Cdng vdi nhdng tan da cda tin ngadng nguyen thuy sdng bai t h i n ta nhien cd le la van dagc bio tdn td thdi dai Phd Nam, trai qua thdi gian xa hgi Chan Lap cd bai tdn giad ldn cung[r]
Trang 164 Nghien cuu Ton giao Sd 11 - 2009
TON GIAO a NlTOrC NGOAI
M O T S O VAN DE VE TIN NGlTONG TON GIAO 0 CAMPUCHIA THdl KI ANGKOR (802- 1434)
;J ' i
D an tdc Khmer la dan tgc rat sung
dad va vdn minh Khmer la nen
van minh ten giad Cac di tich, di s i n cdn
lai tren mat da't, bay ddgc phat hien qua cac
nghien cdu k h l c cd hgc cung nha cac ta lieu
thanb vdn, cac huyen thoai truyen thuyet
v.v chd tha'y rd dieu dd Cac nha nghien
cdu da tim tha'y vd so' nhdng taring thin,
tagng Phat cd gia tri vdn hda cac da dagc
tim tha'y tren khdp mgi mien cda da't nadc
Cdng vdi nhdng tan da cda tin ngadng
nguyen thuy sdng bai t h i n ta nhien cd le la
van dagc bio tdn td thdi dai Phd Nam, trai
qua thdi gian xa hgi Chan Lap cd bai tdn
giad ldn cung ten tai dd lai dad Phat va dad
Balamdn (Brahmana) va ea nhdng yeu te
cua Hindu giad, Gida bai tdn giad nay it khi
xay ra tranh chap hoac xung ddt nhau ma
chdng thddng hda hrip, bd sung cho nhau
tao thanh mgt truyen thd'ng khoan dung tdn
giao, Truyen thd'ng tdn giao dd da chi phd'i
ta taring, tinh d m , cac elm thdc va sinh
heat vdn hda cda ngadi Khmer cung nha
ddi sd'ng chinh tri, xa hgi cda dan tgc nay,
I TIN N G I / O N G TON GIAO TRUYEN
THONG CUA NGUOI KHMER
Cdi ngudn cda vdn hda, vdn minh cda
ngddi Khmer ddgc xay diing td nhdng ca
dan sd'ng tren vdng ha lau sdng Mekong
DirONG VAN HUY *'
da thoat khdi trang thai da man cua che
do thi tgc thdi nguyen thuy de bade sang thdi dai vdn minh cda xa hgi cd giai d p
va cd nha nadc Trong dd, ve mat sinh boat tinh t h i n cda cd dan Khmer ri day, thi hg cd tuc thd cdng t h i n linh va td tien, tuc xay ddng mie'u den tren nhdng diem cac: ndi, doi, hay gd Hg thd cdng mdt each phd bien t h i n Da't, than Nadc Bieu taring cda nhdng sdc manh thien nhien, nhdng sdc manh cd anh hifdng tdi cugc sdng cda ngadi dan tren manh da't nay-nrii dat va nadc quyet dinh sa no ddi, giau ngheo- la mgt con ran chin d i u ggi la
"Naga" "Naga" xua't hien ngay td kbi lap nadc Campuchia va se sd'ng vdi nadc nay
t r i i qua mgi thdi dai lich sd n h a met vi than bao bg da't nadc "Naga" dong thdi cdng la bieu taring cda tinh lien tuc lich
sd cda xd sd nay va cda nhan dan sd'ng tren m i n h da't dd Trong vd tru, hg quan niem cd mgt sii xung khac, mdt sii dd'i lap gida trdi va da't, gida ndi va bien, gida nadc va Ida, gida leai chim sd'ng tren trdi
va Idai ca sd'ng dadi nadc, v,v,
Cdng n h a cac qud'c gia trong khu vac thdi dai bay gid, C a m p u c h i a sdm chiu
* ThS., Vien Nghien ci'ru Ddng Nam V Vidn Khoa hoc Xa hdi Vidt Nam
Trang 2nhieu anh hadng cda vdn minh An Dd
Phat Giao, Balamdn giao (Brahmanism),
v.v da tham nhap vao xa hgi Chan Lap
va cd nhdng tac ddng sau sdc de'n thdi lap
qudc Van bia Baksay Chamkrong cd nien
dai the ki X vie't ve mdt dao si tu banh
khd' hanh ten la Kambu Svayambhuva,
ke't bdn vdi tien nd Mera, con gai cda
t h i n Siva Hai ngadi da sinh ra cac ddng
vua Kambuja, con cua Kambu hay
Kambujadesa tdc "Dat nadc Kambuja"
Theo chuyen gia ve lich sd cd dai
Campuchia Lawrence Palmer Briggs thi
khai niem "svayambhuva" cd nghia la
"ban nga sang tao" (self-creatingY^K Tien
nd Mera la do t h i n Siva ban cho Kambu
Svayambhuva Nha vay, yeu to' tdn giao
da hda quyen vdi huyen sd trong tam
thdc cua ngadi Khmer ve thdi dang nadc
Tien nd Mera la bie'u trang cda Ddc
thanb M i u (Goddess), cua yeu td' "Me"
nguon cdi, dagc thieng hda nham tdn
vinh td' tien Nhieu kha ndng ten ggi
"Kambu", "Kambuja" bay "Camhujadesa"
da dagc cli bien de "phd hgp vdi tam li
cua ngadi Khmer" ri thdi ki sau de
Nhdng tin ngadng truyen the'ng cua
ngadi Khmer da dat nen tang cho sii
dung hrip cac tdn giao ngoai lai vao Ket
hgp nhdng tin ngadng truyen thd'ng vdi
nhdng yeu td' tdn giad khac difric du nhap
vad, td An Dd sang bay td Trung Hda tdi,
de san sinh tad nen mdt nen vdn bda van
minh mdi dgc dac rieng cua ngadi Khmer,
nd vda cd tinh cha't sang tao dgc dao, lai
vda cd tinh chat dan tdc dam da Vdn
hda, vdn minh Khmer chinh la ke't qua
cua sd ke't hgp bai boa va sang tao gida
nen van bda b i n dia lau ddi - vdi tin
ngadng sdng bai ta nhien - vdi nen vdn
hda An Do td ngoai tdi
II TIN N G U C J N G V U A - THAN
(DEVA-RAJA), NUI - MIEU THO (TEMPLE-MOUNTAIN)
Thdi ki Angkor, bd may quan lieu nha nadc quan chu chuyen che la mgt bd may quan lieu pbdc tap dagc xay dang tren nhdng nguyen tac td chdc chat che va theo nhdng quan niem tdn giao cda tin ngadng Vua- T h i n (Deva-raja) Trong ta'm bia ri Sdok Kak Thom cd vie't lai nha
sau: "Luc dd, nhd vua di den tri vi d
Manhendraparvata, vd Ddc dng Civakaivalya cung di de'n d trong kinh thdnh dd de phuc vu cho nhd vua nhii triidc day Khi dd, mgt tdng Id Bdlamdn
cd ten Id Hiranyaddma, tinh thdng ma thudt phii chu, dd tdi xd sd ciia ngdi Nhd vua ben mcti dng ta td chdc mgt nghi le de cho dd't niidc ciia ngiicfi Kambuja khdng phdi phli thudc vdo Java nda, vd de cho chi cdn mdt vi qudn viidng duy nhdt ldm chua te thien hg ggi la Chakravartin Vi Bdlamdn dd tien hdnh mgt nghi le theo thdnh thii Vindcikha vd lap ra thiet che Vua - Thdn (tieng Phan: devardja, tieng Khmer: kamrateng jagat ta rdja) Ong ta gidng dgy thdnh thd Vindcikha, Nayottara, Sammoha, Ciraccheda Ong dgc td ddu de'n cudi de vie't vd gidng gidi nhdng sdch dd cho Ddc dng Civakaivalya vdo viec te le vd thd cung Vua- Thdn vd khdng chiu de cho nhdng ngddi khdc tele Ddc dng Civakaivalya, vi td te (purohita)
dd chi dinh mgi ngiicfi hg hdng cua ngdi vdo cdng viec cung te'ndy"'''
Hien d Pbnom Kulen cdng trinh di tich duy nha't cd lugt p h i n kien true hinh
1 Lawrence Palmer Briggs A Sketch of Cambodia
History The Association for Asian Studies: Tlie Far
Eastern Quaterly, Vol 6, No 4 Aug., 1947, tr, 348
2 G Coedes Cd su cdc qudc gia An Di) hda dVien
Ddng N.xb The gidi, 2008, tr 187
Trang 366 Nghien cun Ton giao Sd 11 - 2009
chop (hoac ggi la kien true den hinh Kim
td thap: Pyramid-temple) la Krus Preah
'Aram Rong Chen Ngadi ta cd the cha'p
nhan r i n g nd taring dng vdi ngdi dien
thdi Vua - T h i n d i u tien, va khi
Jayavarman II cdng nhdng ngadi ke vi
cng khdng cdn ddng dd d
Mahendraparvata nda, bg da cho xay
dang nhieu den thd - ndi (hay ndi- mie'u
thd) d trung tam nhdng kinh thanh cua
minh tiep sau dd Trong nhdng the ki sau,
viec ddng dd cua Jayavarman II tren ndi
Pbnom Kulen da dagc coi n h a la mdt sa
kien lich sd danh da'u sii khdi d i u cua
met thdi dai mdi Trdng nhdng bia ki
Jayavarman II thadng dagc ggi nhieu
nha't vdi danh hieu "nha vua ddng dd
thanh tren dinh ndi Mahendra"'^' Ngadi
ta khdng biet thdi gian ddng dd tren ndi
Pbnom Kulen bao lau Bia ki cung cho
biet: "Sau dd, nhd vua trd ve tri vi trong
dd thdnh Harihardlaya vd bdc tiidng
Vua- Thdn cdng dddc mang tdi dd Vi
thdy tii te vd nhdng ngddi trong gia dinh
cua dng ta vdn hdnh le nhd triidc Vi td te
mdt khi dng con tri vi Roi nhd vua mat
trong thdnh Harihardlaya cd hdc tdffng
Vua- Than"'"
Vdi tin ngadng tdn giad dd, nhdng chdc
vu quan trgng nha't cua be may nha nadc
deu n i m treng tay nhdng ngadi dai dien
cua tang ldp tdng Id Balamdn cao ca'p Ting
ldp tang Id Balamdn cao cap nay vda cd
nhiem 'vu quan K tnic tiep cdng -viec cdng te
va quan li kinh te cac den chda, vda cd
nhiem vu truyen ba tdn giao "Deva-raja" va
truyen thu kien thdc vdn hda va khoa hgc
trong nhan dan NTneu dng vua dd lay
nhdng hgc gid Bdlamdn di theo minh trong
tdt cd mgi cugc di chuyen vd trd thdnh ngddi
chii te cua mgt ttic thd cung Vua- Thdn
(Deva-raja)''\
Ta'm bia d Sdok Kak Thom vie't: "Khi hg
den khu phia Ddng, nhd vua dd cap cho gia dinh thdy tii te ciia minh mgt khoang ddt vd mgt ldng ggi Id Kuti Sau dd nhd vua ddng dd d trong thdnh Harihardlaya, thdy td te cung d trong thdnh phd dd, vd nhdng thdnh vien gia dinh cua dng diidc
bo vdo trong dgi thi ddng"^^' Rieng mdt so'
ngadi au td nha't, thdng thai nha't va cd uy tin nha't trong t i n g ldp nay thi dadc nha vua cd gid chdc vu cac quy nha't trung trieu Trade bet phai ndi den cac \d cao tdng boa thadng, tru tri cae den chda ldn, ggi la "purohita", ddric cae but tich mieu ta
la nhdng ngadi "hieu biet khoa hgc cua
trdi tim, hieu sii mdu nhiem cua ma thudt
vd cua cdu thdn chu, biet cdc bi mat ciia cdc nghi le ton gido, bi mat ciia tieng chudng vd tia chdp" Nhdng ngadi nay
thadng dagc nha vua mdi ve kinh dd chu tri cac budi le trgng the vi n h a le dang quang cho nha vua hoac de lam quan sd cho nha vua trong nhdng van de qud'c gia dai sa hay trong viee xet sd nhdng 'vu tranh cha'p quan trgng ve quyen sd hdu rugng da't cua quy tgc va den chua Ching ban n h a Sukshma\dndu ngadi da ddng vai trd la "purohita" trong sud't thdi gian tri vi cua Jayavarman III, tiep tuc phuc vu chd Indravarman I, trong khi gia dinh phuc
vu cho "Deva-raja" n h a thddng le, "dddi sd tri vi cua H M Isvaraloka, "Deva-raja"
cd t r d d H a r i h a r a l a y a , ta't ca t h a n h vien
3 Xem thdm Lawrence Palmer Briggs The Ancient
Khmer Empire, Issued as Volume 41, Pan 1 of the
Transaction of the American Philosophical Society
1951, tr, 88, 89,
4 G Coedes Cd su cdc qudc gia An Do hda a Vien
Ddng, Nxb The gidi, 2008, tr 190-192
5 G Coedes Cd su cdc qiidc gia An Do hda a Viin
Ddng Nxb The gidi, 2008, tr, 185
6 G Coedes Cd su cdc qudc gia An Do hda d Vien
Ddng, Nxb The gidi 2008, tr 185
Trang 4trong gia dinh da lam l i cho deva-raja
trong li ddng quang''" Hg la nhdng
"purohita" cua nha vua, cdn ddgc ggi la
"rajapurohita" thadng xuyen sd'ng ben
canh nha vua, daric nha vua bet sdc tin
dung, dadc quyen ra vad ndi cung d m , va
khi nha vua cdn dang thd au, thi dagc cd
gid chdc nhie'p chinh dai t h i n , Vi
"rajapurebita" d i u tien thee tin ngadng
"Deve-raja" de Jayavarman II dat ra la
Sivakaivalya, ngadi ddng d i u mdt ddng
hg Balamdn nd'i tie'ng thdi ba'y gid, mdt
ddng hg da cung cap cho cac ddi vua
Angkor ra't nhieu "purohita" cd tinh chat
cha truyen con nd'i, Chinh Sivakaivalya
la ngadi ddng ra to' chdc bud'i li ddng
quang cho Jayavarman II nam 822 tren
dinh doi Mahendra d ndi Pbnom Kulen
Vi cac "rajapurohita" vd'n la nhdng bac
rat thdng thai va cd ddc do cao sieu, nen
thddng dagc chgn lam t h i y hgc cua vua,
va vdi ta each dc, hg dagc cac nha vua
phong cho chdc tadc ggi la "guru" ddi hdi
phai thdng thai 5 loai tri thdc sau day:
ngd phap Sanskrit, khoa hgc, chinh tri,
tdn giao, sd thi Mahabarata va
Ramayana, va biet truyen thu nhdng tri
thdc dd cho hgc trd minh Bat d i u td thdi
Jayavarman V trd di cac bdt tich khdng
ndi de'n cac chdc "rajapurohita" hay
"purohita - deva-raja" nda, nhang lai ndi
nhieu de'n chdc tadc "guru", ngadi thay
ddng thdi la ngadi cd' va'n chd chd't, ngadi
thiic hien nhdng y do to ldn cua nha vua,
trong dd cd viec thie't ke va kien true cung
dien, va den chda, Jayavarman VI khi
mdi len ngdi ndm 1080 da yeu d u vi
"guru" dang kinh cua minh la
Divacapandita to' chdc l i dang quang, Ve
sau, cung cd to' chdc nhdng bud'i li long
trgng khac trong dip nha vua ban tang
rugng da't cho quy tdc quan lieu va cho
cac den chda, Divacapandita ndm 1107 lai cung td chdc le ddng quang cho Daranlndravarman, em cua Jayavarman
VI, de roi trai lai, dng vua nay dda ngadi chau ngi cua hai dng vua trade la Suryavarman II len ngdi ldc cdn ra't tre, Dadi ddi Jayavarman VII, chdc tadc
"guru" dagc chuyen sang ddng hg tang Id mdi la Mahgalardta, Nha vua da xay dang rieng cho vi thai sa cda minh ngdi den Taprdm long lay, trong dd gida cac tagng t h i n Hindu giao cd pho tagng cua
"guru" Giayamalard dadi dang Bd Tat (bddhisattvas) 'i'-' ^" '>'i"'" ';':' i<;>- >i 'i.".',;.i
Chdng ta biet r i n g , vua Khmer la
"Deva-raja", nhan vat trung gian gida Cdn ngadi va cac the lac t h i n thanh, duy tri trat ta (dharma) da dagc thie't lap dd
to tien truyen lai, ngadi thay mat than dan de van dgng the gidi tam hnh ban phat sa phi nhieu che vadng qud'c minh Thanh phd' cua nha vua chinh la hinh anh cda vu tru dagc giai thich la ndi Meru cua dac Hindu Hien nhien la ddc vua dagc Cdi nha la ngadi sang tad va chi huy cac cdng trinh cdng cdng n h i m d i m bid sa phdn vinh Nha vay, tdn giad va cac he thd'ng kinh te da g i n bd mat thie't vdi nhau, va b i t nguen td tinh trang xa hdi trade khi cd ba't cd tac ddng nao cda
I n h hadng An Dg Groslier da nhan xet
r i n g "dddi cdi vd An Do hdo nhodng, tdn
gido cd bdn cua xd hgi Khmer Id tiic tdn thd nddc vd ddt"'^\
Cung n h a cae qud'c gia cd' dai Pharing Ddng khac, nha nadc Angkcr ngay td khi
7 Lawrence Palmer Briggs The Ancient Khmer
Empire Issued as Voluine 41 Pan 1 of the
Transaction of the American Philosophical Society
1951, pp 98
8 D.G.E Hall Lich su Ddng Nam A Nxb Chi'nh tn
Qud'c gia, HN, 1997, tr, 215 • • •"• '
Trang 568 Nghien cun Ton giao Sd 11 - 2009 mdi ra ddi, da d n cd mdt cri sri t a taring
phu hgp vdl xu hadng cung cd' nen thdng
nha't qud'c gia va xay dang che do chuyen
che trung adng tap quyen, Cri sd t a taring
dd la tin ngadng Vua - T h i n (deva-raja)
ma sd bieu hien cu the cda nd la sd sung
bai n g l u taring Linga (Phallus) cua nha
'vua Linga dddc coi nhd Id mgt hieu trdng
ciia sdc manh vd tinh thdn sdng tgo Vdi
bieu tagng linga thdn Siva dd dddc day
len vi the cao vd trd thdnh nhdn vdt trung
tdm trong the gidi tdn gido Ngadi sang lap
ra tin ngadng dd chinh la Jayavarman II,
ngddi da dat nen mdng cho sa thd'ng nha't
lanh thd' Campuchia, sau khi giai phdng
da't nadc minh khdi sa thdng tri cda ngadi
Java va tieu trd cac the liic pheng kien cat
cd trong nu'dc Dieu nay cdng daric ghi
chep trong bia ki Sdok Kak Thom nha
sau: "Vua - Thdn (Deva-raja) ngii tri trong
tdt cd mgi kinh thdnh md cdc nhd vua dd
rddc dda thdn den, I'dz td cdch vi thdn linh
bdo hd vdcfng trieu cho nhdng vi qudn
vdcfng tiep sau"'^' Cd the dd chinh la ngdi
dien thd hinh kim tti thap dagc diing len
tren met hdn ndi thien nhien heac nhan
tad, ke td de trd thanh trung tam diem
cua hcang thanh: dien Bakong d
Hariharalaya (Roluos), dien Bakbeng
trong dd thanh Angkor dau tien, kim tii
thap ldn ri Koh Ker, dien PhimmeanaKas,
dien Bapbuen va cud'i cdng la den thap
Baycn d Angkor Thom,
Td dd tin ngadng "Deva-raja" da trd
thanh tin ngadng tdn giao cua d nadc
Mac dd tin ngadng nay b i t nguon td su
sdng bai t h i n Siva cua dae Hindu, nhang
phai tha'y r i n g day la mgt sii sang tao ddc
dao cda ngadi Khmer chd khdng phai vay
mdgn hay rap khudn may mdc thee tdn
giad An Dd T h i n Siva dagc nhan each
hoa dadi hinh dang nha vua ma nha vua
thi dagc t h i n t h a n h hoa dadi dang Linga cua Siva (Sivalinga) Vua tdc la t h i n , than tdc la vua Ta taring ve sa deng nha't vdi vua dd dagc the hien rat re net trong nhieu but tich cua thdi dai Angkor Tuc le dat ten that cho cac vua Khmer qua cd' cung ndi len dagc t a tadng ve sd dong nha't t h i n vdi vua dd Ba't cd mdt dng vua Khmer nae qua drii cung deu dagc su suy tdn bdng mdt ten thuy cd tinh cha't t h i n bi va tdn nghiem hdn; ten hieu nay dagc ca'u t h a n h bang each nd'i ten vua Khmer dd vdi chd Siva hoac chd Deva d ddng sau Vi nhd Indraxvara la ten thuy cda Indravarman Rajendraxvara la ten thuy cua Rajendravarman Suryavarmandeva la ten thuy cda Suryavarman Cd khi ngadi
ta dat ban mgt biet hieu khac ndi len tinh chat sieu pham cda nhung dng vua da qua ddi Vi n h a Suryavarman I dagc ggi
la Niecvanapada J a y a v a r m a n IV dagc ggi la Paramasipada v.v
Td thdi Suryavarman ngadi ta da bat dau tac tagng cac vua theo phong thai cua cac \ i than, ngay khi vua dang cdn sd'ng Ngadi ta cdng rat quan tam de'n \nec tao taring t h i n sao cho gid'ng ngadi thuc Nhdng pho taring t h i n va Phat tac dadi ddi cac vua Suryavarman II va Jayavarrnan VII cdng n h a nhdng thap cd mat ri den Bayon la nhdng bang chdng cu the
Tuc le xay dung den chda tren nhdng doi ndi nhan tao thu'dng dadc ggi la Chua thap cdng ndi len tinh cha't t h i n thanh cda chinh quyen nha vua Trade day d thdi dai tien Angker, ngadi Khmer chi thd t h i n treng cac ngdi den xay dang
t r e n cac d i n h n d i t h i e n n h i e n , xa ndi
9 G, Coedes Cd sir cdc qudc gia An Do hda d Viin
Dimg Nxb The gidi 2008 tr 193
Trang 6ddng dan ca De'n thdi Angkdr, vdi sti
xua't hien cua tin ngadng Vua - T h i n
(Deva-raja), ngadi ta phai nghi de'n each
ddp da't va da tae mdt nggn doi cao rdi
xay ddng tren dinh doi nhan tao dd mgt
ngdi Chda thap de thd tagng t h i n Linga
cua nha vua d kinh dd, phdng theo quang
canh cac den chda ngay trade tren dinh
doi nui thien nhien Chda thap cao vdt
mgc len sdng sdng ri trung tam kinh dd,
cd thanh cao va hao sau bao bgc la hinh
anh thu nhd cua nggn ndi vd tru Meru,
nrii d cua cac t h i n Indra, chda te cua cac
than, xung quanh cd nhdng day nui cao
va dai daring bao bgc theo vu tru quan
duy tam t h i n bi cda ngadi An Do cd dai
Khai niem ve nui-mieu thd
(temple-mountain) cd nguon gd'c cdn sdm hdn
nhieu so vdi ban than viec tdn thd than
Siva Nd cd td thdi Mesopotami cd' va td
dd da lan sang cd An Do, tai dd mdt so'
trieu dai Hindu da cd nhdng nggn ndi
thieng cda minh Nha chdng ta da tha'y,
Phu Nam cd nggn ndi thieng lieng cda
minh la Ba Ndm va ri Java cac vi
Sailendra la "cac vi ndi" Viec vua
Jayavarman I thac bien each thd cdng
nay la mdt cd cbi the hien sd dgc lap cua
minh, mgt dau hieu cho thay ddc vua tii
tri cho minh la mdt drin vi Chakravartin,
tdc vua cua toan thien ha Vd dd'i vdi dng
vua va nhdng ngadi thda ke cda minh,
dieu dd cd mgt y nghia g i n taring tii vdi y
nghia con voi trdng dd'i vdi cac vi qud'c
varing la Phat td thugc phai Tieu thda
Trong vai the ki td dd trd di, cac vi vua
Khmer deu cd nghiem vu xay diing
ndi-mieu thd cua minh n h i m bac tdn tagng
than Linga Hdang gia dadc cdi la ndi d t
gid "cai tdi thieng lieng cua ddc vua" Va
do dd, da xua't hien cac mie'u thd ldn,
niem vinh quang cua khu vac Angkor
Theo n h a vdn khac ddgc ghi vao the ki
XI, dd la tam bia Sdok Kak Thom da dagc dich vao nam 1915 Nha vua b i t d i u ti:-ieu dai cua minh b i n g viec dat thu dd mang ten la Indrapura tai mdt dia diem
ma nay daric xac dinh la phia ddng cda Kompong Cham, d ba lau sdng Mekeng
O dd ddc vua da tin dung met ngadi thee dad Balamdn ten la Sivakaivalya Ngadi nay da trd thanb tu si d i u tien cda giao phai mdi ddgc ddc vua bien thdnh tdn giao cbinh thdc, tdn giao "Deva-raja", Vua - T h i n , mgt hinh thai cda dao thd
t h i n Siva tap trung thd Linga daric coi la nhan each thieng lieng, dagc t h i n Siva truyen lai cho ddc vua thdng qua vi giao
si Balamdn, Ngadi ta coi sa thinh vagng cda varing qud'c nay la gdn lien vdi phdc lgi cda tagng t h i n linga hoang gia ma Thanh dddng ndm tren dinh mdt hdn nui-mieu thd thien tao hay nhan tao, ri trung tam cda thd dd va dagc coi la true vd tru
Nha vua vdi viec cai tri la de "dn (lgc) vaong quyen" xua't hien vdi chdng ta nha mdt vi t h i n dadi mat da't brin la mdt nha cai tri Kinh dd cda dng vdi vdng thanb bao quanh va dadng hao cbinh la mgt vd tru thu nhd, ddgc bao quanh bdi day ndi Chakravala va dai daring Trung tam diem cua kinh dd ddric danh da'u bdng met ngdi den - ndi (hay ndi - mieu thd) phdng thee binh I n h cua ndi Meru, tren dinh ndi
la met taring Vua - T h i n (Deva-raja), dd chinh la cai tru Linga ham chda "ban chat cda vaong quyen", cai "bin nga tinh tecua nha vua" Mdi nha vua neu cd thdi gian va pharing tien deu xay diing chd minh mdt ngdi den- ndi (ndi - mie'u thd) ri trung tam binh thanh, va ngadi ta cd li de nghi rang sau khi chet di, ngdi den danh rieng chd
ca nhan dd se trd thanb tda ldng cda dng
ta, ddng thdi nha vua se mang mdt ten
Trang 770 Nghien cun Ton giao 5<9^77 -2X)09_
thuy chi rd dng se thdng (svargata) den
mdt phddng trdi nao dd va dng ta se nhap
vao vi t h i n nao dd'^°'
Ben canh dd, trong vd so' nhdng pho
tdgng Vishnu, Siva, Harihara, Lakshmi
Parvati, nhdng pho tddng Bo Tat ma
Campuchia cd' dai da de lai, chi cd mdt so'
it la bie'u hien mdt phong each cd the ndi
la vd nhan xdng nhdng gaong mat ldn
cda than dien An Dd Cdn dai da sd
nhdng anh tddng do la hinh anh cua cac
nha vua hoang td hoac nhdng vi chdc s i c
ldn ddgc hinh dung vdi nhdng net cua
t h i n linb da hoac se nhap vao bien than
cua cac vi do d t r i n the NTidng ten ggi
cua cac phd taring dd thddng dagc tad nen
b i n g sti ghep hrip ten cua cac vua chda
vdi ten cua t h a n linh, chdng tc day la
nhdng den thd cdng ca nhan'^"
Tdm lai, d Campuchia cdng n h a ri An
Do va ri cac nadc Pharing Ddng cd' dai
khac t h i n t h a n b cd lam cho chinh quj'en
quan chu trd nen thieng lieng, n h a n g
trong cac den chda ngadi ta chi thd
nhdng vi t h i n cd t a chat thieng lieng
tuyet dd'i, khdng bad gid ngadi ta thd
nhdng 'vi vua chda la nhdng ngadi cbi
mdi cd nhdng bieu bien cua t h i n thanh
ma thdi Nha vay rd rang tin ngddng tdn
gido "Deva-raja" ciia ngdcfi Khmer d thdi
dgi Angkor Id mdt thd tin ngddng cd tinh chd't thiic dung nhdm cung cd chinh quyen chuyen che tren cd sd trie't hgc thdn hi^^\ Qud'c gia Angkor la mdt nha nddc
quan chu chuyen che t r u n g ddng tap quyen m a n h me Cung gid'ng nhd d cac qud'c gia cd' dai Phddng Ddng khac, quyen lac treng nadc tap t r u n g cao do vao tay cac vua chda Khmer Va vdi t a each la mgt mgt dan tgc giau long tin ngddng tdn giad, ngddi Khmer quan niem vua chua cua hg la n h d n g ke dai dien cho than, brin the nda, la hien than cua than, la nhdng vi t h i n sd'ng Cac "varman" cua thdi dai Angkdr dagc cdi la nhdng 'vi than Sd'ng Quyen liie cua "varman" vd ban cdn
d chd la cac "varman" tap trung trong tay
ca vaong quyen lan t h a n quyen, mdt dac
t r a n g khac cua chu nghia chuyen che Pharing Ddng
(Ki sau ddng tiep)
10 G Coedes Cd sir cdc qud'c gia An Do hda dVien
Ddng N.xb The gidi 2008 tr 219 220
11 G Coedes L'apotheose an Cambodge Bull Comm archeol Indochine 1911 tr 28: Pour nueiix
comprendre Angkor, tr 43- 65, din theo Coedes Co
su cdc qud'c gia An Do hda d Viin Ddng Nxb The'
gidi 2008 tr 223
12 Pham Viet Trung Nguydn XuJn Ky Dd Van
NTiung Lich su Campuchia Nxb, Dai hoc va Trung
hoc chuydn nghiep Ha Ndi 1982 tr 130