Bài giảng Lý luận nhà nước và pháp luật: Bài 6 - ThS. Nguyễn Hoàng Mỹ Linh

Bài giảng Lý luận nhà nước và pháp luật - Bài 6: Hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa Việt Nam khái niệm và đặc điểm của hệ thống pháp luật chủ nghĩa Việt Nam; căn cứ để phân định ngành luật và các ngành luật trong hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa Việt Nam; Luật hành chính Việt Nam; Luật dân sự Việt Nam, Luật hình sự Việt Nam, ngành Luật quốc tế.

HỆ THỐNG PHÁP LUẬT

XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

ThS Nguyễn Hoàng Mỹ LinhGiảng viên trường Đại học Ngoại Thương

1 Xác định được các lĩnh

vực pháp luật của Nước

Cộng hòa xã hội chủ nghĩa

Việt Nam

3 Phân tích được một sốnội dung cơ bản củangành luật quốc tế đó là:

2 Phân tích được một sốnội dung cơ bản của 3 lĩnh vựcpháp luật quan trọng trong

hệ thống pháp luật xã hộichủ nghĩa Việt Nam, đó là:

Căn cứ để phân định ngành luật và các ngành luật trong hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Căn cứ để phân định ngành luật và các ngành luật trong hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa Việt Nam

6.1.2. Đặc điểm của hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Khái niệm

6.2.2.

Căn cứ để phân định ngành luật

Các ngành luật trong hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Đối tượng điều chỉnh Phương pháp điều chỉnh

Là những quan hệ xã hội được pháp luật điều chỉnh có chung tính chất (cùng loại), phát sinh trong lĩnh vực nhất định của đời sống xã hội.

Là những cách thức tác động pháp luật lên các quan hệ xã hội.

Phụ thuộc vào ý chí của Nhà nước và các điều kiện chính trị, xã hội khác…

Phụ thuộc vào ý chí của người ban hành pháp luật và nội dung, tính chất của quan hệ xã hội đó (chính là đối tượng điều chỉnh của ngành luật đó).

Căn cứ để phân định ngành luật

Luật hiến pháp(Luật Nhà nước)

Luậthành chính

Luật dân sự

Luật hình sự

Luật lao động

Luậthôn nhân vàgia đình

Luật kinh tế

Luật đất đai

Luật tài chính

Luậtngân hàng

Luậtmôi trường

Luật tố tụngdân sự

……

Luật tố tụng hành chínhLuật tố tụng hình sự

6.3.2. Một số nội dung cơ bản của pháp luật hành chính Việt Nam

Khái quát chung về luật hành chính

Là hệ thống các quy phạm pháp luật điều chỉnh những quan hệ xã hội phát sinh

trong quá trình tổ chức và thực hiện hoạt động chấp hành và điều hành củaNhà nước trên các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội

a Khái niệm

Luật hành chính

Luật hành chính điều chỉnh các quan hệ

xã hội hình thành trong lĩnh vực quản lý hành chính nhà nước trên các

lĩnh vực như kinh tế, văn hóa, xã hội,quốc phòng và an ninh chính trị trong

cả nước, ở từng địa phương haytừng ngành

b Đối tượng điều chỉnh

Quan hệ mang tính chất chấp hành và điều hành, phát sinh trong hoạt động tổ chức

và công tác nội bộ của các cơ quan kiểm sát, cơ quan xét xử, cơ quan quyền lực

Một số quan hệ xã hội mang tính chất chấp hành và điều hành khi các cơ quannhà nước (không phải cơ quan quản lý) và một số tổ chức chính trị - xã hội đượctrao quyền thực hiện một số chức năng quản lý nhà nước cụ thể

b Đối tượng điều chỉnh

Phương pháp điều chỉnh chủ yếucủa luật hành chính là phương pháp

mệnh lệnh – quyền uy (còn được

gọi là phương pháp hành chính)

• Đơn phương đưa ra quyết định quản lý;

• Kiểm tra, giám sát việc thực hiện;

• Sử dụng biện pháp cưỡng chế để

đảm bảo quyết định được thực hiện

• Chấp hành quyết định quản lý;

• Chấp hành sự kiểm tra, giám sát;

• Nếu không thực hiện quyết định

 phải chịu những chế tài nhất định

(1)

(2)

c Phương pháp điều chỉnh

Chủ thể mang quyền lực nhà nước,

nhân danh nhà nước

Chủ thể phải chấp hành quyền lực nhà nước

d Quan hệ pháp luật hành chính

Là các quan hệ xã hội trong lĩnh vực quản lý, chỉ huy, điều hành các mặt của

đời sống xã hội và được các quy phạm của luật hành chính điều chỉnh

Quan hệ pháp luật hành chính Khái niệm

Quan hệ pháp luật hành chính dọc

Quan hệ pháp luật hành chính ngang

Hình thành giữa các chủ thể có quan hệ

lệ thuộc về mặt tổ chức.

Hình thành giữa các chủ thể không có quan hệ lệ thuộc về mặt tổ chức.

Ví dụ: Giữa Chính phủ với các Bộ, cơ quan ngang Bộ; giữa Chính phủ với Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.

Ví dụ: Giữa Bộ, ngành với nhau; giữa

cơ quan hành chính nhà nước với tổ chức

xã hội, với công dân, người nước ngoài.

Phân loại

d Quan hệ pháp luật hành chính

e Hệ thống pháp luật hành chính

Là sự phân chia các quy phạm của luật hành chính thành các chế định cụ thể:

• Là các chế định liên quan đến tất cả các ngành, các lĩnh vực của quản lý Nhà nước

• Bao gồm:

 Các nguyên tắc cơ bản của quản lý nhà nước:

 Vị trí, thẩm quyền của các cơ quan, đơn vị trong bộ máy hành chính nhà nước;

 Thủ tục hành chính và các văn bản hành chính;

 Quy chế pháp lý hành chính đối với cán bộ, công chức;

 Quy chế pháp lý hành chính đối với công dân, tổ chức xã hội, người nước ngoài, ngườikhông quốc tịch;

 Trách nhiệm hành chính;

 Chế độ pháp lý về công tác thanh tra và giải quyết khiếu nại, tố cáo;

Phần chung

• Là các chế định điều chỉnh các quan hệ quản lý, điều hành các lĩnh vực,

các mặt hoạt động cụ thể của đời sống xã hội

• Bao gồm:

 Quản lý hành chính nhà nước về an ninh chính trị;

 Quản lý hành chính nhà nước về trật tự an toàn xã hội;

 Quản lý hành chính nhà nước về kinh tế;

 Quản lý hành chính nhà nước về văn hóa, xã hội;

 Quản lý hành chính nhà nước về khoa học-công nghệ;

 Quản lý hành chính nhà nước về y tế;

 Quản lý hành chính nhà nước về giáo dục;

 Quản lý hành chính nhà nước về tôn giáo;



e Hệ thống pháp luật hành chính

Phần riêng

• Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013;

• Luật Tổ chức Chính phủ năm 2015;

• Luật Tổ chức Chính quyền địa phương năm 2015;

• Một số văn bản hướng dẫn có liên quan khác

a Cơ quan hành chính nhà nước

Cơ sở pháp lý

a Cơ quan hành chính nhà nước

Khái niệm

Là một bộ phận của bộ máy nhà nước (một loại cơ quan nhà nước) doNhà nước thành lập để thực hiện chức năng quản lý hành chính nhà nước

Cơ quan hành chính nhà nước:

 Đây là chủ thể chủ yếu của quan hệ pháp luật hành chính.

(1) Căn cứ theo cơ sở pháp lý của việc thành lập

Thành lập trên cơ sở Hiến pháp quy định

(còn gọi là các cơ quan hiến định)

Thành lập trên cơ sở các đạo luật,

các văn bản dưới luật

• Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ: Cơ quan

hành chính nhà nước cao nhất;

• Các Bộ, cơ quan ngang Bộ: Cơ quan của

Chính phủ thực hiện quản lý một ngành, một lĩnh vực trong phạm vi cả nước;

• Ủy ban nhân dân các địa phương: Các cơ quan

hành chính ở địa phương.

• Tổng cục, Cục, Vụ, Sở, Ban: Trực thuộc các

cơ quan hiến định;

• Đơn vị hành chính sự nghiệp cơ sở: Trong các lĩnh vực văn hóa, y tế, giáo dục, quốc phòng, trật tự, trị an, quản lý thị trường.

a Cơ quan hành chính nhà nước

Phân loại

(2) Căn cứ theo địa giới hoạt động

Cơ quan hành chính nhà nước trung ương Cơ quan hành chính nhà nước địa phương

• Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ;

• Các Bộ, cơ quan ngang Bộ.

• Ủy ban nhân dân các cấp;

• Các Sở, Phòng, Ban thuộc Ủy ban nhân dân.

Hoạt động quản lý bao trùm trong phạm vi

(3) Căn cứ theo phạm vi thẩm quyền

Cơ quan hành chính nhà nước

có thẩm quyền chung

Cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền riêng

(thẩm quyền chuyên môn)

• Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ;

• Ủy ban nhân dân các cấp.

• Các Bộ, cơ quan ngang Bộ;

• Các Sở, Phòng, Ban thuộc Ủy ban nhân dân.

• Thẩm quyền quản lý chung đối với các ngành,

lĩnh vực khác nhau trong phạm vi cả nước hoặc

trong từng địa phương;

• Đảm bảo sự phối hợp và phát triển thống nhất,

nhịp nhàng giữa các ngành, lĩnh vực, giữa các

vùng trong phạm vi cả nước.

• Thẩm quyền quản lý theo ngành hoặc theo chức năng trực năng trực tiếp quản lý một ngành, một lĩnh vực hoặc một số lĩnh vực trên phạm vi

cả nước hoặc ở từng địa phương.

a Cơ quan hành chính nhà nước

Phân loại

a Cơ quan hành chính nhà nước

Địa vị pháp lý

Thủ tướngCác Phó thủ tướng

(Cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền chung)

a Cơ quan hành chính nhà nước

Địa vị pháp lý

Bộ trưởng, Thủ trưởng

các cơ quan ngang Bộ

Bộ, cơ quan ngang Bộ

Chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, cơ cấu tổ chức của Bộ, cơ quan ngang Bộ được quy định tại Hiến pháp

2013, Luật tổ chức Chính phủ 2015 và các văn bản quy định chức năng, nhiệm vụ quyền hạn riêng củatừng Bộ, cơ quan ngang Bộ

• Chịu trách nhiệm trước Thủ tướng Chính phủ, trước Quốc hội vềngành, lĩnh vực do mình phụ trách;

• Chịu sự chỉ đạo, điều hành của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ;

• Vừa là thành viên Chính phủ, vừa là thủ trưởng của Bộ, cơ quanngang Bộ

(Quản lý nhà nước về một hoặc một số ngành, lĩnh vực và dịch vụ công

thuộc ngành, lĩnh vực trong phạm vi toàn quốc)

a Cơ quan hành chính nhà nước

(Cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền chung trên mọi lĩnh vực

kinh tế, văn hóa, xã hội và hành chính, chính trị ở địa phương)

• Luật Tổ chức Chính phủ năm 2015;

• Luật Tổ chức Chính quyền địa phương năm 2015;

• Nghị định số 63/2010/NĐ-CP ngày 08/06/2010 của Chính phủ về kiểm soát thủ tục hành chính;

• Nghị định số 48/2013/NĐ-CP ngày 14/05/2013 của Chính phủ về sửa đổi, bổ sung một số điều của các Nghị định liên quan đến kiểm soát thủ tục hành chính…

Cơ sở pháp lý

b Thủ tục hành chính

Yêu cầu, điều kiện Là những đòi hỏi mà đối tượng thực hiện thủ tục hành chính phải

đáp ứng hoặc phải làm khi thực hiện một thủ tục hành chính cụ thể

 Trong đó:

Khái niệm

b Thủ tục hành chính

(1) Căn cứ cơ quan ban hành (2) Căn cứ tính chất pháp lý

và đối tượng áp dụng

• Văn bản của Chính phủ  Nghị định;

• Văn bản của Thủ tướng Chính phủ

 Quyết định;

• Văn bản của Bộ trưởng, thủ trưởng

cơ quan ngang Bộ  Thông tư;

• Văn bản của Tổng Kiểm toán nhà nước

• Văn bản hành chính thông thường khác.

Phân loại văn bản hành chính nhà nước

c Văn bản hành chính nhà nước

6.4.2.

Khái quát chung về luật dân sự

Một số nội dung cơ bản của pháp luật dân sự Việt Nam

Là hệ thống các quy phạm pháp luật điều chỉnh những quan hệ xã hội phát sinhtrong các lĩnh vực dân sự, kinh doanh, thương mại, lao động, hôn nhân và gia đình.

Luật dân sự

a Khái niệm

Quan hệ tài sản Quan hệ nhân thân

Là quan hệ giữa người với người gắn liên với

một tài sản.

Là quan hệ giữa người với người về một giá trị nhân thân của cá nhân hay tổ chức và luôn luôn gắn liền với một chủ thể nhất định.

Tài sản đó có thể được thể hiện dưới dạng

này hay dạng khác.

• Quan hệ nhân thân gắn liền với tài sản;

• Quan hệ nhân thân không gắn liền với tài sản.

b Đối tượng điều chỉnh

Quan hệ dân sự

c Phương pháp điều chỉnh

Phương pháp đặc trưng được sử dụng trong

luật dân sự là tôn trọng sự bình đẳng,

thỏa thuận của các chủ thể tham gia vào

quan hệ pháp luật dân sự

c Phương pháp điều chỉnh

 Thể hiện:

• Pháp luật ghi nhận sự độc lập về tổ chức, tài sản và bình đẳng về địa vị pháp lýgiữa các chủ thể tham gia vào quan hệ dân sự;

• Các chủ thể có quyền tự định đoạt trong việc tham gia vào các giao dịch

Tuy nhiên, quyền tự định đoạt bị hạn chế bởi các quy định của pháp luật;

• Khi các chủ thể vi phạm nghĩa vụ thì phải chịu trách nhiệm dân sự và đó làtrách nhiệm tài sản;

• Pháp luật ghi nhận biện pháp giải quyết các tranh chấp dân sự là biện phápthương lượng, hoà giải, biện pháp kiện tụng dân sự chỉ là biện pháp cuối cùng vàToà án chỉ giải quyết trong phạm vi yêu cầu của nguyên đơn

d Hệ thống pháp luật dân sự

Quy định về phạm vi, nhiệm vụ, những

nguyên tắc cơ bản của luật dân sự;

xác định địa vị pháp lý của các loại

chủ thể trong quan hệ dân sự và những

vấn đề chung nhất của luật dân sự như:

tài sản, đại diện, các vấn đề về thời hạn,

thời hiệu…

Các chế định điều chỉnh từng mặt,từng lĩnh vực cụ thể của quan hệpháp luật dân sự, như: quyền

sở hữu, nghĩa vụ, hợp đồng,thừa kế, bồi thường thiệt hạingoài hợp đồng, quan hệ dân sự

có yếu tố nước ngoài…

e Nguồn của pháp luật dân sự

Hiến pháp Bộ luật Dân sự Các bộ luật, luật khác Văn bản

dưới luật

a Chủ thể trong pháp luật dân sự

Chương III (Điều 16  Điều 73)

Bộ luật Dân sự năm 2015

Chương IV (Điều 74  Điều 96)

Bộ luật Dân sự năm 2015

Năng lực pháp luật dân sự

• Là khả năng của cá nhân có quyền dân sự và nghĩa vụ dân sự;

• Mọi cá nhân đều có năng lực pháp luật dân sự như nhau;

• Có từ khi người đó sinh ra và chấm dứt khi người đó chết;

• Không bị hạn chế, trừ trường hợp do pháp luật quy định;

• Nội dung năng lực pháp luật dân sự của cá nhân trong các quan hệ pháp luật cụ thể là

do Nhà nước quy định, tùy thuộc vào các điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội (cụ thể làđược quy định tại Điều 17 Bộ luật Dân sự 2015)

a Chủ thể trong pháp luật dân sự

Cá nhân - Chủ thể trong pháp luật dân sự

Năng lực hành vi dân sự

• Là khả năng của cá nhân bằng hành vi của mình xác lập, thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự;

• Bao gồm khả năng thực hiện hành vi và khả năng chịu trách nhiệm dân sự;

• Điều kiện, mức độ năng lực hành vi dân sự của cá nhân do pháp luật quy định tùy thuộcvào độ tuổi và khả năng nhận thức của cá nhân trong mỗi lĩnh vực pháp luật cụ thể

Cá nhân - Chủ thể trong pháp luật dân sự

Người chưa thành niên (người chưa đủ 18 tuổi).

Người do bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thểnhận thức, làm chủ được hành vi thì theo yêu cầu của người cóquyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, Tòa án

ra quyết định tuyên bố người này là người mất năng lực hành vidân sự trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần

Các mức độ năng lực hành vi dân sự của cá nhân (Điều 20  Điều 24 Bộ luật Dân sự 2015)

Cá nhân - Chủ thể trong pháp luật dân sự

Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi

nhưng chưa đến mức mất năng lực hành vi dân sự

Người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự

Người thành niên do tình trạng thể chất hoặc tinh thần

mà không đủ khả năng nhận thức, làm chủ hành vi nhưng

chưa đến mức mất năng lực hành vi dân sự thì theo

yêu cầu của người này, người có quyền, lợi ích liên quan

hoặc của cơ quan,tổ chức hữu quan, trên cơ sở kết luận

giám định pháp y tâm thần, Tòa án ra quyết định tuyên bố

người này là người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ

hành vi

Người nghiện ma túy, nghiện cácchất kích thích khác dẫn đến phá tántài sản của gia đình thì theo yêu cầucủa người có quyền, lợi ích liên quanhoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan,Tòa án có thể ra quyết định tuyên bốngười này là người bị hạn chếnăng lực hành vi dân sự

Các mức độ năng lực hành vi dân sự của cá nhân (Điều 20  Điều 24 Bộ luật Dân sự 2015)

Cá nhân - Chủ thể trong pháp luật dân sự

Người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ

Là chủ thể độc lập và tự chịu trách nhiệm về nhữnghành vi của mình khi tham gia vào các giao dịch dân sự

Cá nhân - Chủ thể trong pháp luật dân sự

Tư cách chủ thể (Điều 20, Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015)

Người có năng lực hành vi dân sự không đầy đủ

• Giao dịch dân sự của người chưa đủ sáu tuổi do người đại diện theo pháp luật của

người đó xác lập, thực hiện;

• Người từ đủ sáu tuổi đến chưa đủ mười lăm tuổi khi xác lập, thực hiện giao dịch

dân sự phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý, trừ giao dịch dân sự phục vụnhu cầu sinh hoạt hàng ngày phù hợp với lứa tuổi;

• Người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi tự mình xác lập, thực hiện

giao dịch dân sự, trừ giao dịch dân sự liên quan đến bất động sản, động sản phảiđăng ký và giao dịch dân sự khác theo quy định của luật phải được người đại diệntheo pháp luật đồng ý

Tư cách chủ thể (Điều 20, Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015)

Cá nhân - Chủ thể trong pháp luật dân sự

Tư cách chủ thể (Điều 22, Điều 23, Điều 24 Bộ luật Dân sự 2015)

Cá nhân - Chủ thể trong pháp luật dân sự

Người mất năng lực hành vi dân sự

Giao dịch dân sự của người mất năng lực

hành vi dân sự phải do người đại diện theo

pháp luật xác lập, thực hiện

Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi nhưng chưa đến mức

mất năng lực hành vi dân sựTòa án chỉ định người giám hộ và xác địnhquyền, nghĩa vụ của người giám hộ

Người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự

• Tòa án quyết định người đại diện theo pháp luật của người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự

và phạm vi đại diện

• Việc xác lập, thực hiện giao dịch dân sự liên quan đến tài sản của người bị Tòa án tuyên bốhạn chế năng lực hành vi dân sự phải có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật,trừ giao dịch nhằm phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày hoặc luật liên quan có quy định khác

Lưu ý: Khi không còn căn cứ tuyên bố một người mất, bị hạn chế năng lực hành vi dân sự hay người

có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi nữa thì theo yêu cầu của chính người đó hoặc của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, Tòa án ra quyết định huỷ bỏ quyết định tuyên bố người mất năng lực hành vi dân sự bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.

Tư cách chủ thể (Điều 22, Điều 23, Điều 24 Bộ luật Dân sự 2015)

Cá nhân - Chủ thể trong pháp luật dân sự