Thfinh cdng dd eua Dang Cpng san Nam Tu dudi sU lanh dao cua losip Broz Tito theo ehung tdi do mfi'y nguyen n h a n ehu yeu sau: Thd nhdt, ngay tQ khi mdi t h a n h lap (1919), Dan[r]
Trang 1QUA TRINH XAC LAP QUYEN LUt CUA NHUNG NGU'Cfl CONG SAN NAM TU* TRONG NHUNG NAM JO-40 CUA THE KY XX
DAO TUAN THANH*
1 Khoang thdi gian gfin nQa thd ky ton
t^i cua Liin bang Cgng hda Nhdn ddn
Nam Tu (Federal People's Republic of
Yugoslavia - FPRY, tQ 1945 den 1963) va
Liin bang Cdng hoa Xd hdi chu nghia Nam
Tu (Socialist Federal Republic of
Yugoslavia - SFRY, tQ 1963 den 1991) la
mpt trong nhQng giai doan lich sQ dfiy bien
dpng cua vung dfi't Baneang nfiy Cd nhieu
vfi'n de d$t ra cho cac nhfi nghien cQu ve
giai doan nfiy: Qua trinh xac lfip quyen lyc
eua nhQng ngudi cpng san Nam Tu da diln
ra nhu thd nfio? losip Broz Tito cd vai trd gi
trong cupc dfi'u tranh chd'ng ehu nghia phat
xft? Vai trd cua losip Broz Tito trong gfin
nQa thd ki ton tai eua Cpng hda Lien bang
Xa hpi Chu nghia Nam Tu? Cac nhan to'tac
dpng ddn sy thfing trfim cua mdi quan h^
giQa nhQng ngUdi cpng san Nam Tu vfi
Lien Xd qua eae giai doan lich sQ? Mau
thufin giQa Nam Tu vfi Lien Xd cd tac dpng
nhu thd nfio ddn sy thdng nhfi't cua cac
Dang Cpng san va eae nUdc xa hpi chu
nghia? NhQng cd sd cua mdi quan he giQa
Nam Tu vfi cac nUdc phUdng Tay? Vfi'n de
dan tdc vfi xung dot dan tpc trong thdi gian
ton tai cua nhfi nUdc lien bang b Nam Tu?
Trong bai viet nfiy, ehung tdi mudn tim hieu ve qua trinh xac lfip quyen lye eua nhQng ngUdi cpng san Nam Tu trong nhQng nfim 30 - 40 cua the ki XX cung nhu mdi quan hp giQa Dang Cpng san Nam Tu
va Dang Cpng san Lien Xd trong giai doan nay
2 Sau khi Chidn tranh thd gidi thQ Nhfi't (1914 - 1918) ket thuc, tren nen tang
sU tan ra cua dd qudc Ao - Hung, mpt nhfi nude lien bang mdi dUde thidt lfip xung quanh hat nhan Ifi vUdng qudc Serbia eu ton tai trUdc chidn tranh Ngay 1 thang 12 nfim 1918, tai Belgrad (1), trong mpt budi
le long trpng, dai dien cua ngUdi Slavd (Croatia va Slovenia) d phia Nam de qudc
Ao - Hung da quydt dinh thdng nhfi't vdi Serbia va Montenegro nhfim thfinh lfip mpt
vUdng qud'e mdi cua ngUdi Slavd b phfa
Nam (Yugoslav) dUa den sU ra ddi cua mpt nhfi nude mdi tren ban dd ehi'nh tri chau
Au - VUcfng qudc cua ngUdi Serbia, Croatia,
Slovenia vd Montenegro (dupc gpi la Nam
*TS Khoa Lich sQ - TrUdng Dai hoc Su pham Hfi Npi
Trang 248 Rghien ciiru Lich sir, sd 8.2009
Tu tQ nam 1929), ton tai nhU la mdt nUde
"Dai Serbia" vdi mQc tap- trung quyen lUc
cao Viec tuyen bd' thfinh lfip VUcfng qudc
cua ngudi Serbia, Croatia, Slovenia vd
Montenegro, dudi sU tri vi cua vUdng trieu
Karagheorgevici "ddnh ddu kit qud cua
nhiiu cugc thUc/ng lUcfng keo ddi diin ra
trong thdi gian chien tranh vd cung Id ket
qud nhQng diin tii'n trong ddi sdng chinh
tri Serbia" (2)
Trong nhQng nfim giQa hai cupc ehien
tranh thd gidi, chinh tham vpng cua ngUdi
Serbia mud'n hien thUc hda gia'c mdng tao
dung mpt nude Dai Serbia da khien cho
mau thufin sfic tpc d Nam Tu ngfiy eang
gay gfit, dae biet la mau t h u i n giQa ngUdi
Serbia vfi ngudi Croatia (3)
Do tac dpng vfi anh hudng cua cupc Cach
mang thang MUdi Nga nfim 1917, thang 4
nam 1919, Dang Cdng san Nam Tu dupc
thfinh Ifip (4) Mfic du edn non tre, song uy
tin cua Dang Cong san trong cac tfing ldp
nhan dan Nam Tu la kha ldn Trong cupc
bau cQ Qud'e hpi nam 1920, Dang Cpng san
Nam Tu da gianh dUde thang ldi vang dpi
vdi viee cd tdi 58 dang vien cua dang trung
cQ vfio Qudc hpi Trong cd ca'u thfinh phdn
cua Qudc hpi, cae nghi si cpng san xep thQ
ba ve sd'lUdng (5) Tuy nhien, trong nhQng
nam sau dd Dang Cpng san Nam Tu da bi
dat ra ngoai vdng phap luat (6), nhieu dang
vien eua dang phai chuyen sang boat dpng
bi mat Khoang thdi gian eudi nhQng nam
20 - dau nhQng nfim 30 cua the ky XX Ifi
giai doan boat dpng khd khfin cua Dang
Cpng san Nam Tu Dudi sU cheo lai cua
losip Broz (7), cung vdi sU giup dd, hau
thufin eua Lien Xd va Qud'c te Cpng san (8),
Dang Cpng san Nam Tu tidp tyc ton tai va
phat trien
Vfio thdi diem bung nd cupc Chidn tranh
the gidi thQ Hai (9-1939), Nam Tu dang
chim d i m trong nhQng mau thufin ndi bp, giQa khuynh hudng tfip trung quyen lyc cua chinh quyen trung Udng vdi phan quyen d eae dia phUdng; giQa khuynh hudng lien bang vfi cac nhfi nUde dpc lfip; mau t h u a n giQa eae dang phai, eae nhdm chinh tri cd hpc thuyet khae nhau; mau thufin giQa cac tpc ngUdi chu yeu; mau thufin giQa cae lUc lUdng chfnh tri dan ehu vdi lUe lUdng dan tpc chu nghia vfi phat xft
Dau nfim 1941, theo tinh than eua Hiep udc Ribbentrop - Molotov (9), Nam Tu la khu vUc anh hUdng eua DQc qudc xa (10) Sau khi cac nUde lang gieng, nhu Hunggari, Rumani (thang 11 nfim 1940) vfi Bungari (1 thang 3 nam 1941) gia nhfip phe Tryc vfi ky hiep dinh chd'ng Qudc te Cpng san (11), vfio ngay 25 thang 3 nam
1941, Chinh phu Nam Tu cung ed hfinh dpng tUdng tU Viee hoang gia va Chfnh phu Nam Tu quydt dinh tham gia chien tranh ben canh DQc qudc xa da tao ra nhieu bidn ddng to ldn trong ddi sdng chinh
tri - xa hpi cua Nam Tu, nhfi't Ifi b Serbia
He qua la, ngay ngay hdm sau (26 thang 3), mpt so' quan chQc nha nUde vfi si quan cfi'p eao cua Nam Tu, dudi sy lanh dao cua tudng Mirkovici (12) da td chQc cupc dao chfnh quan sQ, loai bd quyen lUe cua chfnh phu than phat xft, tuyen bd' buy bo nhQng thoa thufin mfi gidi lanh dao Nam Tu trUde
dd da kf vdi DQc qud'c xa, dong thdi hp cung
ky vdi Lien Xd mpt Hiep dinh hQu nghi vfi khdng xam lUdc
Trong bd'i canh dd, vfio ngay 6 thang 4 nfim 1941, khdng he tuyen bd chidn tranh, vdi sU trd giup cua quan dpi eae nUde phat Xlt chu hfiu nhu Itaha, Hunggari vfi Bungari, cac dao quan cua phat xft DQc da
ao at xam lUpc Nam Tu Sau 11 ngfiy khang cy, quan dpi hofing gia Nam Tu da
Trang 3Qu6 hinh xac lap quyen luc cQa 49
bi bfit hfing, cdn ban than vua cua Nam Tu,
vua Petru II (s 1923 - m 1970; d ngdi tQ
1934 den 1945) eung chinh phu phai chay
ti nan sang Anh Tofin bd khoang khdng
gian Nam Tu da bi eae the lUe phat xlt
chiem ddng Sau nam 1941, Nam Tu bi
chia lfim 3 nUdc Serbia bi thu gpn lai trong
dudng bien gidi tUdng dUdng vdi hoi nam
1885 Mpt ehinh phu than phat xlt da dUdc
thfinh lfip dudi sU lanh dao eua tUdng
Nediei Tren thUc td, Serbia bi quan dpi
DQc qud'c xa chidm ddng sudt trong nhiing
•nfim 1941 - 1945 Nhfi nude thQ hai la
Montenegro ed dien tich tUdng dUdng vdi
vUdng qud'c Montenegro ton tai trUdc nam
1914 ThUc chat, Montenegro nfim dudi sU
bao hp cua phat xlt Italia, dUdc lanh dao
bdi mpt ehinh phu Italia Vdi thu dd
Zagreb, mpt thUe the chinh tri mdi cd ten
gpi Ifi "Nhfi nUdc dpc lap Croatia" da dudc
lfip ra, do Ante Pavelici dQng dfiu Day
dUde coi Ifi mpt nude Dai Croatia, bao gom
lanh thd Croatia, Slavonia, Dalmatia,
Bosnia - Herzegovina Phan lanh thd cdn
lai cua Nam Tu bi xau xd bdi phe True va
cac chu hau (phan phfa Bfic Slovenia bi sap
nhfip vao lanh thd cua DQc qud'e xa;
Carniola thupc quyen kiem soat cua phat
xit Italia; Vojvodina bi sap nhap vao
Hunggari; Macedonia bi bao gdp trong
dudng bien gidi cua Bungari; Kosovo do
Anbani kiem soat) (13) Vdi sU ra ddi cua
ba nhfi nude mdi than phat xlt va viec
nhieu phfin lanh thd bi tUdc doat khong
thUdng tide, da khien cho Nam Tu bien ma't
tren ban dd chinh tri chau Au
Bdi canh lich sQ cua Nam Tu trong
nhQng nfim 1939 - 1945 da khien cho ndi
day Ifi mpt trong nhQng khu vUc cd nhieu
bien dpng phQc tap cua chau Au Nhieu
ngUdi dan Nam Tu, thupc cae dan tpc khae
nhau da khdng cam chiu sdng dudi ach
thdng tri cua chu nghia phat xit da tich cUe nd'i day dfi'u tranh, tien hanh cupc chien tranh -du kich trUdng ky chong lai ach chiem ddng phat xlt Tuy vay, cung ton tai mpt bp phan khdng nhd trong cpng dong dan eU chfi'p nhan sU hdp tac vdi chinh quyen phat xlt, trd thfinh tay sai cua ehung Tinh hinh tren cd tac dpng manh
me den Dang Cong san Nam Tu ndi ehung
va ea nhan lanh tu dang losip Broz Tito ndi rieng
Cupc chien tranh du kfch chd'ng ach chiem dong phat xlt da khien cho uy tin cua Dang Cpng san Nam Tu ngay eang dupe nang eao Sd'lUdng 8.000 dang vien va khoang gan 30.000 doan vien thanh nien Cpng san da cho tha'y sU trUdng thanh cua Dang trong giai doan nay (14) Su da dang
ve thanh phan dan tpc (15) cua cac thanh vien cua Dang chinh la mpt khae bipt ed ban giQa Dang Cpng san Nam Tu so vdi cac Dang Cpng san khae d khu vUc Dong Nam
Au, rfi't nhieu tfing ldp xa hpi khae nhau da tham gia vao hang ngu cua dang, trong dd
cd tri thQc
Trong nhQng tuan dfiu tien sau that bai tham hai cua Nam Tu trUdc sU ta'n eong, xam lUde cua cac the lUc phat xit, Dang Cpng san Nam Tu tuy ra tuyen bd dfi'u tranh cho'ng lai chu nghia phat xft, song mdi chi gidi ban hanh dpng cua minh trong khudn khd tuyen truyen mot each dn hda Tuy nhien, viec phat xlt DQc md cupc tfi'n cong xam lUdc Lien Xd ngay 22 thang 6 nfim 1941 da cd tac dpng to ldn den hinh thQc da'u tranh cua nhQng ngUdi Cdng san Nam Tu Ngay sau dd, dudi su chi huy cua Tito, lUe lUdng khang chien do Dang Cpng san lanh dao (16) da tien hfinh cupc chien tranh du kich trUdng kj^ vfi anh dung vdi tinh bao luc cao cho'ng lai ach chiem ddng
Trang 450 Rghlto dm Lich sJr s6 8.2009
phat xlt eho den khi giai phdng hoan tofin
da't nudc than yeu
Khi cupc chien tranh ai qudc chdng chu
nghia phat xlt mdi b i t ddu, nhutng ngUdi
cpng san Nam Tu chi la mpt trong nhiing
lUc lUdng khang chien cua Nam Tu Ngay
sau khi Nam Tu sup dd trUdc sy tfi'n cdng
cua phat xit DQc va cac nude ehu hiu,
nhieu si quan thupe quan dpi hoang gia
Nam Tu vfin tiep tyc ehien dfi'u chdng lai
quan xam lUdc Cae lye lUdng khang chidn
hoang gia vdi t h a n h phan ehu ydu Ifi ngUdi
Serbia va Montenegro da tap hdp dudi sU
chl huy cua tUdng Draja Mihailovic (1893
-1946), khi dd dUde vua Nam Tu bd nhipm
giQ chQc vy Bp trUdng Chidn tranh vfi Chi
huy Td'i cao cua cac lyc lUdng khang chidn
hofing gia (17) Tuy nhien, ddi vdi tUdng
Mihailovic "mue dich hdng ddu md dng ta
theo dudi Id cugc ddu tranh cua ngUdi
Serbia nhdm hdi sinh nUdc Dgi Serbia"
(18) Trong nhQng nfim 1941 - 1942,
Mihailovic va lUe lUdng cua dng ta khdng
chi gianh dUde sU ung hp nhieu mat, ke ca
ve quan sU, cua cac nUdc Dong minh
phUdng Tay, dac bipt Ifi Anh (19), mfi edn
eua ca Lien Xd
Mua Thu nfim 1941, cupc gap mfit giQa
Tito - Mihailovici nh^m tim kiem sQ phoi
hdp giQa nhQng ngUdi cpng san va lyc
lUdng hoang gia trong cupc chidn da'u
chd'ng ke thu ehung da khdng dem lai mpt
ket qua cy the (20) TQ nam 1942, chfnh
do chu trUdng doan kdt tat ea cac dan tpc b
Nam Tu trong cupc dfi'u t r a n h chdng ke
thu ehung, cac dan tpc se cd sy binh dfing
ve cac quyen vfi ldi fch trong vipc xay dyng
lien bang mdi trong tUdng lai khi chidn
t r a n h ket thuc, nen uy tin eiia nhQng
ngUdi cpng san Nam Tu ngfiy eang dUde
cung CO
Nhd c6 vai trd to ldn trong cupc chidn tranh ai quoc, chdng lai ach chidm ddng phat xft nen trong mfit cua cac tdng ldp nhan dan Nam Tu, Tito vfi nhiing ngUdi cpng san dupc coi la nhiing dai di$n tieu bieu cho cupc chien t r a n h giai phdng ddt nUdc khoi ach chiem dong cua chu nghia phat xft (21) va no l\tc hi^n thye hda U6c
md xay dyng mpt nha nUdc lien bang ciia cac dan tpc Slavd, cQng chien dfi'u cho sy
t h i n g ldi cua I^ tudng cgng san (23), dya tren sy hda hpp l<?i fch giQa cac dan tdc khae nhau cung ehung sdng tren manh dtft lich sii Cd the thfi'y, '/i?c Dang Cpng san
Nam Tu chu trpng tuyen truyen cho \f
tudng xay dyng mpt nhfi nUdc da dan t$c mfi cl dd cac dan tpc binh dAng vdi nhau v l quyen vfi nghia vy, cung n h u quan tam ddn lpi fch cua qudn ehung n h a n dan lao dpng
da tao ra sQc h u t rfi't ldn ddi vdi cac giai
cfi'p, tdng Idp b Nam Tu Theo danh gia ciia
nha nghien cQu Phap, J e a n - Marie Le
Breton - thi "Tito dd sdng sud't khi tuyin
md trong hdng ngd cua Partizani (lyc lUi^ng
khang chidn do Dang Cpng san lanh d^o)
khdng chi ngUdi Croatia, md cd ngUdi Serbia, ngUdi Slovenia vd Montenegro"
(24)
Trong nfim 1943, chfnh sy trd giiip ciia
ydu td "ben ngofii" da gdp phdn quan trpng trong qua trinh tfing cUdng vfi ciing cd anh hudng cua Tito vfi nhQng ngUdi cpng san Nam Tu Thu tudng Anh Winston Churchill da danh cho Tito vfi phong trfio
khang chien do dng lanh dao "sU ung h$
dgc biit" (25) Nhiing cd scl nfio da khidn
cho ngUdi dQng ddu Chfnh phu Anh l^i c6 each hfinh xQ n h u v$y? Cd nhfi nghien cQu
da cho r i n g , rfi't cd the Churchill da nhin vfio nhQng thfinh tfch ciia lyc luijng khang chien cdng san trong cupc dfi'u tranh chdng l^i phe Tryc; dong thdi, theo nhU tfnh toan
Trang 5Qu& hinh xhc lap quydn luc ciia 31
ehien lude eua Anh, Nam Tu ed the Ifi ndi
mfi quan Dong minh se dd bp len ban dao
Bancfing trong trudng hdp md mfit tran
chdng lai phat xit DQc va ehu hau (26)
Nhan dinh tren la chinh xac, bdi le trong
tfip 2 eua cudn hoi ky "Chii'n tranh thi'gidi
thd hai" (27) Thu tudng Anh, Winston
Churchill, da giai thfch rfi't rd nhQng U do
mfi dng vfi chfnh phu do dng lanh dao quydt
dinh ung hp lUe lUdng khang chidn do Dang
Cpng san Nam Tu lanh dao (Partizani)
Theo Winston Churchill, "Sau sii xdm lUOc
cua Hitler vd viic Nam TU bi chinh phuc
vdo thdng 4 ndm 1941, Nam TU did trd
thdnh sdn khdu xdy ra nhdng sU kien ddng
sg Vua, hodng gia cung cdc bd trUdng trong
chinh phu do hodng tii Paul ddng ddu dd
chgy ti ngn sang Anh, the hiin sU bdt hOp
tdc vdi cdc the liic phdt xit O trin nui, bdt
ddu cugc chii'n tranh du kich khd'c liet
chd'ng lgi ach chiem ddng phdt xit, gid'ng
nhu truyin thd'ng md ngUdi Serbia dd tdng
tien hdnh nhiiu thi'ky chd'ng lgi dch thd'ng
tri cua Thd Nhi Ky" (28)
Churchill va ehinh phu do dng lanh dao
da theo ddi ra't sat sao nhQng sU kien xay
ra cl Nam Tu Tuy nhien, eho ddn trUde thdi
diem thang 5 nfim 1943, sQ giup dd eua
Anh dfinh cho lyc lUpng khang chien cdng
san (Partizani) Ifi rfi't nhd b6 Chi cd mpt sd
lupng nho do tidp td dupe tha du Nguyen
nhan cua tinh trang tren Ifi do Bp Tong Chi
huy cua Anh b Trung Ddng - bp phfin chiu
trach nhipm ve tfi't ea cac chien dieh quan
sy b Nam Tu - chu ydu duy tri mdi quan he
vdi lye lupng khang chien hofing gia
(Cetnici) eua tudng Mihailovic (29) thdng
qua hp thd'ng cac dipp vien Tuy nhien, tQ
mQa h6 nfim 1943, khi lyc lUdng Anh tham
nhfip vfio Sicilia vfi Itaha thi vi tri dia
-chfnh tri eua Nam Tu da thu hut dUdc sU
quan tam eua ngUdi dQng dau Chinh phu
Anh Trong hoi ky cua minh, Winston
Churchill viet "Bancdng vd dgc biet Id
Nam Tu khdng luc ndo ddi khdi nhdng suy nghi cua tdi" (30) Vao thang 5 nam 1943,
Chinh phu Anh cd quan diem mdi, the hien
d quyet dinh gui cac nhdm nho si quan Anh
vfi cae chi huy cua Bg Tdng tham miiu
hodng gia den tiep xuc vdi Tito va lUc lUdng
khang chien cpng san Cudi thang 5, theo lenh cua W Churchill, Dai uy Deakin (31)
da nhay du xudng cfin cQ cua Partizani va
thiet \kp mpt phai doan Anh (32) ben canh
Bp Tdng chl huy cua Tito (33) Sau dd, nhieu phai doan khae cua Anh da tiep rye dude gQi den trd giup eho Tito Ngfiy 6 thang 6 nam 1943, cac chi huy thupc Bp Tdng tham mUu da bao cao vdi Thu tUdng
Churchill rfing: "Mot dieu rd rdng Id, td
nhdng thdng tin md Bg Chii'n tranh dang
cd, cho thdy Cetnici dd thoa hiep, khong thi
hy vgng gi vdo lUc lUOng ndy, do mdi quan
hi cua hg vdi phe True d Hertegovina vd Mongtenegro Trong nhdng Iran chii'n ddu gdn ddy d khu vUc ndy, Partizani, vdn dUOc
td chdc td't, mdi Id lUc lUcfng giam chdn cdc lUc luong phe True, chd khdng phdi Cetnici" (34) Cudi thang 6, chinh nhQng
chidn thfing quan trpng ma lUc lupng khang chien cpng san (Partizani) d cac dia phUdng eua Nam Tu gianh dUdc trUdc phe True da thu hut dUdc sU chu y cua Thu tudng Anh Sau khi yeu cfiu dUde cung cfi'p ddy du cac thong tin can thiet, Winston Churchill da chu tri mpt cupc hpp cac tUdng linh eua Bp Tong tham mUu tai phd Downing vao ngay 23 thang 6 Trong bfii phat bieu cQa minh, Thu tUdng Anh da
nha'n manh, can phai danh "sii ung hg
nhiiu nhdt cd the cho phong trdo khdng chii'n chdng lgi phe True d Nam TU, ncfi dang gid chdn 33 sU dodn cua phe True"
(35) Theo danh gia cua Churchill: "Viic
Trang 652 Rghien cuu Ljch silr sd 8.2009
ndy quan trgng din mdc toi dd chi thi rdng
cdn ddm bdo cung cdp them so mdy bay cdn
thiet cho hogt dgng md rong sii giup dd cua
chdng ta, vd neu cdn, thdm chi cd nem bom
Ddc vd ddi pho chd'ng lgi cdc tdu ngdm
kieu tui-U - cua Ddc" (36)
Ngay sau dd, Churchill da quydt dinh
"cdn phdi dgn sach con dUdng cho cdc hdnh
dgng cua Anh d Bancdng trong tUcfng lai"
(37) bfing each cQ Fitzroy MacClean
-thanh vien cua Nghi vien, mot ngUdi "quyet
doan" (nhu danh gia cua Churchill), tQng
phyc vu d Bp Ngoai giao - lam si quan ca'p
eao, dQng dau mpt phai dofin Anh ldn hdn
so vdi cac phai doan trUdc day, den dong b
can cQ eua Partizani Fitzroy MacClean
dUde quyen nhan ehi thi trUc tidp tQ
Churchill mpi van de cd lien quan den mdi
quan he cua Anh vdi Tito vfi luc lUdng
khang chien cpng san (Partizani) Phai
doan Anh dudi sU chi huy cua Fitzroy
MacClean da nhay du xud'ng Nam Tu vfio
thang 9 nam 1943, ndi ma hp nhan tha'y
"mot tinh the cdch mgng hda" (38) Mac du
tin phat xft Italia dau hfing den dUpc Nam
Tu chl nhd thdng bao chfnh thQc tren radio,
song bat chap nhQng canh bao cua phia
Anh, Tito va lUc lupng khang chidn do dng
lanh dao da hfinh dpng nhanh chdng, thu
dirpc nhQng thang ldi to ldn "Chi trong thdi
gian vdi tudn le, 6 sU dodn cua Italia dd bi
Partizani (liic lUctng khdng chii'n cgng sdn)
tudc vu khi, 2 sU dodn khde dd quay sdng,
sdt cdnh cung chii'n ddu chd'ng lgi qudn
Ddc ben cgnh Partizani Vdi trang thiet bi
vd khi tich thu dUOc cua Italia, Nam TU cd
the du sdc trang bi vu khi cho mot ldc
lUcfng mdi thdnh lap ddng tdi 80.000 ngUdi
vd vdo thdi diem dd kiem sodt dUdc phdn
ldn ddi ddt ven bien Adriatic, khdng chi'
mgi mdi lien hi vdi mat trdn Italia Qudn
dgi cua Partizani Nam Tu, vdi tdng sd len
de'n 200.000 ngUdi, mac du chii'n ddu theo kieu chien tranh du kich, song dd md rdng quy md cdc cugc td'n cdng chd'ng lgi phdt xit Ddc, vdi mice do dc Hit ngdy cdng gia tdng"
(39)
Sy kien phat xft Italia dau hfing Dong minh vao thang 9 nam 1943 da cd tac dpng ldn tdi Nam Tu Viec nhieu sU dofin cua quan dpi Italia da dau hang vfi giao nop vu khf cho lye lUdng khang ehien cdng san Nam Tu da dUa lai 2 he qua quan trpng
Thd nhdt, toan bp cac khu vUc vd'n do phat
xft Italia kiem soat da chuyen sang tay nhQng ngUdi Cpng san Nam Tu Tito da ra lenh ca'm cac luc ludng dai dien eho Chi'nh phu hoang gia Nam Tu sd'ng ti nan d Anh
khdng dupe hien dien b khu vUe nfiy Vipe
"da roi" nay ve sau khidn eho Anh vfi Lien
Xd bupe phai cha'p nhfin Thii! hai, nhd tich
thu dUdc mpt khdi lUdng ldn vu khf, quan trang, quan dyng cua quan dpi Italia, eung vdi nhQng vu khf dUdc eung cfi'p bdi lyc lUdng Dong minh thdng qua cac cfin cQ eua
hp d chau Phi vfi mien Nam Italia, dfi tao dieu kien de lye lUdng khang chidn cpng san xay dUng va phat trien trd thfinh mpt
qudn dgi chinh quy, vdi sd'lUdng hfing trfim
nghin ngudi, dUdc trang bi nhQng vu khi hang nfing, ke ea xe tfing vfi may bay (40) Nhd phat trien dUdc mpt dpi ngu hung hfiu
va sd hQu nhQng vu khi hipn dai vfi trang thiet bi cfin thidt nen trong nfim 1944, tofin
bp cac khu vue thupe Nam Tu deu dfi dUpc giai phdng vfi nam dudi sU kiem soat eua Tito vfi lUe lUdng khang chidn cpng san
Sy md rpng n h a n h ehdng anh hudng eua
lUe lUdng khang chien cpng san b Nam TU
da cd tae dpng manh me tdi cupc dfi'u tranh giQa Tito va Mihailovic Trong khi tiem lyc quan sU cua lUc lUdng khang chien dudi sy chl huy cua Tito ngfiy eang dupe tfing cUdng thi vi thd cua vUdng trieu Nam Tu vfi chfnh
Trang 7Qu& hinh x i c lap quyen luc ciia 33
phu luu vong d Luan Ddn (Anh) ngay cfing
bi sut giam Chfnh phu Anh mong muo'n
lUc lUdng khang chien cpng san va luc
lupng khang chien hoang gia thUdng lUdng
vdi nhau nhfim di ddn mpt sU thda hiep
Anh tim each thuyet phuc Lien Xd thdng
qua vai trd va anh hudng cua minh ddi vdi
nhQng ngUdi cpng san Nam Tu de gay sQc
6p bupe Tito nhupng bp, giup Anh dat dUdc
mue dfch cua minh b Nam TU Vdi hy vpng
thuydt phuc Lien Xd cd ehung quan diem
vdi Anh trong viec de ra mpt chfnh sach
ehung cua cac nUdc Dong minh trUdc Nam
Tu nen Chfnh phu Anh da de nghi dUa van
de Nam Tu vao chUdng trinh nghi sU cua
Hpi nghi Matxcdva hpp vao thang 10 nam
1943 Tuy nhien, ke hoaeh cua Anh da
khong nhfin dUdc sy dong tinh va hudng
Qng eua Lien Xd Phia Lien X6 da cho thfi'y,
hp khdng ed bfi't k;^ mong mud'n nfio n h i m
chia se nhQng thdng tin ma minh cd vdi
Anh vfi eung khdng ban bac mpt chUdng
trinh hfinh dpng nao (41)
NhQng sU kien dien ra trong nhQng
thang cudl nam 1943 d Nam Tu eho thfi'y
kha nfing hda giai, thoa hiep Ifin nhau giQa
nhQng ngUdi cpng san va hoang gia Nam
Tu la gdn nhU khdng the Cudi thang 11
nfim 1943, Tito da tripu tfip hpi nghi ehi'nh
tri cua Dang Cong san Nam Tu tai Jajce
(Bosnia) Cung nhan dip nay, Hgi ddng
chdng phdt xit vd gidi phdng ddn tgc Nam
Tu - mpt td chQc chfnh tri mang tinh dai
dien - dupe tuyen bd'lfi cd quan lfip phap va
hanh phap tdi eao eua da't nUdc, dam dUdng
vai trd, chQc nfing "kdp" eua mpt Qud'e hpi
vfi cua mpt Chinh phu Tito da dUde eong
nhfin Ifi ngUdi dQng dau Hpi dong nfiy
Cung nhan dip nay, Tito da dupe phong
lfim Thd'ng che Mpt loat nhQng nguyen tac
xay dyng nha nUdc lien bang trong tUdng
lai cung da dUdc thidt lfip (42) Khdng chi
cd vay, Tito cdn tuyen bo'chfnh thQc bai bo tfi't ca mpi quyen hanh cua Chinh phu hoang gia Nam Tu dang ti nan d nUde ngoai Vua Nam Tu bi cam khong dupc quay trd ve Nam Tu cho den khi da't nUdc dupc giai phdng (43) NhQng sU kien tren
cho tha'y, khdng cdn nghi ngd gi nQa, chinh
nhdng ngUdi cgng sdn Nam TU mdi Id dgi diin chinh thdc cho phong trdo khdng chii'n chd'ng phdt xit cua nhdn ddn Nam TU
chQ khdng phai lUc lUdng hoang gia, dac biet la sau khi phat xit Italia dau hang Ngay tQ nhQng.^nam 1943 - 1944, dUdi
sU lanh dao cua Dang Cpng san Nam Tu,
bp may nha nUdc tQ ca'p trung Udng xuo'ng den dia phUdng dUa tren nguyen tfic va
tieu chl ddn tgc da dan dan dUdc thiet lap,
dat nen mdng cho sU hinh thanh Lien bang Nam Tu mdi sau nay gom 6 nha nUdc thanh vien vfi 2 khu vUc tU tri Cung vdi sU phat trien ngay eang manh me eua phong trao du kfch chd'ng ach chidm dong phat xit, sd'lUdng dang vien cua Dang Cong san Nam Tu khdng ngQng tfing len Luc lUdng khang ehien da giai phdng va lam chu dupc mpt loat nhQng khu vUc quan trpng, dae biet la cac vung thupc vUdng qud'c Serbia cu
va Bosnia - Hertegovina 0 nhung ndi nay
bp may chinh quyen dia phudng da dupe thiet lfip, trong dd, nhQng ngUdi cpng san chiem giQ nhQng chQc vu chu cho't, chiu sU chi dao trUc tiep cua Bp Tong chi huy tdi
cao ThUc td nay da tao ra mpt sU khde biit
rdt cO bdn giQa Nam Tu vdi cac nUdc Dong
vfi Trung Au trong va'n de thiet lap quyen
lanh dgo xd hgi eua Dang Cpng san Neu
nhu d Nam TU, viec xdc lap quyin liic vd
cung cd'quyin lUc cua Ddng Cgng sdn dien
ra trong sudi qud trinh ddu tranh chd'ng dch chiem ddng cua cdc the liic phdt xit thi
b cac nude Trung vfi Ddng Au (thupe pham
vi anh hUdng eua Lien X6 sau ehien tranh)
Trang 854 Rghien cuu Lich sir, sd 8.2009
cac Dang Cpng san phai dUa vao sU ung hd
tich cUe va hieu qua (44) cua Lien Xd trong
sud't nhQng nam 1944 - 1948
Viec Chinh phii Anh quydt dinh ung hp
Tito va lUc lupng khang chien cpng san da
lam cho vi the cua luc lUdng khang chien
hoang gia giam sut nghiem trpng Do yeu
cdu viec duy tri chat che mdi quan he vdi
Partizani, Chinh phu Anh da gay sQc 6p
budc vua Nam Tu phai each chQc Bp trudng
Chien t r a n h eua tudng Mihailovic TQ
thang 12 nam 1943, Anh chinh thQc buy bo
mpi sy ung hp danh cho Mihailovic vfi n i t
ve nude ta't ca cac phai doan Anh dang boat
dpng tren cac vung lanh thd do Mihailovic
kiem soat (45)
Theo de nghi eua Thu tudng Anh, tai
Hpi nghi Teheran (Iran, 1943) eae nude
Dong minh da cdng nhan nhQng cd' gfing
cung nhu vai trd quan sU cua Tito trong
cupc chien da'u ehdng lai DQc qud'c xa va
chu hdu Mac du tai Hpi nghi, ba nUdc chu
ehd't trong phe Dong minh da quydt dinh
danh sU ung hp ldn nha't cho lUc lupng
khang chien cpng san (Partizani), tuy
nhien "vai trd cua Nam Tu trong cugc chii'n
tranh dd khdng dUOc Stalin thda nhdn vi
cho rdng nUdc ndy chi cd tdm quan trgng
thd yiu, thdm chi ngUdi Nga cdn khdng
thda nhdn so' lUcfng cdc sU dodn cua phe
True d Ban cdng md chdng ta (tQc Anh
-D.T.T chu thich) dUa ra Tuy vdy Chinh
phu Xd vie't cung dd ddng y gii mdt phdi
dodn Nga di'n Bg chi huy cua Tito, nhU la
kit qud ldi mdi cua ngdi Eden (46) Ddng
thdi, ngUdi Nga, cdn mud'n duy tri mdi
quan hi vdi Mihailovic" (47) Tuy mudn
hdn so vdi Anh, song ddn mua Xuan nam
1944, mpt phai doan quan sU Xd viet cung
da cd mat d Nam Tu
Viee Hong quan Lien Xd truy kfch phat
Xlt DQc d cac qud'c gia Ddng Au cung da cd
tac ddng manh me den cupc chien ddu chdng chu nghia phat xft eua nhan dan Nam Tu Sy kien Hong quan tidn vfio Rumani, budc Chinh phu hofing gia Rumani ra lenh cho quan dpi Rumani quay sung chdng lai p h a t xft DQc ngfiy 23 thang
8 nfim 1944, da cd anh hudng tryc tidp den tinh hinh Nam Tu, thuc ddy nhanh sU syp
dd cua ehd dp chiem ddng phat xft DQc b
tofin ban dao Baneang (48) Trong nhQng ngfiy dau thang 9 nfim 1944, cac dao quan
Xd vidt sau khi kiem soat dUde Oltenia (thupe Rumani) vfi phan Idn lanh tho Bungari da phdi hdp tac chidn cQng cac ddn
vi cua lUc lupng khang chidn cpng san Nam
Tu Tai Craiova (Rumani) da dien ra cupc gap mfit giQa Tito vfi cac tudng Iinh Xd viet, hai ben da thidt lfip nhiing nguyen tfic cung nhu each thQc phdi hpp ehung nham ehdng lai phat xft DQc Mpt thfing Idi ngoai giao quan trpng cua Tito la dng da thuydt phyc dupc phia Lien Xd danh cho dng mpt dae quyen: viee giai phdng Belgrad se do chfnh Tito va lUc lupng khang chidn cpng san dam nhan J e a n - Marie Le Breton da cho
rang "Ke td gid phut ndy, chinh phu hodng
gia dd ehdm ddt vai trd la mot trong nhdng nhdn to' cua trd chcfi chinh tri d Nam TiT
(49) Nhd vay, cac ddn vi Hong quan Lien
Xd vfi luc lUdng khang chidn cpng san Nam
Tu da sat canh ben nhau trong cupc chien chdng chu nghia phat xft Mdt sd ddn vi Hong quan da tham gia giai phdng thu dd Belgrad cua Nam Tu Dong thdi, nhieu ddn
vi thupc lUe lupng khang chidn cpng san Nam Tu eung da tham gia cac chidn djch
quan sU b ngoai bien gidi Nam Tu (nhu d
Istria va Triest thupc phfa Nam Ao) cho den tfin thang 5 nfim 1945
Mpt dieu dang chu y Ifi ngay tQ khi cupc Chien tranh the gidi thQ Hai chua ket thuc, vfin mpnh tUdng lai cua dfi't nUdc Nam Tu
Trang 9Qua Wnh x6e lap quy6i lyc ciia
55
da dupc quyet dinh khdng chi bdi nhQng
nhfin td ben trong mfi cdn bdi ca nhQng
nhfin td ben ngofii (cac cUdng qudc Dong
minh)
Thang 6 nfim 1944, giQa Thdng chd Tito
vk Thu tudng I Subasici cua Chfnh phu
hofing gia Nam Tu luu vong b nude ngofii
da dat dupc mpt thda thufin ve vipe thfinh
U P mpt chfnh phu dan tpc (50) Cung nhan
djp nfiy, Subasici cung da chfi'p nhfin f
mudn cua Tito Ifi nhfi vua khdng dupe ph^p
trd ve que hUdng cho ddn khi td chQc mpt
cupc trung cdu dan ^
Tai Hpi nghi lalta ( 4 - 1 1 thang 2 nfim
1945), lien quan den vfin menh tUdng lai
cua Nam Tu sau chidn tranh, mpt quydt
nghj d$c bi^t da dupc thdng qua, cdng nhfin
vai tro ndi trpi cua Tito Ddng thdi npi dung
ciia quydt nghj cung keu gpi Tito chfi'p
nh^n de cho nhQng chfnh trj gia sdng luu
vong b nxidc ngofii dupc tham gia vfio bp
may chfnh quydn Tuy nhien, b lalta da
khdng thao lufin mpt vfi'n de kha nhay cam
Ifi vi$c phan chia anh hudng giQa Lien Xd
vfi cac nude Dong minh phUdng Tay cl Nam
Tii thdi h$u chien Theo quan diem cua nhfi
ait hpc Rumani, Gheorghe Zbuchea, "cd thi'
vdn di ndy dd dUcfc Stalin vd Churchill
quyi't dinh trUdc dd vdi thdng Theo dd,
phgm vi dnh hudng d Nam Tu cua Liin Xd
vd phUcfng Tdy dUdc phdn chia bdng nhau,
mdi bin 50%" (51)
Vi$c lyc lupng khang chidn cpng san
(Partizani) vfi lyc lupng khang chidn hoang
gia (Cetnici) chfi'p nhfin thoa hiep, cung
nhu trUdc sQc 6p cua cae cudng qudc Dong
minh (52), da md dUdng eho sy kipn thang
3 nfim 1945, tai Belgrad, mpt chfnh phu
lfim thdi da dupc thfinh lfip dudi sy lanh
d^o cua Tito, vdi da sd thfinh phdn Ifi dang
vi#n cpng san, eyu Thu tUdng Chfnh phu
hofing gia luu vong Subasici dam nhfin
chQc vy Bd trudng Ngoai giao Ngay lap tQc, chfnh phu lam thdi dfi gifinh dupe su cdng nhfin cua Lien Xd, Anh, My va cac nude khae tham gia khdi ddng minh chdng phat xft Ngay sau dd, d Nam Tu da thanh lfip mpt nhfi nude lien bang mdi vdi ten gpi
chfnh thQc Ifi Cgng hda Nhdn ddn Lien
bang Nam Tu (Federal People's RepubUc of
Yugoslavia - FPRY) bao gom 6 nudc cpng hda: Serbia, Croatia, Macedonia, Slovenia, Montenegro, Bosnia - Herzegovina, va hai khu vyc ty tri cua nude cpng hda Serbia Ifi Vojvodina vfi Kosovo (53)
Sau khi Chfnh phu lam thdi bat ddu
thye thi quyen lUc eua minh thi Hgi dong
Ddn tgc (do Tito thfinh lap tQ nam 1942)
dupc bd sung them mot sd dai bieu qud'c hdi dupe lya chpn tQ thdi trude ehien tranh dfi dam dUdng vai trd vdi tU each la cd quan lfip phap lam thdi, soan thao va thdng qua hang loat cac dao lufit phuc vu cho cdng cupc tai thidt dfi't nude sau chidn tranh, da
sd cae dao lufit deu chiu anh hudng bdi khuynh hudng cpng san (54)
Qua trinh xac lfip quyen lUc eua nhQng ngudi cpng san Nam Tu da ket thuc thfing lpi b i n g kdt qua cua cupc bdu cQ dupe td chQc vfio ngfiy 11 thang 11 nfim 1945 Theo
sd lieu thd'ng ke, c6 88% so' cU tri da tham
gia bdu cQ Dang ehu y Ifi Mat trdn Nhdn
ddn do Tito dQng ddu da gianh dupe tdi
96% sd phieu bdu cua cQ tri Nhu vfiy, eung vdi vipe ba cUdng qudc Ddng minh (Anh, Lien Xd, My) cdng nhfin vi the chu dao eiia Tito trong ddi sdng ehinh tri cua Nam Tu sau chien tranh, ket qua cupc bdu cQ da eho tha'y, cdng lao eua Dang Cpng san Nam
Tu trong cupc chidn tranh ai qudc chdng chu nghia phat xft vl dai da dUpe cae tdng ldp nhan dan, cac dan tpc sinh sdng tren khoang khdng gian Nam Tu ghi nhfin; dong thdi kdt qua dd cdn khfing djnh Uu the ndi
Trang 1056 Rghien cuu Ljch sir, sd 8.2009
trdi cua Tito trudc cac ddi thu ehinh tri
khae Thuc te chinh tri nfiy da md ra mpt
ky nguyen phat trien mdi cua da't nUde
Nam Tu
Qud'c hpi Lap hien ra ddi sau cupc bdu
cQ da quydt djnh quyen lap phap se thupc
ve Quo'c hpi gom 2 vien Ngay 29 thang 11
nam 1945, ehe dp quan ehu bj tuyen bd'bai
bd, md dudng cho sy ton tai cua che dp cpng
hda lien bang Ngay 31 thang 01 nam 1946,
Hien phap mdi da dupe thdng qua, trong dd
qui djnh Nam Tu la "mot nhd nUdc xd hgi
chu nghia" (55)
3 Nghien cQu ve qua trinh xac lap
quyen luc cua nhQng ngUdi cpng san Nam
Tu trong nhQng nfim 30 - 40 eua the ky XX
cho thfi'y sU khae biet giQa Dang Cpng san
Nam Tu va cac Dang Cong san khae d ban
dao Ban eang ndi rieng va khu vUc Trung
Au, Ddng Au va Nam Au ndi ehung (bing
npi lUc cua minh, b i n g viee gifinh dUde
nhQng thang ldi quan trpng trong cupc
khang chidn cho'ng chu nghia phat xft,
Ddng Cdng sdn Nam TU dd tii xdc lap
quyin lanh dgo ddt nUdc chd khdng cdn
phdi nhd sii trg giup cua Liin Xd) Nhd cd
cdng lao to ldn trong cupc chien tranh ai
qudc cho'ng ach chiem ddng va thd'ng trj ciia
phat xit DQc vfi chu hdu nen uy tin cua
Dang Cpng san Nam Tu ngfiy cfing dupe
nang cao, gianh dupc sU ghi nhan khdng
chl cua cac tang ldp nhan dan, cua cae dan
tpc sinh sd'ng tren manh da't Nam Tu ma
cdn thuyet phuc dUdc sU tin tudng vfi ung
hd eua cac cUdng qud'c Ddng minh, trUdc tien la Anh vfi Lien Xd Thfinh cdng dd eua Dang Cpng san Nam Tu dudi sU lanh dao cua losip Broz Tito theo ehung tdi do mfi'y
nguyen n h a n ehu yeu sau: Thd nhdt, ngay
tQ khi mdi t h a n h lap (1919), Dang Cpng san Nam Tu da n h a n dupc sU quan tam, chl dao va djnh hudng hoat dpng cua Qudc
td Cpng san; Thd hai, nhd de ra mpt dUdng
ldi khang chien dung d i n (dUa tren tinh thdn dofija ket, binh dfing giQa cac dan tpc, kien quyet chien dfi'u khdng de ke thu mua chudc, tranh thu tdi da sU trd giup cua cac nude Dong minh, khai thac triet de ldi the cua cupc chidn t r a n h du kfch ) nen Dang Cpng san Nam Tu da gianh dUde sU ung hp cua cae tdng ldp nhan dan Nam Tu trong cupc chidn tranh giai phdng khde liet vfi
gian khd; Thd ba, chinh tinh thdn chien
da'u ngoan eUdng cua cac chidn sT cpng san
da lam tha't bai am mUu khung bd bing sy dan ap da man cua phat xit DQc, lai dfit trong bdi canh lUc lUdng khang chien hoang gia ngfiy eang lun sau vfio eon dUdng thoa hiep vdi che dp chidm ddng phat xft de dupe "yen than", da tao nen sQ thfinh cdng cua Dang Cpng san Nam Tu trong qua trinh gianh quyen lanh dao cude ehien tranh giai phdng dan tpc n h i m thoat khoi tham hpa phat xit, eung nhu xac lfip quyen
lanh dao xa hpi thdi hfiu chidn; vfi cudi
cung, chinh tfii nfing lanh dao cua losip
Broz Tito da gdp phan khdng nhd vfio
t h i n g lpi ehung cua Dang Cpng san Nam
Tu
CHU THICH
(1) Charles va Barbara Jelavich, Formarea
statelor nationale Balcanice 1804 - 1920 (Su thanh
lap cdc nhd nUdc ddn tgc Ban cdng 1804 - 1920),
NXB Dacia, Cluj-Napoca, 1999, tr 348 - 349
(tilng Rumani)
(2) VUcfng qudc cda ngUcfi Serbia, Crcxttia,
Slovenia vd Montenegro mdi ra dpi co m6t vj tri dia
- chinh tri rfi't quan trpng Theo nhu dfinh gia cua nhfi nghien cijtu ngUdi Phfip, Jean - Marie Le
Breton thi "Mot sU that Id, nhd nUdc mdi trdi ddi d