Dieu can lilu y: con ngai (de trQng tim) dem ban dQdi dang ken, va trpng iQdng ciia ken (de trQng) quye't dinh gid'ng t i m. O cac tinh Gia Djnh va Thu Dau Mdt, cd sy khdng can xQng [r]
Trang 1NGHE TAM T d NAM KY T H 6 | THUOC PHAP (CUOI! THE K i XIX, DAU THE K^ XX)
NGUVilN PHAN QUANG*
Thang 5-1907, Ban chuyen trach
nganh tam td Nam Ky (trye thude
Nha Canh Ndng Nam Ky) thyc hien cude
kinh ly tai mpt so tinh ed tieng ve nganh
tam td (Ben Tre, Tra Vinh, Sde Trang, Thu
Dau Mpt, Gia Dinh, Long Xuyen, Tan
Chau) Tham gia cude kinh ly cd Phai doan
tam td Bae Ky (Trung tam iQu trQ quo'c gia
II - Kb: IA4/076)
Cuoc kinh ly nham mue di'eh tim hie'u
thUe trang nganh t i m td va kha nang phat
trien nganh nay Dong thdi, trQdc m I t chpn
mpt dia diem thich hdp de thie't lap mdt cd
sd lya trQng tam va Qdm td theo kieu mau
nhUng cd sd da boat dpng mpt nam qua d
Phil Lang ThQdng (Blc Ky)
Ke't qua cuoc kinh ly d mdi tinh dQdc bao
cao chi tiet ve Phu Thd'ng dd'e Nam Ky,
phan anh kha rd net thyc trang nghe tam
td Nam Ky mdt the'ky trQdc
Gan ba thang sau (ngay 27-8-1907),
Ban chuyen trach tam td (tnic thupc Nha
Canh ndng) lai giii them mdt sd'bao cao len
Thd'ng dd'e Nam Ky, bo sung nhieu ehi tiet
ve nghe t i m td tQ khi thue dan Phap cai tri
Nam Ky cho de'n nam 1907
Sau day, xin dQdc tdng hdp cac tai lieu
tren
;.i^
L TINH HINH T R U d C NAM 1907
TrQdc cude chinh phuc ciia Phap, nghe
t i m td da la mot "ky nghe ndng nghiep" ma ngQdi ndng dan Nam Ky danh nhieu thdi gian nha't, ngoai cdng viec dong ang
Theo Tap san cua Uy ban Canh ndng vd
Ky nghe Nam Ky (xua't ban eae nam 1865
va 1871): "Khip Nam Ky chQa ed mdt nha
t i m nao dQdc thie't lap; mac dau hau het dan cQ deu cd nudi tam hoac nhieu hoac ft" Cac tinh deu trong dau tren mpi dien tich,
nhQng vdi sd' iQdng nhd Rieng b My Tho,
Vlnh Long, Chau Dd'e, dpc theo hai bd sdng Tien, sdng Hau ed nhieu chd ban td lua ndi tieng Cai Be - nay la mdt thi tQ ciia tinh
My Tho - cung ed rat nhieu trai dau
Van theo Tap san (da dan): Cay dau
dQdc trong nhieu n h a t tai cac vung bao quanh Bien Hda, Thu Dau Mpt va Long Thanh Tai Long Thanh cd nhQng trai dau ra't dep (cd trai rdng g i n 30 ares) Dieu nay giai thich viec eae muc sQ Roy va Berne da thanh lap cl ngoai d Sai Gon hai cd sd Qdm
td keo sdi Theo td Le Courrier Saigonnais
(5-4-1870), ngQdi ta cd the xua't sang thj
trQdng Lyon nhQng loai td cua Nam Ky, khdng ehi de thii nghiem ma dQdc coi nhQ bang hda thyc sy Nam 1868, mpt ngUdi
'PCS TS Trudng Dai hpc SQ pham Tp Ho Chi Minh
Trang 2Rghe tam ^a Ram Ky thin thuOc Phap 19
Qdm td gidi d Drome - ba Seyssel- dUde mdi
sang Nam Ky vdi do nghe thu cdng, hudng
d i n each Udm td cho dan ban xQ
Ky nghe t i m td d Nam Ky tQng ed mdt vi
tri kha quan trpng, nen hoi dd chinh quyen
thyc dan dy kien kha nang thiet lap mdt
luong thQdng mai giQa nQde Phap vdi thupc
dia non tre nay Rat tide la nghe t i m td da
ty nd suy thoai ngay sau dd, de'n mQc gan
nhil bien mat tai mpt so'tinh tQng phat dat
mpt thdi (nhu Vinh Long, Sa Dec, Bien
Hda, Thii Dau Mot )
Giai thich nhQ the nao sy suy thoai nay,
mac d i u day la mot ky nghe ra't phu hdp
vdi sd thich va tap quan tQ nhien cua ngudi
ban xQ, dong thdi lai la mpt nghe ra't sinh
Idi Vice trong cay dau ra't de thyc hien,
thich nghi vdi ta't ca eae loai da't Con tam
xQ nay, ban than nd cung kha thich nghi
vdi nhQng dieu kien khac nhau
Sy suy thoai ciia ky nghe td lua trQdc
het la do nhQng nguyen nhan kinh te Vice
khai pha nhQng ddng b i n g menh mdng ^
Can Thd, Tra Vinh, Rach Gia, Sde Trang,
Bae Lieu dan den sy chenh lech ve ty le
giQa dien tich trong lua va nhan cdng, tuy
dan so'da tang Idn gan 1/3 ke tQ cuoc chinh
phuc ciia Phap
TrQdc va sau khi thyc dan Phap dat nen
cai tri, dan cQ ndng nghiep da tQng tap
trung d nhQng tinh dQdc khai thac lau ddi,
nhu Vlnh Long, Sa Dec, Bien Hda, Ben Tre,
Gia Djnh, Thu Diu Mpt, Chd Ldn Dien
tich trong lua tai nhQng linh nay tam du
nhan cdng, cac gia dinh dung thdi gian rdi
rai v.io viec nudi l i m ; nhiing nay thi khdng
cdn nhQ vay nQa Da't dai phi nhieu vQa
mdi khai ph.i thu hut nhnn cdng ve nhQng
ddn dien menh mdng d cac tinh nay Ddi vdi
nong gia thi rieng viec trong lua cung da
giiip hp khdng chi sd'ng du dat ma cdn cd the lam giau
Va chang, vice trong liia dac biet Ihi'ch hdp vdi tap quan eiia ngUdi ndng dan An Nam; mpi boat dpng ndng nghiep difdc tien hanh theo thdi vu nhat dinh, khdng phai trong vai ngay, cang khdng phai vai gid
nhu vice nudi tam (Ldm rudng dn cam
ndm; Nudi tdm dn cam diing) Do vay,
ngQdi dan Nam Ky da dan dan xa rdi nghe tam td, vi nd ddi hdi sQ cham soc ti mi hdn Tuy thu dQdc nhieu Idi nhuan khi cd IQa
t i m dat hieu sunt cao (ldm rudng ba ndm
klidng bdng nudi tdm mot Ida) thi cung van
rat ba'p benh, may riii Nhieu khi ngQdi ta
cd the mat sach nhQng IQa tam trong vai gid ma khdng rd nguyen nhan
Cdn mpt ly do khac cd tac dpng manh don sQ suy thoai cua nghe tam td d Nam Ky: dd la sQ xam nhap ciia vai voc Trung Hoa td't hdn vai lua ban xii ve moi m.at, Lni khdng dat hdn bao nhieu, dap Qng thj hieu
"xai sang" cua nhQng ngudi An Nam giau len nhd rudng dti't R5 rang la san pham td lua ciia Tau da canh tranh gay gat vdi td lua ban xQ
Du xua't phat tQ ly do gi, thi ngitdi An Nam da rdi bd nhQng phifdng tien cua minh, de'n ndi trong tat ca cac trung tam
trong dau dude neu tren Tap san Canh
ndng chi cdn lai vung Tan Chau, nhQng
cung da mat vai trd cua nd trUde kia
Tai cac Cu lao Ba Xang, Con Mdi d phu can Cu lao Gieng, cay tram va cay thud'c la ngay cang la'n ludt vi tri eiia cay dau Tai Long Thanh 40 nam trUde cd nhQng trai dau tQdi td't gan 30 ares, nay ehi cdn vai gd'c thieu cham sde, trd trpi trong cac khu vUdn TrQdc day - theo Idi dan dia phQdng - hau nhQ gia dinh nao cung cd be udm td, khung del lua The ma nay chi cdn
Trang 320 Rghien eiiru Lich siSr sg 1.2010
3 cd sd nudi t i m , nhQng 2 ed sd da ngQng
hoat dpng vi thieu trQng t i m , ed sd thQ 3
thi chi cd khoang 1000 con t i m O Tan
Uyen ehi cdn dam ba cay dau va mpt gia
dinh nudi t i m Tinh Bien Hda thi ngQng
viec san xuat td tQ 10 nam nay
Nhin chung, ngQdi nudi t i m An Nam
hay IChmer d Nam Ky cung tQdng ty nhQng
ddng nghiep cua hp d Bae Ky NgQdi ta ehi
biet con t i m bi benh, nhQng khdng xac
dinh dQdc nguyen nhan, dac tinh can benh
ciia t i m O Blc Ky, it ra ngQdi ta cung biet
dat ten cho mdi loai benh ciia con tam, va
mdt sd' dia phUdng coi nghe t i m td la mdt
nghe can ban ciia nha ndng; d Nam Ky thi
t i m td chi la mot nghe ra't phu
Sau day la tinh hinh b mpt so'tinh Nam
Ky vd'n cd truyen thd'ng ve nghe t i m td:
1 6 B e n T r e , T r a V i n h
Theo cac bao cao, tinh Ben Tre ehi ed
nhQng trai dau nhd, rai rac tren nhQng
canh dong va giong eat TQ Dong Tre den
Ba Tri (mot trung tam nd'i tie'ng ve "lua Ba
Tri"), nghe det da suy giam ra't nhieu
Xung quanh trung tam Ba Tri va tien xa
hdn ve phia bien, tai cac lang An Hda, Tan
Ha cd khoang 10 hec-ta (ha) trong dau,
tang ga'p 4 l l n trQdc kia do sil dung nhQng
khoanh da't bd hoang hoac vd'n canh tac
thud'c la, dau, b i p Cac lang Tan Trang,
Dong Xung va ba lang My Nhdn, My
Chanh, My Thanh (Ba My) deu ed nudi
tam
Tai Cu lao Minh, canh dong tQ Md Cay
den Vung Thdm va cac giong Ba Vat, Dong
Keo deu ed trong dau Vung Thdm san xua't
td sd'ng va dUde det ngay tai eho XQa kia,
Md Cay cd nhieu khung eili (b Xdm Cudi),
nay chi cdn mpt hai ehiec Lang Dong Mieu
hinh nhQ van con nghe det lua
Ndi chung, nghe t i r a td cl tinh Ben Tre
da mai mpt nhieu do nhieu nguyen nhan, nhQng v i n cd the boi phuc ne'u cd dieu kien tieu thy san pham, neu nam vQng nhQng hieu biet cd ban ve sinh ly eon tam 0 day
cd rat nhieu n h a n cdng nQ, vi hp khdng ban rpn cdng viec dong ang nang nhpc nhQ d cac tinh ed nhieu cQ dan Khmer
Nghe t i m td d Tra Vinh quan trpng hdn
d Ben Tre Cac trai dau dac biet phat trien
d vung Tra Kha, gom ba lang Ham Giang, Dai D Q va Ddn Hau thude tdng Ngai Hda ThQdng Trung tam t i m td nay gom cd ba canh dong song song: Thdt Nd't, Tra Kha va Dong Ldn Mpt phan ba dien tich dong rudng la nhQng trai trong dau
Nghe t i m td dQdc ndng gia ra't quan tam, sau nghe trong lua Vung Tra Kha da
ban td sd'ng cho cac nha det lua b Chau Ddc
hoac ban cho ngQdi Hoa vdi sd' iQdng ldn de xuat khau
Ben kia kenh Lang-Sat, sau vao d l t lien, lang Long Vinh (tong Thanh I Ida ThQdng) va lang An Thdi (cung td'ng) cung
ed ra't nhieu trang trai trong dau NhQng
canh dong b Tam PhQdng, My Can, Thanh
Le thupc tdng Tra Nhieu ThQdng deu cd nQdng dau tren nhQng dien tich nho, gin
n h a d •• • t •
Chu tinh Massy, n h a n cuoc hop hang thang cua cac chanh, phd tdng, da bd tri cho phai doan tie'p xue vdi hp de ed nhQng thdng tin khai quat ve cac vung t i m td
trong tinh Theo hp, nghe t i m td b cac td'ng
Thanh Hda ThQdng, Ngai Long ThQdng, Ngai Hoa Trung cung tUdng ty cl td'ng Tra Nhieu ThUdng
Cd the ke't lu^n: Tra Vinh c i n dQdc coi
la mpt tinh t i m td quan trpng, nd'i bat nha't
la vung Tra Kha Chi tie'c r i n g Tra Vinh each xa trung tam, khd cd the trd thanh
Trang 4Rghe tbm ta Ram Ky thin fhuQc Phfip 21
mdt dia ban vQng ehle de cd the khuye'n
khfch thQdng nhan tao thanh mdt luong
giao dich hi$u qua
Cung nhQ tinh Sde Trang (xin xem d
muc sau), nghe t i m td d Tra Vinh h l u nhQ
hoan toan do cac gia dinh ngQdi Khmer
thyc hien Hp khdng dung lua Tau, tuy dep
hdn nhQng khdng ben ma lai d l t tien,
khdng phu hdp vdi nhu ciu eiia hp NgQdi
An Nam d Tra Vinh thi ehi nudi t i m nhQ
mdt cdng viec phu cua tQng gia dinh
Cac gia dinh ngQdi Khmer khdng coi
trpng nhQng nguyen t i c ve sinh sd ding
trong viec nudi t i m T i m dQdc nudi trong
hai cai thung Con t i m qua lan dd'i 16't thQ
ba ra't khdng deu, nhieu eon t i m bi benh
t i m md T i m nudi trong thung qua nhd, lai
cdn phu len mdt Idp vai day, khdng thdng
thoang La dau thai qua nhd, khd ddn dQdi
bung t i m , la dau qua it, con t i m cya quay
tim hoai thQc an da vdi can hang gid trQdc
dd H l n r i n g eon t i m phai ra't thich nghi
vdi thd ngdi mdi ed the elm cy vdi cung
each cham nudi nhil vay Tuy nhien ngUdi
ta vin cd the tin tQdng vao trien vpng nghe
nudi t i m , mot khi trQng t i m dQdc iQa chpn
td't, nhQng quy tac ve sinh dQdc phd' bie'n
O Tra Vinh cung nhu d Ben Tre, eae trai
dau dQdc cham sde kha can than Vao mua
n i n g ndng, gd'c dau dQdc phii rdm ra hoac
than la cay b I p de chd'ng khd dat Hang
nam, ngQdi ta bdn cho dau mdt it phan,
nhung each thQc thi lai hoan toan khac vdi
cac tinh Long Xuyen va Chau Dd'e Cay dau
trong tren cac giong da't cat, nhQng hang
nam vung nay thudng bi han nang khoang
nam thang Gid'ng dau than nhd cung dQdc
trong tai day, nhQng d Ben Tre it hdn d Tra
Vinh
2 6 Soc T r a n g Sde Trang ra't gid'ng Tra Vinh ve canh quan dong rudng cung nhQ ve cQ dan (da so'
la ngudi Khmer) Nghe t i m td tap trung d vung Tay Sum, mdt khu da't tren canh ddng each thanh phd' gan 12km Cay dau dUde trong rai rac tren dudng vao lang, hoac tQng cay rieng le, hoac tQng cum khoang mdt vai chuc gd'c dau
Cd sd duy nha't dang gpi la "trai tim"
n i m ngay d giQa lang, vdi dien tich khoang l/4ha Loai "dau Xiem" (mdm siam) dQpe trong each quang lm50, thanh tQng day each nhau 2m Ngudi Hoa - chii nhan ciia trang trai nay - nam nay khdng khai thac nQa, do vu hda hoan vita qua da tan pha mpi phQdng tien nudi t i m Cay dau gom 3 loai: dau Xiem, dau nQde (mdn tue) va dau Levair (mdn Levair) VQa qua, tuy bi han keo dai, cay dau van mpc td't, chQng td chit
da't Sde Trang thich nghi vdi cay dau Qb dl
cay dau d day chQa dQdc cham sde that td't,
cd le vi nghe tam td khdng dQcfc coi la ngudn thu nhap quan trpng NgQdi ta trdng dau nudi t i m chi vi cin cd lua de dung Cac lang Lai Tam, PhQdc Lai, Van Trat
va Yen Tap (tren dudng di Cin Thd) hdp thanh mdt trung tam t i m td quan trpng hdn Tren mdt canh dong chay dai ngdt 3km dpc theo dQdng Id, dan cQ ddng due, ddng sdng Vung Thdm chay qua giQa lang, nghe t i m td hinh nliQ chQa ma't eho dQng nhQ d mdt sd'vung khac
NgQdi Khmer cd tap quan sd'ng ddn gian
tQ xQa Cac loai lua mem, long lanh cua ngUdi Tau nhap vao khdng hdp nhu cau cua hp Hp chi can loai vai lua de may sampd, ao dai, veston Cd le vi vay ma nghe
t i m td v i n dQdc duy tri trong cac lang Khmer d Sde Trang cung nhQ d Tra Vinh
Trang 522 Rghien ciJru Lich siir so 1.2010
Xa Lai Tam cd hdn 30 ed sd nudi t i m
Thdi vu tam td la tQ thang 5 de'n thang 6
va tQ thang 10 den thang 11 Sud't ca nam,
mpt vai gia dinh lien tue nudi tam de bao
ve gid'ng T i m dudc nudi cung gid'ng dau
nhif d Tay Sum NhQng rudng dau cd 50 gd'c
boiic nhieu hdn la phd bie'n NhUng hinh
nhu nghe t i m Id chi that sQ phat dat d Lai
Tarn va vung phu can Theo dan dia
phQdng, gid'ng dau Xiem dQdc Qa chuong
hdn cac gid'ng khac, vi la dau Xiem cd nhieu
mat, cho nhieu td bdn va la loai td td't nha't
ve ea dp ben lan dp lang
Vi cay dau trong rai rac khap trong tinh,
ngudi nudi tam phai di kiem la dau tan
Phu Ninh, ed khi |)hai vao tan thanh phd
Soc Trang Vudn nlia dng Sdn Diep cd mdt
khu trong dau hcJn 200 gd'c (thupc lang
Khiinb HQn.g) Ndi chung, cay dau dQdc
trong ed hieu qua k h I p cac canh dong ciia
tinh S6c Trang
NgQdi ta cung trong giong dau nhd cay
nhif 0 Gia Dinh, Thii Dau Mdt va Bien Hda
NhQng nam dau, nha ndng thinh thoang
lam ed, chd khi cay dau ldn dan len, la che
phii mpi cay cd khac d jihia dudi Ngifdi ta
hai la dau luy llioo nhu cau nudi t i m Thdi
diem nudi t i m b i t dau tQ cud'i thang 4 O^ll
d i u mua mua); mua khd ngUdi ta ehi nudi
lam de cho t i m siiih san ma thdi
Nghe t i m td d Sde T r i n g cd the phat
trien mpt khi co ndi lieu thu on dinh va
ngudi ndng dan tha'y cd Idi thyc sy khi
trong dtiu tren nhQng canh dong bd hoang
hoac Iron cac dien lich trdng cac loai cay it
sinh Idi hdn Cd Ic cdn lau td t i m d Tra
Vinh, Soc Trang mdi trd thanh san pham
xua't khau quan trpng
3 6 Thu Dau Mot va Gia Dinh
Nghe nudi t i m d hai tinh nay ba'p benh
hdn d Tra Vinh va Sde Trang C) phia tren
Thii Dau Mdt, tai vung Bung Cau ngay xUa
ndi tieng t i m td, nbung chi ed hai khoanh da't nhd P h i n ldn dan dia phUdng deu biet nghe t i m td, nhQng chi lien hanh vad luc rdi rai Hau nhil ehUa cd mot ed sd nudi
t i m nao nghiem chinh Cung cd the d thdi diem Phai doan de'n tham (cudl thang 4) la diiu dii vdi can
Vung giiip ranh ciia tinh - Beii MQdng
va phu can cho de'n Hdc Mdn va Cu Chi - ed mdt trung tam t i m Id kha quan trpng NgUdi dan Hdc Mdn cho biet: vao vu td tam, hang doiin dan ba eon gai ganh ve nhQng sot la dau mua difdc IQ khap ndi Vung tie'p giap Cu Chi, nghe t i m td cd ve phat trien Vung chd Tan Pliu cd nhieu gia dinh nudi tam sudl ca mua niQa, vi la dau mua nay ddi dao O Ben Mifdng, ken tam rat xau, vQa nhd vQa yen; ngQdi ta khdng Qdm ma keo nhQ keo sdi bong vai de det thao hay diii (nipt loai tussor), dung may mac trong gia dinh
Dieu can lilu y: con ngai (de trQng tim) dem ban dQdi dang ken, va trpng iQdng ciia ken (de trQng) quye't dinh gid'ng t i m Neu can dong theo so'iQdng ken (4 "tien"= 1 can
= 600gr) thi khdng chinh xac, \n con tam trong mdi ken cung trpng iQdng rat khac nhau
O cac tinh Gia Djnh va Thu Dau Mdt, cd
sy khdng can xQng giQa iQdng la t i m vdi so' ludng con lam Hinh nhit ngQdi ta cho ring dung it la dau ma nudi dildc nhieu con t i m thi kinh te hdn! Thyc ra, con tam khdng dQdc nudi dQdng IQ to thi se nha it td Nhiing hp lai mong ed mpt ludng ken that nhieu, cho du cd giam ludng td! Thyc ra hp
da bd phi mpt each do dai ea Icen lan td, vi mdt khi con t i m khdng dilde chain nudi til
te se sinh benh, neu tam khdng chet thi
ken t i m cung xa'u NhQng ngifdi nudi t i m rat it hieu biet vd ve sinh dich to cung nhU
Trang 6Rghejam^toJlarn_Ky thai thupc Phap 23
nhQng nguyen t i c cd ban ve sinh ly ciia eon
t a m • • - i - i i • 'i l a , -J •
4 0 L o n g X u y e n ' ' ''
May chuc nam trQdc, nghe trong dau
linh nay ra't phat trien va v i n edn vi tri
quan trpng trQdc khi xay ra tran bao nam
1904 Bay gid dQdng nhQ nghe t i m Id ehi
cdn d Cu lao Gieng Ngay tai cu lao nay
-ndi cd cd sd ciia Hpi Truyen giao - cung
khdng edn trai dau nao nQa Vien cd nhi
trUde day da thu nghiem vice nudi t i m
nhitng khdng ket qua, nay danh b i n g Idng
vdi viec dot nhQng ta'm lua b i n g Id mua d
cac dao lan can va d Tfin Chau
Tai Con Mdi (bing My Ludng), ngudi la
tinh dQdc 7 don 10 ba da't trong dau, nhUng
cd le eon so' nay cdn ldn hdn Phan ldn dien
lich nay thude Hpi Truyen giao Gid'ng dau
d day la "dau-dud'i-di", khia la rat trdn,
tQdng ty gid'ng "dau se" cua Bae Ky va cua
Ben Tre Trong trai dau cdn trong xen cay
thud'c la, cay bap va cay tram Xila kia, d
Con Mdi va Cdn Cu trong rat nhieu dau Cd
le bipn phiip tich cQc de hoi phuc viec trdng
dau eae dia phQdng nay la mien thue nhif
da dl) dung d Blc Ky va Trung Ky
Cu lao Ba Xang (dd'i dien vdi Chd Thu
Chien Sai) cung cd trong dau, vdi mdi cd sd
nudi 12 thung tam Idn (qua lln dd'i lot IhQ
4) Con t i m ldn, chic, nbUng khdng dQdc
deu IQa, tuy khong ed da'u hieu benh tat
Cung nhQ nhieu ed sd khac, didu dang trach
nay la ngQdi ta chi cho t i m an ra't it la dau
trong mpt ndng t i m luc nbiic day dac
Ngoai nhQng trai d.iu ndi tren, cdn phai
ke den nhQng nudng dau quan trpng d lang
Long Kidn Cach d.ly 4 nam lang nay cd da't
trong dau, nhQng nay da chuyen sang
trong bIp, Ilia va dau Khu chd Thii Chien
sai ed vai chye khung eili nhQng phai mua
td d Tan Chau
Tdm lai, nghd t i m td d tinh Long Xuyen xifa kia rat phat dat, nhUng nay canh tUdng do khdng cdn nija Dat dai cd the trdng dau thi ra't nhieu, nhUng nghd trdng lua qua nang dpng da lam ngifdi ta coi nhe nghe td tam HSn rang ngifdi dan Long Xuyen sii tim tha'y d Tan Chau mpi Inm gQdng de bdi phuc nghd td t i m da mdt Ihdi phat dat
5 d T a n C h a u ( C h a u Doc)
Cd le Tan Chau la trung lain tam Id quan trpng nhat cua Nam Ky Quanh vung Tan Chau cd nhidu lang nghd tam td nhif Long Phu, Tan Long Thuan, Long Kiianh, ThQdng Thdi va Cu lao Ma Cd den ngdt 300ha dat trdng dau trong vung nay
T i m quan trpng ciia nghd llni td Tan Chau lh(2 hien d nhQng cd sd Qdm td vdi 5 den 10 be Qdm, d nhQng trai dau vdi dien tich nhieu ha Phai doan difdc tiep xue vdi nhQng ngifdi nudi tam rat nang ddng, chii yeu sdng bang nghd l i m td va san sang licj) nhan nhQng phifdng phap ed the tang them nguon thu nhap
Tan Chau n i m tren ddng sdng ldn, cd tau be ciia Hang Van tai dUdng sdng va sa-lup cua ngQdi Hoa qua lai, so' ngQdi nudi
t i m ddng dao va nhidu kinh nghiem Mdt khi trinh dp ky Ihiial cua ngifdi nudi tam dQdc nang cao, chac chan Tan Chau la vung thuan Idi nha't cho vice thanh lap mdt Trung tam T i m Td, vdi muc dich chinh la phan phdi cho dan ban xQ nhQng trQng
t i m da dUde tuydn lUa Tiep dd mdi la vice pho bien cac phifdng phap nudi l i m va Qdm
td Qu viet nha't, vdi viec xay nhQng be Udm kieu mail
Trung tam t i m td nay phai luon cd sin ken t i m vdi khdi lifdng ldn de cd the tuydn iQa gid'ng td't; phai cd nguon nifdc doi dao
de daj) Qng cac khau van hanh va cudi ciini'
Trang 724 Rghien cijru Lich sir s61.2010
la nhQng phQdng tien van chuyen thuan
tien de lien lac vdi ta't ca cac tinh ly cua
Nam Ky
Cd the khang dinh r i n g : chi cl Tan Chau
mdi hdi dii nhQng didu kien tren mpt each
kha quan, khdng mpt trung tam t i m td nao
khac cd the cd difdc
Viec thanh lap Trung tam T i m Td chi
nen bat dau mdt each khiem td'n, trQdc bet
la ed' gang san xua't dQdc 100.000 trQng
t i m / n a m vdi chi phi 5.720$ (piastre) trong
nam dau, bao gdm viec xay dyng phdng thi
nghiem, nha nudi tam va nha d
Vien Chu tinh Chau Doe (PECH) hQa
san sang tai trd 1.500$ lay tQ ngan sach
hang tinh de giup vao viec xay dyng, neu
Thdng ddc Nam Ky quyet dinh chpn Tan
Chau de dat Trung lam nay
NhQng do xuat tren day difdc Thdng dd'e
Nam Ky can n h l c Theo cdng van cua
Thd'ng dd'e giii Chu tinh Chau Dd'e, trQdc
mat chQa vdi ban nhQng ke hoach quy md
ldn, ma chi can xue lien ngay viec xay dQng
Tan Chau thanh mdt trung tam nudi t i m
kieu mau
II THANH LAP TRUNG TAM T A M T O
KIEU M A U Cf TAN CHAU
Ngay tQ d i u the ky XX, thyc dan Phap
nhin tha'y d Tan Chau mpt ngudn khai thac
thupc dia va xua't khau beo bd trong lanh
vyc t i m td d Nam Ky, nhQ hp da thyc hien
mdt ke hoach tQdng ty d Phu Lang ThQdng
(Bae Ky) Trung tain tam td kieu mau Tan
Chau da ra ddi trong hoan canh dd
Tan Chau la dia diem thuan Idi nha't de
xay dyng mdt trung tam l i m td kieu m i u
d i u tien d Nam Ky, nhQ Bao cao nam 1907
da dan Van de cdn lai cua Trung tam nay
la cung cap cho ngQdi dan Tan Chau nhQng
trQng t i m da dUdc tuyen gid'ng can than,
mat khac du nhap each nudi tam va Q(Jm td cua chau Au de hp tham khao va cai tien;
b i t d i u b i n g vice tuyen gid'ng va xay dyng nhQng be Qdm thi nghiem Mud'n vdy, Trung tam phai ludn san cd ken tam da tuyen lya vdi sd'lQdng ldn
Mat khac, phai khuye'n khfch vice trdng dau va mien thue da't trdng dau Ngan sach chiu thiet mpt khoan tien nhd, nhUng hieu qua lai ra't Idn Kinh nghiem d cac Cd sol
t i m td Blc Ky (Phii Lang ThQdng, Kien
An, Thai Binh, Nam Dinh, Blc Ninh ), nhd midn thue ma dien tich trdng dau tang gan 100 ha
De tuyen lya dQdc gid'ng tam tot, trQdc bet phai thay the ngay nhQng gid'ng t i m khdng qua tuyen lya b i n g gid'ng t i m da tuyen lya theo phudng phap Pasteur Mdt sd' gid'ng l i m da tuyen chpn mang tQ Bae
Ky vd thQ nghiem d Ben Tre va Tan Chau eho ket qua rat kha quan (thii ngbipm thanh cdng IQa gid'ng thQ hai b i n g ken cua IQa dau, hinh dang ken dai bdn, to hdn ken
t i m dia phQdng) Vdi gid'ng ken nay, mdt nha t i m d Tan Chau da nudi dQdc ngdt 100 nong t i m
Ddi vdi Trung tam kieu mau Tan Chau, eae nhan vien ky t h u a t (do chinh quyen bd' dung) ddng vai trd quan trpng Nhiem vu ehu yeu ciia hp la ehi dude sil dung cac gid'ng t i m da dQdc tuyen lya
Ve viec Udm td, trong khi chd ddi xay dung xong cac be Udm kieu m l u , nen van dung kinh nghiem dan gian d tQng dia phUdng
Torn lai, mdt trung tam t i m td kieu mau, biet phat huy Idi the ciia chat dat va thdi tiet Nam Ky, phai tao dudc sQ phat trien manh me trong khau cung cap nguyen lieu (san xua't kt'n t i m ) , trQdc bet
la xuc tien vice trdng dau va nudi tam
Trang 8Rghe tam ta Ram Ky thin thupc Phap 25
1 N g u o n d a u t a m • • '
Trung tam Tan Chau yeu cau cac linh
cung ca'p cac gid'ng cay dau de trdng IhQ
nghiem, nhung trQdc m I t (thang 6-1908)
chua vdi trdng ngay, dd phdng lu lut s i p
den, chi trdng dau phong dd tang dp azote
cho da't, chd den thang 10 se chiet canh
dau
Cay dau thii nghiem mpc rat td't, khdng
edn bi lut loi de dpa va se sinh Idi bat dau
iQ nam sau Sau khi da't dQdc cay xdi, canh
dau chiet se dQdc giii ddn De bao ve trong
khi van chuyen, canh dau chiet cin cao
khoang Om30 va bd lai can than, khi xep
vao tau thuy nen tranh xep g i n Id dot
Theo hQdng d i n cua Ban chuyen trach
nganh t i m td, cay dau phai trdng each
nhau td'i thieu 1 met Khi cay dau da cao IQ
lm20 den lm50, thi phai e l l ngan (chi cdn
0m30 so vdi mat da'y) Sau 8 thang, cay dau
se cao 0m60, cQ hai nam lai nay ra mpt
than cay khac khoang OmlO trdn cay gd'c
Can didu chinh cho cay dau phat trien theo
dang mpt cai tan, tao dien phat trien tdi da
cho la dau
2 T u y e n lUa g i o n g t a m
Sau ngdt mpt nam xay dyng de an va
khao sat bd' sung tren nhieu dia ban, den
thang 6-1908, Trung tam Tan Chau tap
trung vao vifc xay dyng Phdng tuyen lya
gid'ng t i m :
- Chuan bi vat lieu ed s i n tai chd
(cd'p-pha, van, spt ), nhQng lien dp cham vi
thieu van, tro, phai dat mua van b Bae Ky
gia re hdn
- SQ dung mung man va iQdi kim loai de
ddi phd vdi nan "con lang" d trung lam,
ddng thdi khuyen khi'ch cac gia dinh nudi
t i m ap dung cac bien pb.ip nay
"Con ling" phd bien khIp Nam Ky va bat cQ ngQdi nudi tam nao cung deu biet loai "cdn trung bai canh" nay (d Bae Ky, con ling dUde gpi la "con nhang") Con lang xua't hien nhieu d vung Tan Chau khoang thang 2 va thang 10 am lich; mpi ngQdi ddu biet rd tai hai cua cdn trung nay neu khdng
cd bien phap ddi phd
Trung lam Tan Chau dy dinh chi 30$ de mua iQdi kim loai (theo kinh nghiem cua cd
sd t i m td Phu Lang ThQdng-Bic Ky) LQdi
s i t chi thich hdp vdi nhQng gian phdng kin vach Nha d cua dan ban xQ thi khdng phai nhQ vay NgQdi nudi t i m An Nam dat cac nong t i m d bat cQ ndi nao trong nha tranh cua hp, mien la khdng bi gid lua
Cach bao vp thyc td nha't trong tinh hinh hien tai la sQ dung mung man Tuy bien phap nay v i n cd chd bat cdp, nhQng that khd b i t bude ngQdi "nha que" phai thay the mung man bing bien phap lot hdn nhUng chi phi lai cao bdn nhidu Them nQa, nha cQa cua nhQng ngifdi nudi tain An Nam thudng am tha'p, nhQng tam hidi kim loai vdi gia 3fr/m^ se nhanh chdng bi ri s6t khi sil dung Cach td't n h l t hien nay la khuyen khfch cac nha nudi t i m nen danh nhQng gian rieng de nudi tam, ddng thdi chd'ng "con ling" bing nhQng manh Ire ngan ciia, ket hdp vdi vice tay ue khi ed dich benh t i m cQdng
NgQdi nudi t i m ban xQ mud'n sQ dung loai mung bang vai gai de thay the loai mung b i n g sdi bdng kem thoang khi, dd cung la mdt each cai tie'n tiofdc mat Viec cai tien dung eu nudi t i m va nhQng quy tie
ve sinh cho l i m ehi cd the tien hanh tQng
bQdc
Rieng d Trung tam Tan Chau, vi phdng nudi t i m khdng cd Iran, vay nen bign phap thyc te nhat la sQ dung nhQng mung rpng
Trang 926 Rghien curu Ljch 5i5r so 1.2010
ket hdp vdi litdi sal d cac cQa sd D Q linh
can 120$ (piastre) de him cQa iQdi sat d
phdng nuui t i m ; t r I n nha se ghep b i n g van
cay Phdng nudi t i m nhat Ihidt phai cd
nhQng pbudng lien hQu hieu chd'ng "con
lang" Vi cac ken gidng bi con ling lam hQ
hai xua't phat IQ nhQng ly do rat khac
nhau Cac vach ngan bang lifdi kim loai da
lien hanh IQ thang 3, nay phai tam ngifng,
vi Sai Gon chifa kip cung cap ludi s i t
Hien tai Tan Chau da cd lkg200 ken
gid'ng, se tuyen kfa qua kinh hien vi va
phan phdi mien phi cho cac nha nudi l i m d
eae lang lan can Nd iQc chinh cua Tan
Chau la thuyet phuc cac nha nudi t i m
cha'p nhan gid'ng tam da tuyen lUa de bao
dam thu hoach binh Ihudng, lien tdi cd lai
Vice tuyen lUa gid'ng tam dQdc lien banh
ddu dan iQ ngay 1-9 nhd so' ken t i m cua
dng Girard (Suzannah) va cua dng Bui Van
Danh b Md Cay, lai mua Ihem 2 Id ken t i m
dThdi Sdn
Da xet nghiem hdn 9.000 con ngai (chi
ed 50% con ngai tot) So' ken l i m cua dng
Girard va cua Ben Tre cung cap 90% con
ngai lanh manh So' ken l i m ciia Thdi Sdn
cd 10% con ngai bi benh lam gai
Dung cresyl va sulfate ddng de tay rila
dung cu eae nha nudi t i m lan can (trQdc
khi hp nhan gidiig l i m da lya chpn); day la
khoan chi lieu ngoai dy tinh nhifng can
thiol Vdi da nay, cd the tang cQdng gid'ng
tam dii tuyen lya, cd the cung cap gan 20
lln so vdi hien nay, kip dap Qng cac ddn
dat hang
Theo bao cao djnh ky (10-1908): viec
tuyen gid'ng tam dien bie'n rat td't Da phan
phdi bet 4.530 con gid'ng Nhan them ciia
dng phu XQdng va mpt hQdng chQc d Md
Cay 25kg ken tam rat dep Qua kiem
nghiem tren kinh bien vi, ty le eon ngai bi
benh tam gai da giam b i n , chi cdn 1/100 Day la mpt ty lo chifa lung cd eho ddn nay, ngay ca nhQng Id ken lay IQ midn nui Chau Ddc cung khdng difdc nhu vay Trude mat,
cd the di Ben Ti'c (Md Cay, Ba Tri) de thu mua ken Cd thd gia mua ken tQdi d Ben Tre gap ddi gia ken d Chau Ddc, nhirng van
cd Idi
So lifdng gidiig tam phan phdi trong thang 9 vQdt xa con so'eiia cac t h i n g trUdc
dd, tuy thdi gian qua viec nudi tam d Tan Chau that gian nan, mdt phan vi nan "con ling", mdt phan do cac benh tam khac Nhieu cd sd nudi tam nhif d ThQdng Phifde, Long Khanh dang thieu gidng tdi nghiem trpng; cd khi ca nipt nong tarn bj benh phai
dd bet xud'ng sdng
3 L a p d a t b e lidm - Xay 16 k e o sdi
td - Che b i e n p h e p h a m
Cudl nam 1910, nhan dip Phai doan Blc
Ky chpn Tan Chau lam diom khao sat nghd
l i m Id Nam Ky, Trung lam Tan Chau difdc
l i p dat mdt sd'thie't bi mdi:
- Be Qdm td: van hanh ngay 11 t h i n g
12, Tuy mifa lu keo dai, jjhln ldn dien tich trdng dau bi ngap, anh hifdng den viec nudi
t i m , nhung Trung lam da kjp thu mua dQdc ma'y tram kg ken t i m , dung hdi hfim ken de kip dQa vao cac be Qdm (vice ham ken b i n g hdi nifdc difdc ap dung d Phap nhung chifa dQdc thich dung d Ddng DQdng
do dac diem eiia ken t i m va do khi hau am tha'p)
Chu nhan eae nha t;im trong vung ra't hai long khi quan sat each van hanh khac nhau cua 2 be Qdm: mdt be Qdm sdi td manh de xua't khau va mpt be Qdm s(;)i td cQng dd dot lua ban xQ va det lua trdn b i n g sdi td nguyen chat Mpt so cdng nhan nQ thQc tap trdn may mdi qua cac cdng doan (lya ken, biit sdi va keo spi Qdm )
Trang 10Rghe thm ta Ram Ky thdri thude Phap 27
Theo danh gia cua Phai doan khao sat
Bae Ky, td sd'ng cua Nam Ky da dUde cai lien
nhidu, ed gia tri tifdng dudng td sd'ng cua
Bae Ky, nghla la de dang xua't cang sang
Phap Loai td nay cd gia tQ 9$ den 10$/kg
hoac cao hdn, tuy theo cha't iQdng (ddu sdi,
cudn tot ) Loai td sdi cQng dung del tussor
cung cd gia tifdng difdng loai Id ndi tren
Phai doan cho rang: chifa can cai tien
phifdng tien san xua't td sd'ng b i n g may
mdc Au chau, vi loai Id nguyen gd'c d Tan
Chau cd gia 9$-9$50/kg, vo dan dia phifdng
ehua tha'y ed Idi nhidu kjii Qng dung may
mdc cai lien
O Tan Chau, ngUdi ta chi can 15kg ddn
20kg ken tam da cd 1kg sdi Id, trong khi cac
phQdng tien cai lien pb.li can ddn 20kg den
25kg Bing pbUiing phap truydn ihd'ng cua
dia phQdng, cd the cung ca'p mdi ngay 600gr
td sd'ng, trong khi cac phUdng lien cai tien
(cua chau Au) cbi cung ca'p mdi ngay 150gr
den 200gr Neu dung nhif vay thi khdng cin
dat va'n dd san xua't lua injn (mdng) d Tan
Chau de xua't khau, ma chi nen sdn xuat lua
min de tidu thu trong nifdc
Tuy nhien, dfui chung Nam Ky va d Tan
Chau ndi rieng cung dii bifdc dau thQa nhan
linh Qu viet cua nhQng may mdc mdi (cung
nhQ nhQng bd phan cai lien de Qdm td, che
bie'n phd pham ) vd ca bai mat ky Ihual va
kinh id so vdi nhflng dung i u truydn Ihd'ng d
dia phQdng Bing chQng la: ngoai Ben Tre
va Long Xuyen, mdt so tinh khac da cQ
nhidu nQ cdng nhdn den thyc lap d Tan
Chdu Mdt sd' nhd t i m vung lan can cung da
ty ddng cQ ngQdi den Tan Chau tim hieu
phudng phdp Qdm td mdi va yeu ciu difdc
cung cap nhQng be Qdm cai tien
- Xdy 2 Id kdo sdi: moi Id cd 2 bep va 4
ndi theo m l u Blc Ky (be thdng dun ndng re
tidn hdn cdch dun ndng d dia phQdng)
- Che bien phe phim: IChau che bien nay h l u nhu chifa dQdc Nam Ky biet don hoac ft ra cung rat coi thQdng NhQng ken tam xa'u, tham nQde hoac Id xoan neu che bien theo cung cdch dia jibQdng thi chi tao
ra mpt khdi ket dinh, chi bdn difdc 0$60-0$70/kg Trdi lai, d Blc Ky, bing cdch lam Ihii cdng Ihich hdp, gid trung binh mpt kg phe pham ban difdc 2$50 den 3$00 NhQng ken xau rat kho Udm bang mdy thi Udm bing dua, ban vdi gid 3$-4$/kg NhQng Id xoan sau khi dQdc keo dudi ra, van sach vd dep mau, dUde cdc nha xudt cang tra gid l$60-l$80/kg NhQng ba ken cung dQdc sQ dung, nhu Udm loai ken xau, ciing cd the
bdn dUdc 4$/kg Cdc chi- pham nay hodn
todn mdi la vdi Tdn Chdu
Nhan x6t vd Trung tdm t i m td Tdn Chau va nghd t i m td Nam Ky ndi chung trong tb.ip nien d i u tic'^i cua thd ky XX, Phdi doan (3anh ndng va Thudng rnni Biie
Ky cho ring: ky nghe t i m td Bae Ky se rat
cd Idi khi ky nghe l i m Id Nam Ky Qng dung nhQng phifdng phaj) mdi
Nam Ky cd the che bien va xudl cdng nhQng sdn pham Id t i m vdi gia cao, dac biet la t(J non (min) vd dui; lai cd the bdn
eae IbQ pham vh phd pham cho Bic Ky do
hp che bidn loai tussor va "shangtung fin",
cd the canh tranh vdi cdc san pham cung loai ciia Trung Hoa va An Dp
NhQng ken t i m bi rdcb, cd Id thiing (do khau lya ken hoac do cdc nguyen nhan khdc) cung se tim dQdc d Bae Ky ndi giai quye't de thu Idi Nhd vi(3C Qdm td bing tay ra't can m i n , nhQng ken hdng so difdc keo thanh loai td de del tussor thd
(Xem riep frun^ 63}