Phương pháp này tôi đã áp dụng trong giảng dạy, qua quá trình giảng dạy nhận thấy học sinh lĩnh hội kiến thức tốt hơn, giúp học sinh hiểu và giải bài tập một cách thành thạo, rèn cho học[r]
Trang 1Mục lục
Trang 2PH N 1 Ầ ĐẶT VẤN ĐỀ
1.1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trong thời đại ngày nay, giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh vận dụng được cái gì qua việc học
Sinh học là môn khoa học thực nghiệm tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh tiến hành các thí nghiệm, thực hành dưới sự hướng dẫn của giáo viên để phát hiện nội dung kiến thức giúp hình thành và phát triển năng lực cho học sinh
Để giúp học sinh làm được điều này trong quá trình dạy học nói chung, cụ thể là dạy sinh học nói riêng không chỉ là quá trình truyền thụ kiến thức, cung cấp thông tin, “rót” kiến thức vào học sinh mà chủ yếu là quá trình giáo viên thiết kế, tổ chức, điều khiển các hoạt động nhận thức tích cực của học sinh Học sinh không chỉ tiếp nhận một cách thụ động những tri thức sinh học có sẵn mà chủ yếu là quá trình học sinh tự học, tự nhận thức, tự khám phá, tìm tòi các tri thức sinh học một cách chủ động, tích cực dưới sự hướng dẫn, chỉ đạo của giáo viên
Để thực hiện được điều này đòi hỏi người giáo viên không chỉ có năng lực
tổ chức các hoạt động dạy học phù hợp, mà còn phải biết lựa chọn và sử dụng các đồ dùng dạy học một cách hợp lí, khoa học, tạo cơ hội cho học sinh tiếp cận, gần gũi với đồ dùng, giúp học sinh tích cực tư duy, phát hiện kiến thức và có khả năng vận dụng kiến thức phù hợp với các tình huống của thực tiễn của cuộc sống Chính vì những lí do đó mà tôi đã mạnh dạn nghiên cứu
đề tài: “Nâng cao hiệu quả sử dụng đồ dùng dạy học môn Sinh học”
1.2 MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI
1.2.1 Mục đích của đề tài
Trang 3- Giúp giáo viên hiểu và nắm vững phương pháp sử dụng đồ dạy học một cách có hiệu quả
- Coi đề tài là một tài liệu để nghiên cứu và tham khảo cho đồng nghiệp
- Giúp giáo viên có những kinh nghiệm trong việc sử dụng đồ dùng dạy học đạt hiệu quả và tiết kiệm được thời gian
- Hướng dẫn học sinh tính độc lập làm việc với đồ dùng dưới sự hướng dẫn của giáo viên để phát hiện kiến thức
1.2.2 Nhiệm vụ của đề tài
- Xây dựng phương pháp sử dụng đồ dùng dạy học đạt hiệu quả cao nhất
- Hướng dẫn học sinh cách lĩnh hội kiến thức từ đồ dùng dạy học, từ đó phát huy và nâng cao khả năng tư duy trừu tượng, khả năng phân tích và năng lực vận dụng kiến thức của học sinh
1.3 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU, PHẠM VI ÁP DỤNG CỦA ĐỀ TÀI
1.3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: là những học sinh của trường
THCS Phổ Vinh năm học 2014 – 2015
1.3.2 Phạm vi áp dụng của sáng kiến: được áp dụng trong học sinh lớp
8B, C của Trường THCS Phổ Vinh
1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Các phương pháp: Quan sát, mô tả, thí nghiệm, thực nghiệm
Ngoài ra, tôi còn sử dụng kết hợp các phương pháp như trò chuyện, phỏng vấn học sinh, giáo viên, điều tra, quan sát thực tiễn
Trang 4PHẦN 2 GIẢI QUYẾT VẦN ĐỀ
2.1 CƠ SỞ LÍ LUẬN
Chương trình giáo dục phổ thông ban hành kèm theo quyết định số
16/2006/QĐ-BGDĐT ngày 05/5/2006 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo
đã nêu: “Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc trưng môn học, đặc điểm đối tượng học sinh, điều kiện từng lớp học, bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, khả năng hợp tác, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tế, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh”
Quán triệt Nghị quyết 29-NQ/TW và Nghị quyết 44/NQ-CP
- Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và
học.
- Phát huy vai trò của công nghệ thông tin và các thành tựu khoa
học-công nghệ hiện đại trong quản lý nhà nước về giáo dục, đào tạo.
- Từng bước hiện đại hóa cơ sở vật chất kỹ thuật, đặc biệt là hạ tầng công
nghệ thông tin.
2.2 THỰC TRẠNG BAN ĐẦU CỦA VẤN ĐỀ.
2.2.1 Thực trạng của việc dạy học của bộ môn Sinh học
- Qua nhiều năm giảng dạy bộ môn Sinh học ở cấp THCS tôi có những nhận thức như sau:
Mặc dù học sinh đã dần phát huy tính sinh động đối với bộ môn Sinh học, tuy nhiên tính tích cực chưa được thể hiện đồng bộ đối với học sinh Chứng tỏ
do việc học bài và chuẩn bị bài ở nhà của học sinh chưa chu đáo, khi trả lời câu hỏi còn dựa vào tóm tắt sách giáo khoa Hoạt động thảo luận nhóm chưa bảo đảm tính trật tự, nghiêm túc, các thành viên trong nhóm chưa thật sự cùng
Trang 5nhau bàn bạc mà còn dựa dẫm vào học sinh khá, giỏi, nhìn chung chưa phát huy được tính hoạt động tập thể
- Những tồn tại trên được lý giải như sau:
Về ý thức: hiện nay còn một số học sinh có động cơ, thái độ học tập chưa tốt Địa bàn nơi trường đóng thuộc vùng nông thôn, mặt bằng dân trí chưa đồng đều, đời sống người dân còn nhiều khó khăn, cha mẹ thường đi làm ăn
xa nên ít quan tâm đến việc học của con cái
Về đội ngũ giáo viên: một số giáo viên còn thiếu kinh nghiệm trong việc
sử dụng đồ dùng dạy học, tài liệu tham khảo dành cho giáo viên còn thiếu, việc bồi dưỡng, tiếp thu chuyên đề còn hạn chế
Ngoài ra việc kiểm tra đánh giá hoạt động học tập của học sinh, thực hiện chưa thật đều tay, chưa thật nghiêm túc, cũng ảnh hưởng đến thái độ và động
cơ học tập của học sinh
Vì vậy, việc áp dụng đề tài này nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy
và học theo hướng tích cực hóa
2.2.2 Kết quả việc kiểm tra khảo sát
Bảng 2.1 Kết quả khảo sát chất lượng đầu năm, năm học 2014 - 2015
Bảng 2.2 Chỉ tiêu phấn đấu cuối năm học 2014 - 2015
2.3 CÁC BIỆN PHÁP THỰC HIỆN
2.3.1 Các yêu cầu giáo dục cần đạt khi sử dụng đồ dùng dạy học
Trang 6Sử dụng đồ dùng dạy học phải đạt các giá trị giáo dục như sau:
+ Thúc đẩy sự giao tiếp, trao đổi thông tin, do đó giúp học sinh học tập có hiệu quả
+ Giúp học sinh tăng cường trí nhớ, làm cho việc học tập lâu bền
+ Cung cấp thêm kiến thức, kinh nghiệm trực tiếp liên quan đến thực tiễn
xã hội và môi trường sống
+ Giúp khắc phục những hạn chế của lớp học bằng cách biến cái không thể tiếp cận được thành cái có thể tiếp cận được Khi sử dụng phim ảnh mô phỏng
và các phương tiện tương tự
+ Cung cấp kiến thức chung, qua đó học sinh có thể phát triển các hoạt động học tập khác
+ Giúp phát triển mối quan tâm về các lĩnh vực học tập khác và khuyến khích học sinh tham gia chủ động vào quá trình học tập
2.3.2 Xây dựng kế hoạch sử dụng đồ dùng dạy học trong giảng dạy
2.3.2.1 Đối với học sinh
- Ở nhà cần chuẩn bị bài ở nhà chu đáo: sau khi học bài cũ và làm bài tập xong, HS cần chuẩn bị bài mới theo các yêu cầu chung như:
+ Nghiên cứu sách giáo khoa, tài liêu tham khảo có liên quan đến nội dung kiến thức bài mới
+ Dự kiến trả lời các câu hỏi có ở các lệnh trong bài
+ Với các bài học có đồ dùng dạy học như: trang ảnh, mẫu vật, thí nghiệm… học sinh cần tự tìm hiểu ở nhà, ghi lại những khó khăn vướng mắc,
để trao đổi với các bạn hay thầy cô giáo trong quá trình học tập
- Ở lớp cần tập trung theo dõi nhiệm vụ của giáo viên giao, tự tìm cách giải quyết nhiệm vụ hoặc trao đổi với các bạn, giáo viên tìm cách giải quyết nhiệm
vụ được giao…, tham gia trao đổi, thảo luận cùng các bạn để phát hiện và nắm vững các nội dung kiến thức
2.3.2.2 Đối với bộ phận phụ trách thiết bị
* Cách sắp xếp đồ dùng dạy học
Trang 7- Đồ dùng dạy học ở trong phòng thiết bị phải được sắp xếp theo từng khối, từng môn, từng học kì để thuận lợi cho việc mượn và trả
- Phải xếp các loại đồ dùng dạy học theo thực tế về không gian của phòng thiết bị:
+ Giá treo bản đồ, bảng phụ và các tranh ảnh nên để ở nơi gần cửa ra vào + Các thiết bị thí nghiệm phải để phía trong để dễ bảo quản
+ Các loại hóa chất phải bỏ vào tủ và đậy kín lại nhằm tránh sự độc hại cho con người
- Phải bố trí nơi cho giáo viên chuẩn bị đồ dùng dạy học trước khi lên lớp: nơi có không gian rộng rãi, thoáng mát
* Bộ phận phụ trách thiết bị:
- Xây dựng nội quy hoạt động của phòng thiết bị và thiết lập các loại hồ sơ quản lí thiết bị: sổ danh mục, sổ theo dõi việc sử dụng đồ dùng dạy học của giáo viên (có kí mượn, kí trả và xem xét tình trạng của đồ dùng dạy học)
- Thường xuyên tham mưu với BGH về việc mua sắm bổ sung những thiết
bị hư hỏng trong quá trình sử dụng
- Mua sắm kịp thời những đồ dùng cần thiết như: khay nhựa, nẹp, dây treo, khăn lau,…
- Đầu tư đầy đủ bảng phụ: cho học sinh, cho giáo viên, băng, đĩa …
- Sắp xếp đồ dùng dạy học của môn trong phòng thiết bị một cách khoa học hợp lí, dễ lấy, dễ trả
- Khuyến khích giáo viên tự làm đồ dùng dạy học và đề nghị BGH khen thưởng kịp thời những cá nhân có thành tích, đồng thời phê bình những cá nhân ít sử dụng đồ dùng dạy học
- Cần phải nắm bắt cách sử dụng một số bộ thí nghiệm thực hành khó để hướng dẫn cho một số giáo viên có kĩ năng thực hành còn hạn chế
2.3.2.3 Đối với giáo viên
- Phải xây dựng kế hoạch chi tiết cho việc sử dụng các loại đồ dùng dạy học
Trang 8cho cả năm học, từng tuần dạy và gửi kế hoạch này đến bộ phận phụ trách thiết bị Để thuận lợi cho việc sắp xếp trong phòng thiết bị và thuận lợi cho việc mượn trả
- Hàng tháng các tổ phải cử giáo viên sắp xếp lại các đồ dùng dạy học: cất bớt những đồ dùng dạy học đã sử dụng và trưng bày những đồ dùng sắp sử dụng
- Phải có ý thức bảo quản các loại đồ dùng dạy học đồng thời phải tăng cường việc tự làm đồ dùng dạy học đơn giản như: vẽ tranh, tạo các mô hình, những thí nghiệm
2.3.3 Phương pháp sử dụng đồ dùng dạy học trong giảng dạy
Đồ dùng dạy học là phương tiện chuyển tải thông tin, điều khiển mọi hoạt động nhận thức của học sinh từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng Tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh tiến hành các hoạt động dưới sự hướng dẫn của giáo viên để phát hiện nội dung kiến thức giúp hình thành và phát triển năng lực cho học sinh
Tùy theo nội dung kiến thức, loại đồ dùng và hình thức tổ chức dạy học mà
ta sử dụng các phương pháp khác nhau Tuy nhiên, trong quá trình dạy học, các đồ dùng có thể được sử dụng theo các phương pháp sau:
- Có thể dùng phương pháp: quan sát + hoạt động nhóm; quan sát + vấn đáp; …để phát hiện nội dung kiến thức từ các đồ dùng
- Hoạt động cá nhân hay nhóm, tiến hành các thí nghiệm để phát hiện ra nội dung kiến thức…
- Đối với mẫu vật quá nhỏ có kích thước hiển vi, ngoài việc tổ chức cho học sinh: tự làm tiêu bản để quan sát mẫu vật dưới kính hiển vi; quan sát mẫu vật dưới kính hiển vi (những tiêu bản có sẵn), nếu có điều kiện dùng máy chiếu hiển vi để tăng độ phóng đại, tạo điều kiện cho cả lớp có thể quan sát cùng một lúc
Trang 9- Khi học sinh tự mình nghiên cứu, tìm hiểu, phát hiện nội dung kiến thức
sẽ giúp các em hiểu bài tốt, ghi nhớ lâu, và vận dụng tốt các kiến thức đã học vào thực tế cuộc sống
2.3.4 Áp dụng cụ thể việc sử dụng đồ dùng dạy học vào bộ môn Sinh học
Để phát huy tính năng động năng lực tự học của học sinh, người giáo viên đứng trên bục giảng phải có phương pháp và nghệ thuật giảng dạy phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí và lứa tuổi học sinh đặc biệt là phải thật sự hấp dẫn, lôi cuốn học sinh bằng nhiều hình thức tổ chức khác nhau, chúng ta không thể giả thuyết ngay vào đầu học sinh mà phải đưa vấn đề vào tình huống, đi từ gần đến xa, từ dễ đến khó, từ trực quan sinh động đến từ tư duy trừu tượng Đây chính là yếu tố quan trọng nhằm giúp học sinh phát hiện ra các tình huống có vấn đề và nảy sinh nhu cầu giải quyết các vấn đề mới phát hiện ra
Để thực hiện được điều này, đồ dùng dạy học không thể thiếu đối với người thầy trên lớp và đối với học sinh khi nghiên cứu vấn đề Vì thế đồ dùng dạy học chính là điều kiện, phương tiện để dạy và học Khi sử dụng các đồ dùng dạy học, nhất là các hiện tượng và mẫu vật sống thường có giá trị rất lớn trong công tác giảng dạy, nói chung là rất sinh động làm hứng thú việc học tập của học sinh, vì ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở nhất là đối với các
em đầu cấp rất thích thú tìm tòi học hỏi, khi nhận biết vấn đề gì đó lúc nào cũng muốn rằng chính tận mắt mình chứng kiến sự vật, hiện tượng xảy ra
Đồ dùng dạy học môn Sinh học là những hình tượng, dụng cụ mà học sinh
có thể nhìn thấy được, rất đa dạng với nhiều hình thức khác nhau, đồ dùng dạy học có thể được dùng ở nhiều giai đoạn khác nhau trong tiết học, chủ yếu phải trình bày hợp lí nội dung muốn truyền đạt cho học sinh và đòi hỏi sự thu hút được đối tượng cần truyền đạt Vì vậy đồ dùng dạy học có rất nhiều loại được thể hiện qua từng loại đồ dùng dạy học như sau:
2.3.4.1 Mẫu vật tự nhiên
Các mẫu vật tự nhiên dùng trong dạy học thường đảm bảo các yêu cầu sau:
Trang 10- Mẫu vật được mang đến lớp phải đảm bảo tính khoa học, sự phạm, phù hợp với nội dung kiến thức cần hình thành cho học sinh
- Mẫu động vật sống có vận động di chuyển, còn hô hấp hoặc còn nguyên vẹn các bộ phận chi tiết
- Mẫu thực vật phải tươi, đủ rễ, thân, lá … đủ các yếu tố phục vụ cho nội dung của bài học
Loại đồ dùng dạy học này có giá trị sư phạm cao nhất, nó đảm bảo hình dạng, kích thước, màu sắc tự nhiên Trong thực tế không phải bao giờ cũng có mẫu vật sống, tươi Có thể sử dụng các mẫu vật ngâm, ép … tuy các mẫu vật này không có giá trị bằng các mẫu vật tươi sống, không giữ được các màu sắc
tự nhiên, song đây vẫn là mẫu vật thật
Ví dụ 1: Bài 9 – Sinh học 6: Các loại rễ, các miền của rễ (các loại rễ) GV
yêu cầu HS:
- Gấp hết sách, vở lại, tập trung hết các rễ của các cây được mang đến lớp lại theo đơn vị nhóm, hoạt động nhóm quan sát các loại rễ trong nhóm và phân chia chúng theo ý tưởng của mình và giải thích tại sao mình phân chia như vậy?
- Quan sát hình 9.1 trong SGK, kiểm tra và phân chia lại các loại các loại rễ theo hình vẽ, giải thích cách phân chia của mình
- Hoàn thành bài tập điền từ trang 29SGK
- Qua đó, học sinh có thể vận dụng kiến thức vào thực tế tự xác định được
rễ của các loại cây bất kì thuộc nhóm rễ nào
Ví dụ 2: Bài 17 – Sinh học 8: Tim và mạch máu (cấu tạo tim), giáo viên
yêu cầu học sinh hoạt động nhóm:
- Quan sát quả tim lợn nêu hình dạng cấu tạo ngoài của tim
- Dùng dao bổ quả tim lợn làm 2, quan sát cấu tạo trong, xác định: tâm thất; tâm nhĩ, van tim, các ngăn tim thông với từng loại mạch nào? (chú ý độ dày thành cơ các ngăn tim), thảo luận nhóm giải thích sự khác nhau đó
Trang 11- Từ đó HS có thể nêu được cấu tạo tim người và hoàn thành bài tập trang
54 SGK
Ví dụ 3: Bài 5 – Sinh 8: Thực hành: Quan sát tế bào và mô, GV chia lớp
thành 2 nhóm hoạt động như sau:
- Nhóm thứ nhất gồm các tổ 1, 2 tiến hành làm tiêu bản tế bào mô cơ vân
để quan sát dưới kính hiển vi
- Nhóm thứ 2 gồm các tổ 3, 4 tiến hành quan sát dưới kính hiển vi các tế bào của mô biểu bì, mô sụn, mô xương, mô cơ trơn, mô cơ vân
- Sau đó đổi lại, nhóm thứ 2 làm tiêu bản, nhóm thứ nhất quan sát Giúp học sinh quan sát được cấu tạo của tế bào, mô động vật đồng thời làm được các tiêu bản để quan sát dưới kính hiển vi
2.3.4.2 Mô hình
Trong dạy học sinh học, mô hình thường có các tác dụng dùng để thay thế hay bổ sung các mẫu vật tự nhiên trong các trường hợp như:
- Đôi khi không có sẵn hoặc không thể mang mẫu vật thật đến lớp được
- Trong một số trường hợp kiến thức là các cơ chế sinh lí xảy ra bên trong
cơ thể sinh vật (kiến thức trừu tượng), học sinh không thể quan sát mẫu vật được, giáo viên có thể sử dụng mô hình để giúp các em hình dung, phát hiện kiến thức
- Mô hình có tác dụng phản ảnh được cấu tạo, khái quát và hình dung được
rõ ràng các cấu trúc không gian, so với kích thước của mẫu vật thật, sẽ khắc sâu được kiến thức cho các em
Ví dụ 4: Bài 7 – Sinh học 8: Bộ xương
Khi dạy các phần chính của bộ xương người giáo viên dùng mô hình bộ xương người, hướng dẫn các em quan sát, thao tác với mô hình để tìm hiểu các phần chính của bộ xương người, các loại xương trong mỗi phần
Giáo viên yêu cầu một học sinh tổng kết lại nội dung kiến thức bằng cách xác định trên mô hình HS khác nhận xét bổ sung, giáo viên nhận xét, tiểu kết Lúc đó học sinh sẽ nắm và xác định được các thành phần chính của bộ xương