Bài giảng Lý luận nhà nước và pháp luật: Bài 2 - ThS. Nguyễn Hoàng Mỹ Linh

Bài giảng Lý luận nhà nước và pháp luật - Bài 2: Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam trình bày bản chất và những đặc trưng của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; hệ thống các cơ quan trong bộ máy Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

BÀI 2 NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI

CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

ThS Nguyễn Hoàng Mỹ LinhGiảng viên trường Đại học Ngoại Thương

MỤC TIÊU BÀI HỌC

Trình bày được đặc điểm, bản chất, hình thức của Nhà nước cộng hòa xãhội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay;

Trình bày được các nguyên tắc cơ bản để tổ chức và duy trì hoạt động của

bộ máy Nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam;

01

02

Trang bị được những kiến thức căn bản nhất về vai trò, chức năng và tổchức của từng cơ quan cấu thành bộ máy Nhà nước Cộng hòa xã hội chủnghĩa Việt Nam

03

NỘI DUNG BÀI HỌC

2.1. Bản chất và những đặc trưng của Nhà nước Cộng hòa

xã hội chủ nghĩa Việt Nam

2.2. Các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Nhà nước

Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

2.3. Hệ thống các cơ quan trong bộ máy Nhà nước Cộng

hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

1945 1976

Nước Việt Nam dân chủ Cộng hòa

Nước Cộng hòa

xã hội chủ nghĩa Việt Nam

2.1 BẢN CHẤT VÀ NHỮNG ĐẶC TRƯNG CỦA NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

2.1 BẢN CHẤT VÀ NHỮNG ĐẶC TRƯNG CỦA NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM (tiếp)

• Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa;

• Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước của nhân dân, do nhân dân và

vì nhân dân Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai

cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức;

• Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thể hiện tính xã hội rộng lớn Nhà nước đã

và đang trực tiếp tổ chức và thống nhất quản lý nền kinh tế quốc dân, sự nghiệp văn hóa, giáodục, thể thao,du lịch, bảo vệ sức khỏe cho nhân dân…;

• Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước dân chủ Nhà nước đảm bảo và

không ngừng phát huy quyền làm chủ về mọi mặt của nhân dân, đảm bảo cuộc sống ấm no,

tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện

2.1 BẢN CHẤT VÀ NHỮNG ĐẶC TRƯNG CỦA NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM (tiếp)

• Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước thống nhất của các dân tộc

cùng sinh sống trên đất nước Việt Nam, biểu hiện tập trung khối đại đoàn kết các dân tộc,bình đẳng trên mọi phương diện;

• Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội – thời kỳ vừa có chủ nghĩa xã hội vừa chưa có chủ nghĩa xã hội, thời kỳ cái cũ

đang mất đi nhưng chưa mất hẳn, cái mới đã ra đời nhưng chưa hoàn chỉnh

2.2 CÁC NGUYÊN TẮC TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

a) Nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân (Khoản 2 Điều 2 Hiến pháp 2013)

Nhân dân có quyền:

• Bầu cử, ứng cử vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp;

• Kiểm tra, giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước, nhân viên nhà nước;

• Tham gia quản lý nhà nước, thảo luận, kiến nghị, biểu quyết;

• Khiếu nại, tố cáo các hành vi vi phạm pháp luật của cơ quan nhân viên nhà nước

2.2 CÁC NGUYÊN TẮC TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM (tiếp)

b) Nguyên tắc quyền lực nhà nước thống nhất, trên cơ sở có sự phân công, phối hợp và kiểm soátgiữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện ba quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.(Khoản 3 Điều 2 Hiến pháp 2013)

Có sự phân công, Phối hợp và kiểm soát

Tất cả các cơ quan nhà nước đềuphải báo cáo công tác và phải chịutrách nhiệm trước Quốc hội và Hộiđồng nhân dân các cấp

2.2 CÁC NGUYÊN TẮC TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM (tiếp)

c) Nguyên tắc Đảng cộng sản lãnh đạo đối với Nhà nước (Điều 4 Hiến pháp 2013)

Đảng cộng sản Việt Nam:

• Đội tiên phong của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của dân tộc;

• Gắn bó mật thiết với nhân dân, phục vụ, chịu sự giám sát và chịu trách nhiệm trướcnhân dân;

• Đại biểu trung thành vì lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của dân tộc;

• Hoạt động trong khuôn khổ quy định của Hiến pháp và pháp luật

d) Nguyên tắc tập trung dân chủ (Điều 6 Hiến pháp 2013)

Sự chỉ đạo tập trung thống

nhất của các cơ quan nhà

nước ở trung ương, cơ quan

nhà nước cấp trên

Mở rộng dân chủ, phát huytính chủ động, sáng tạo củacác cơ quan nhà nước ở địaphương, cơ quan nhà nướccấp dưới

2.2 CÁC NGUYÊN TẮC TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM (Tiếp)

2.2 CÁC NGUYÊN TẮC TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM (Tiếp)

e) Nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa (Khoản 1 Điều 8 Hiến pháp 2013)

Pháp chế:

• Việc thành lập và hoạt động của các cơ quan nhà nước đều phải tuân theo pháp luật;

• Mọi cán bộ, nhân viên nhà nước đều phải nghiêm chỉnh, triệt để tôn trọng pháp luật khi thựcthi công vụ;

• Các hành vi vi phạm pháp luật đều bị xử lý theo pháp luật

2.2 CÁC NGUYÊN TẮC TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM (Tiếp)

f) Nguyên tắc bảo đảm sự đoàn kết và bình đẳng giữa các dân tộc (Điều 5 Hiến pháp 2013)

• Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là quốc gia thống nhất của các dân tộc cùngsinh sống trên đất nước Việt Nam;

• Các dân tộc bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng và giúp nhau cùng phát triển; nghiêm cấm mọihành vi kỳ thị, chia rẽ dân tộc;

• Ngôn ngữ quốc gia là tiếng Việt Các dân tộc có quyền dùng tiếng nói, chữ viết, giữ gìn bản sắcdân tộc, phát huy phong tục, tập quán, truyền thống và văn hóa tốt đẹp của mình;

• Nhà nước thực hiện chính sách phát triển toàn diện và tạo điều kiện để các dân tộc thiểu sốphát huy nội lực, cùng phát triển với đất nước

2.3 HỆ THỐNG CÁC CƠ QUAN TRONG BỘ MÁY NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI

CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Cơ quan tư pháp

Chính quyền địa phương

Chương V (Điều 69 đến Điều 85), Hiến pháp 2013

• Là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nướcCộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

• Do nhân dân trực tiếp bầu ra và chịu trách nhiệm trước nhân dân

• Thực hiện quyền lập hiến và lập pháp

• Quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước

• Thực hiện quyền giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước

2.3.1 QUỐC HỘI

Chương VI (Điều 86 đến Điều 93) Hiến pháp 2013:

• Chủ tịch nước là người đứng đầu Nhà nước thay mặt nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩaViệt Nam về đối nội và đối ngoại

• Do Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội phải chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trướcQuốc hội

• Thống lĩnh các lực lượng vũ trang nhân dân, giữ chức vụ Chủ tịch Hội đồng quốc phòng

Chương VII (Điều 94 đến Điều 101) Hiến pháp 2013

• Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩaViệt Nam, thực hiện quyền hành pháp, là cơ quan chấp hành của Quốc hội

• Cơ cấu, số lượng thành viên Chính phủ do Quốc hội quyết định phải chịu trách nhiệm trướcQuốc hội và báo cáo công tác trước Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước

• Gồm Thủ tướng Chính phủ, các Phó Thủ tướng Chính phủ, các Bộ trưởng và Thủ trưởng cơquan ngang bộ

• Thủ tướng Chính phủ do Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội

2.3.3 CƠ QUAN HÀNH PHÁP

Tòa án

Chương VIII (Điều 102 đến Điều 106) Hiến pháp 2013

• Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiệnquyền tư pháp

• Có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hộichủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức,

cá nhân

• Gồm Tòa án nhân dân tối cao và các Tòa án khác do luật định

• Bản án, quyết định của Toà án nhân dân có hiệu lực pháp luật phải được cơ quan, tổ chức, cánhân tôn trọng và nghiêm chỉnh chấp hành

2.3.4 CƠ QUAN TƯ PHÁP

Viện kiểm sát

Chương VIII (Điều 107 đến Điều 109) Hiến pháp 2013

• Viện kiểm sát là cơ quan thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp

• Gồm Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các Viện kiểm sát khác do luật định

• Có nhiệm vụ bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hộichủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, gópphần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất

• Khi thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, Kiểm sát viên tuân theo phápluật và chịu sự chỉ đạo của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân

2.3.4 CƠ QUAN TƯ PHÁP

2.3.5 CHÍNH QUYỀN ĐỊA P H ƯƠNG

Chương IX (Điều 110 đến Điều 116) Hiến pháp 2013

• Chính quyền địa phương được tổ chức ở các đơn vị hành chính của nước Công hòa xã hội chủnghĩa Việt Nam

• Gồm có Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân được tổ chức phù hợp với đặc điểm nông thôn,

đô thị, hải đảo, đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt do luật định

• Tổ chức và bảo đảm việc thi hành Hiến pháp và pháp luật tại địa phương; quyết định các vấn đềcủa địa phương do luật định; chịu sự kiểm tra, giám sát của cơ quan nhà nước cấp trên

• Nhiệm vụ, quyền hạn được xác định trên cơ sở phân định thẩm quyền giữa các cơ quan nhànước ở trung ương và địa phương và của mỗi cấp chính quyền địa phương

2.3.5 CHÍNH QUYỀN ĐỊA P H ƯƠNG (tiếp)

Chính quyền địa phương

Hội đồng nhân dân Ủy ban nhân dân

Cơ quan quyền lực Nhà nước

ở địa phương

Cơ quan hành chính Nhà nước

ở địa phương

TỔNG KẾT NỘI DUNG BÀI HỌC

Các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Bản chất và những đặc trưng của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Hệ thống các cơ quan trong bộ máy Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

1

2

3