School and the Questiooll Of Nationalism.
12 Robert H Sharf Sdd.
13 Minamoto Ryoen. The Symposium on
"Overcoming Modernity".
14 Xem: Hadhimoto Bonnzou va Arai Motozou.
Lich SIt Tit IIrdng chinh tri Nhc)t Ban Cc)n d{li.
Chuang 3 BQ thu 3 va chuang 2 BQ thu 4 Nxb Yuhikaku Showa nam thu 46.
15 Xem: Cha Teji Dan tt)c chI; nghia mt)t van de"
vai IIr cdch la mt)t khdi niqm chinh tri, Xem: Binh luc)ntit IIrdng/u;Jcthuc)t.Nxb cat Lam, 2002.
Trang 5Cung Tuan Thich ung va phdn khang 7
bi chinh ph1,lc", th~ hi~n ra "tinh cMit
hieu chien de quoc chu nghia" (aggressive
imperialist character)(16) Khi Nishida
dem the giai ddi song cua lich sit don gian
quy v~ cho s1,in6i trQi cua tinh th1ln Nh~t
Ban, che dQ'Thien Hoang, quoc th~ va
van hoa Nh~t Ban d Chau A, ong ta ben
lam cho suy nghi cua minh v~ lich sit the
giai trd thanh "chung minh tinh h<;Jpphap
th1,iCtl:li C1,lth~ va lich sit cua quoc gia
thdi dl:liong ta"(l7).MQt nhan v~t dl:libi~u
khac cua chu nghia quoc gia phan ca th~
khi ong ta xay d1,ing ke hOl:lchphan doi
tinh hi~n dl:li,ong ta dung Ii lu~n "chung
tQc" d~ lu~n chung Nh~t Ban la "s1,it6n
tl:li tuy~t doi du<;Jcung hi~n" cua hi~n dl:li,
va gan cho no vai tro cuu chuQCthe giai(lS)
The la, khi chu nghia dan tQc mang
tinh khuyech truong nay huang den
Chau A va the giai d~ quang ba van
minh tinh th1ln voi ynghia tuy~t doi, he;>
hoan toan khOng chi xem chu nghia dan
tQc cua nuoc minh la kinh nghi~m cua
"moi trudng" ban dia, ma khoac cho no su
m~nh "lich sit the giai" cao ca hon, chien
tranh cling chinh tit y nghia nay ma
da du<;Jch<;Jp phap hoa Chien tranh
khOng chI du<;Jccoi la co hQi ngan nam co
mQt d~ Nh~t Ban thoat khOi van hoa
Phuong Tay, hon nua la van minh truy~n
thong tien hanh "mQt l1ln chuab~nh huu
hi~u" cho can b~nh kinh nien "tran ng~p
tinh th1ln van minh hi~n dl:li"(19).Con
dudng Thi~n Nh~t Ban hi~n dl:li"tan khoc
va phi chinh nghia" ma Sharf da noi
chinh la vao Chien tranh The giai thu hai,
dem "Ph~t giao vo cung hoa binh" bien
thanh "ton giao sat phl:lt" ung hQcho vo si
danh nhau va thong d6ng vai chu nghia
quoc quan(20) Cho du moi quan h~ cua
D.T Suzuki voi chien tranh v~n co th~
ban them, nhung ong nhin ro du<;Jcmoi
hen h~ t6n tl:li giua Thi~n Nh~t Ban voi
vo si dl:lo.Trong cuon sach ThMn va Van
hod Nhq,t Ban ong da thua nh~n, Thi~n ~
noi tit goc dQno dl:lYnglidi khi doi mi;itvai ba't cu hoan canh nao cling cfin chwln bi s1,iquen minh mQt cach khong do d1,i,thi
no ung hQ giai ca'p vo si v~ mi;itIi lu~n va
triet he;>c.Quan ni~m vo ni~m va don ngQ
cua Thi~n, d Nh~t Ban thdi chien, tren th1,ic te la c6 vli binh si "khOng c1ln can
nhilc ba't cu tinh canh lich sit va xa hQi
nao, tac chien ma khong c1ln ba't cu suy nghi nao" "L~p xu giai chan" va "Tuy xu tac chu" cua Thi~n tOng cling bi giai thich
la ba't k~ trong tinh huong nao, ba't k~ hanh vi nao cling d~u la "Chan", den n6i
"chern giet mQt cach tich C1,ic"cling dU<;Jc h<;Jpphap hoa(21).Tl:lp chi xua't ban duong thdi ThMnD(,LiThita cua Nh~t Ban cling
d1ly r~y nhung van chuang c6 suy kich li~t cho "thanh chien"(22).Lien quan den di~m nay, sai l1lm ma trudng phai Kyoto voi Nishida la dl:li di~n da phl:lm phai hoan toan khong it hon cac Thi~n su Ichikawa Hakuken dung tren l~p trudng cua tinh hi~n dl:li pM phan nguyen tilc
"hi~n th1,ic tuc tuy~t doi" trong triet he;>c cua Nishida la "sai l1lm v~ mi;it Ii lu~n", chinh la thieu "cai ban nga hi~n dl:licua s1,ipM phan" nen mai sa vao vi~c bi thua nh~n la "chu nghia Th1,iCte~' (Factism) cua chinh tri xa hQi(2:l).Feenberg cling
16 Benedict Anderson. Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spead of nationalism.
Verso, 1991 p 97.
17 James W Heisig Philosophers of Nothingness:
Hawai's Press, 2001 p 71.
18 Xem: Lam Chan Quoc Ngulfi Iii'hanh Clia hit!n
cMng C6ng ti tnich nhi~m hfru h~n ngilOh Van hOlt
L~p TI!, Dili Loan, 2002, tr 84.
19 Overcome by Modernity: History, Culture, and Community in Interwar lapan, p 35.
20 Dai U Bao vilo nam 1919 dii phe binh Ph~t giao
Nh~t Ban hi~n d~i sa vilo dong dang vai VO si d~o, xem them DiJi Li Dao ttjp (1909-1920) Nxb D~i
hQc Slt ph~m Hoa trung, 1990, tr 928.
21 Sdd.
22 Sdd.
23 Sdd.
Trang 6phan tich trong tti ttidng cua Nishida c6
m~t gian tie'p phl,lc V\l cho chu nghia quan
quoc Ong n6i, Nishida gi3.i thich s1,1ki~n
chie'n tranh Nh~t Ban xam h1<;1CTrung
Quoc la hanh ~Qng cua Nh~t Ban nh~m
gi3.icuu Chau Athoat khOi chu nghia th1,1C
dan Chau Au Ong cho r~ng, lo~i "chie'n
tranh marig tinh ttidng tti<;1ng"nay khie'n
cho "chu nghia dan tQCcua chu nghia quan
quoc c6 dti<;1chdi htidng phan chu nghia de'
quoC,,(24).Vti<;1tlen cai thi~n, ac la Ii ttidng
cua Thi~n, va ''Trie't hQc v~ Khong" thuQc
chu nghia tuy~t doi ma lo~i quan ni~m nay
chi phoi, khi doi m~t vdi boi canh chinh tri
xii hQi d~c thu mang tinh hi~n d~i va trai
qua s1,1ph an khang ma ap u nen chu nghia
dan tQc trong van hoa va chinh trj, cuoi
cung n6 l~i ke't h<;1pvdi hinh thai y thuc r6i
tr1,1Ctie'p ho~c gian tie'p trd thanh d6ng
mtiu vdi chu nghia quoc gia va chu nghia
quan quoc Lo~i kinh nghi~m va logic nQi
t~i nay cua Ph~t giao chinh tri hoa d Nh~t
Ban C~n d~i, c6 th~ thuye't minh cho di~u
nay: Quan ni~m "vo" phan bi~t tuy~t doi
dii xit tri ra saD vdi s1,1phan bi~t thi~n ac
cua luan Ii xii hQi trong the' gidi Giua di~u
d6 c6 th~ c6 ttidng doi nhi~u di~m chuy~n
tie'p Trong the' gidi lich sit va dCiisong dang
md ra mQt cach hi~n tht,1c,st,1can doi It,1c
lti<;1nggiua "chan de1'va "tl,lCde1',"sieu vi~t"
va "phe phan", "ton giao" va "the' tI,lC",d~u
phuc t~p va kh6 khan hdn nhi~u so vdi
trong ttidng tti<JngIi lu~n Tinh th~n "vien
dung" va "hoa" v~ m~t giao Ii, hoan toan
khOng tat nhien mang de'n moi bOa giai cho
the' gidi hi~n th1,1c
V U::JIKET
Trong khi dQc va hi~u y~ nhung s1,1
ki~n khac nhau v~ moi lien quan giua
Ph~t giao va chinh tri Dong AC~n d~i,
chung ta phat hi~n ra tinh phuc t~p cua
qua trinh nhan gian hoa Ph~t giao MQt
ton giao c1,1cki hoa binh va tinh th~n dfiy
Nghien CUllTon giao So' 8 -~007
tinh sieu vi~t, khi g~p ph3.i nguyen tAc the' tl,lC, ke't qua va phtidng htidng cua n6
se la ttidng doi trAc trd va bie'n d6i nhi~u b~, c6 1uc khie'n chUng ta kh6 tranh khoi earn giac nhung nh~ng Khi Ph~t giao cfin dung phtidng thuc "Khe' cd" d~ gia nh~p xii hQi, d~c bi~t la khi lu~n d~ chinh tri dti<;1cdi~n ta vao trong Ph~t giao, giua chung hinh thanh mQt lo~i bi~n chung c6 th~ noi la cang thiing Ph~t giao mQt m~t c6 th~ cung cap cho chinh tri the' tl,lC s1,1
pM phan Ii lu~n mang tinh sieu vi~t, nhting m(>t khi n6 di vao qua trinh pM phan, tinh sieu vi~t cua ban than Ph~t giao li~n trd nen vo cung khon kh6 ThCii d6, China NQi hQc vi~n vdi Au Dtidng C~nh VO la d~i bi~u dii pM phan Ph~t giao tham d1,1chinh trio tuy nhien, nhti D~i sti An Thu~n dii n6i, khong c6 di~u d6 thi khong th~ hanh thOng, nhting tinh huong dl,lc trong l§.n lQn lam C~nh Vo 10 1Ang(25).Cho du nhin tit hi~n nay, cling
khOng th~ n6i nhti the' la qua 10 xa Ke't qua cua vi~c Ph~t giao tham gia chinh trio vdi hai phtidng di~n Ph~t giao va the' gidi the' tl,lC ma n6i, c6 th~ d6 la thu phuc am cao ca, cling c6 th~ la s1,1m~o hi~m tai h~i, Ph~t giao dii c6 nhung minh chung trong
lich sit truy~n thong va c~n d~i.
Ph~t giao vdi tu hanh la chii yeu, giua the tl,lC hoa va t1,1the tl,lC hoa, giua ddi song chinh tri chung va gi3.i thoat tinh th~n ban ngii, lam saD d~ d~t dti<;1Csuc m~nh dn co, khong de'n muc phai danh d6ng tinh cao quy cua an di~n ton giao nhti m(>t thu hang hoa mua ban, bie'n n6 thanh mQt lo~i "an di~n gia re" Di~u nay doi vdi phong trao Ph~t giao Nhan gian
ma n6i, nen la mQt bai hQc khOng nhO
24 Andrew Feenberg The Prolem of Modernity in
the Philosophy Nishida.
25 Au DUring C~nh V6 Bi~n plll({fng (i~n dir tang
chi?:Xem: All D/wng C(lnh V6 (tJp, Nxb Khoa hQc
Xii hQiTrung Quoc, 1995.
Trang 7Cung Tuan Thich ({ngva phdn khang
Ken Jones khi ban v~ m6i quan h~
giua "Ph~t giao nh~p the'" hi~n d~i voi
chu nghia hi~n d~i, da nh:1c de'n hai lo~i
phan ung khac nhau cua Ph~t giao hi~n
d~i khi d6i m~t voi vfln d~ mang tinh
hi~n d~i MQt la "chu nghia hi~n d~i
mang tinh quy uoc" (reductive
modernism), co khuynh huang dung gia
tri van hoa the' t1,1Choa mang tinh hi~n
d~i d~ Ii giai Ph~t giao, giai thich quy UOC
Ph~t giao thanh mQt lo~i "chu nghia
nhan van thuQc Ii tinh" "Chu nghia hi~n
d~i cua Ph~t giao" nay mQt m~t tim du<;Jc
m6i lien quan voi gia tri the' t1,1Cnhi~u
hon la so voi truy~n th6ng, th~m chi no
con bi Ii giai la "bao ham ca Ii lu~n chinh
tri cflp tie'n" (nhu s{,tke't h<;Jpgiua Ph~t
giao Chau A voi chu nghia Mac) Nhung
nguy hi~m cua no la d chb, no cling co th~
khie'n Ph?t giao trd thanh mQt thu phi
Ph?t giao Ngu6n tinh th~n sieu vi~t d~ Ii
giai ban than Ph?t giao trd thanh Idi Ie
ph1,1cV1,1cho h~ th6ng gia tri the' t1,1C,
th?m chi Ii giai Ph~t giao thanh mQt lo~i
van hoa, ma khong phai la ton giao
Trevor Ling, hQcgia co suc anh hUdng IOn
nhflt khi coi Ph?t giao la s{,tn6i tie'p cua
Phuong Tay the't1,1choa, coi tac d1,1nglich
stt cua Ph~t giao la: v~ m~t y nghia
da "chflm dut can b~nh ca nhan chu
nghia" cua van hoa va xa hQi Ong con
dem vfln d~ ma Ph?t giao so ki quan tam
nhflt giai thich la "d~n d~n kie'n l~p nen
mQt nuoc CQng hOa ph6 bie'n voi tang gia
Ph?t giao lam trung tam" Trong khi fly
Ken Jones chu truong, phong trao hi~n
d~i chu nghia cua Ph?t giao dn thie't stt
d1,1ngmQt lo~i hinh lu?n thuye't hi~n d~i
khac d~ giU can biing, Wc mQt lo~i gQila
"chu nghia hi~n d~i co tinh sieu vi~t"
(transcendental modernism), lo~i hinh
nay co khuynh huang Ifly quan ni~m t6n
t~i mang tinh tinh th~n va tinh din
nguyen cua Ph?t giao d~ lam sau s:1c
9 them va b6 sung cho h~ th6ng gia tri cua
the' t1,1Chi~n d~i(26).
D~n them mQt cau noi co y nghia cua nha tu tUdng Kito giao hi~n d~i Dietrich Bonhoeffer v~ vfln d~ nay: "Chu nghia tu hanh da trd thanh ban khang nghi s6ng dQng d6i voi s{,tthe' t1,1Choa va h~ thflp an di~n cua Kito giao Giao hQi da thanh cong khi lam suy ye'u dong tu, th~m chi l<;Jid1,1ngno d~ chung minh ddi s6ng Giao hQi the' t1,1Choa la h<;JpIi Chu nghia tu hanh bi coi la thanh t{,tu cua ca nhan, ngudi pham t1,1Cthi kh6 ma d~t dU<;JC.Vi v~y, giao hQi da hinh thanh khai ni~m hai tieu chu:1n thie't ye'u Khi giao hQi bi chi trich la qua u the' t1,1Choa, no thudng noi chu nghia tu hanh co tinh kha nang trong ddi s6ng qua cao cflp cua tin d6, va
tit do chung minh tinh kha nang cua no
trong ddi s6ng cflp thflp cling la h<;Jp11"(27) Nhin tit hai d~n chung v~ m6j quan h~
giua Ph?t giao va chinh tri cua Dong A
C~n d~i ma chung toi da phan tich d tren,
trong lu~n thuye't Ph?t giao tham gia chinh tri xa hQi, c~n phai khong ngitng tai sinh chuc nang pM binh va t{,t phe
binh, Wc la trong khi phe binh lo~i bo
du<;Jcs{,tdi hoa to IOn v~ hinh thai y thuc
va kh6ng che' cua quy~n l{,tc.Con khi t{,t phe binh thi ythuc du<;Jccai gioi h~n Sd
t~i cua trach nhi~m ban than v~ Ii lu?n, l:1ng nghe tie'ng noi cua "tha l{,tc".G~n nhu co th~ noi, ne'u thie'u "ban nga hi~n d~i cua s{,tphe binh", Ii tUdng chinh tri cua Ph?t giao mQt khi h~ dnh xu6ng the' gioi hi~n th{,tc,se co kha nang bie'n thanh
Ii tUdng mea mo.!
Ngum dich: TriinAnh Dao
Vi~n Nghien cm Ton giao
26 Ken John The Social Face of Buddhism: An
Approach to political and Social Activsm p 271-176.
27 Dietrich Bonhoeffer Cdi gid cua Man d6 Nxb.
Nhan Dan Tu Xuyen, 2000, tr 37.