Hoàn thiện cơ chế quản lý ngân sách cấp xã nhằm phát triển kinh tế - Xã hội nông thôn Việt nam(Lấy ví dụ tỉnh Nam Định)

Gồm một số nội dung chủ yếu sau: (1) Thường xuyên triển khai, tổ chức nghiên cứu, học tập Luật ngân sách nhà nước và các văn bản hướng dẫn thi hành Luật; (2) Cấp uỷ chính quyền các cấ[r]

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu:

Ngân sách xã (NSX) có vị trí, vai trò rất quan trọng đối với chính quyền cơ sở NSX là công cụ của cấp uỷ chính quyền cơ sở để thực hiện nhiệm vụ chính trị, phát triển kinh tế xã hội, đảm bảo an ninh nông thôn và thúc đẩy sự nghiệp xây dựng nông thôn mới

Mặc dù, những năm qua công tác quản lý NSX ở nước ta nói chung

và ở Nam Định nói riêng đã đạt được những kết quả quan trọng nhưng vẫn còn những hạn chế, yếu kém, bất cập như: NSX chưa thực sự là một cấp ngân sách hoàn chỉnh, quy mô còn nhỏ bé, chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển; Quản lý thu ngân sách ở nhiều địa phương chưa tốt, còn để thất thu,

nợ đọng nhiều, chưa quan tâm nuôi dưỡng nguồn thu; Công tác quản lý chi ngân sách chưa thực sự tiết kiệm và hiệu quả, nhất là công tác quản lý đất đai, đầu tư xây dựng cơ bản còn buông lỏng, phát sinh tiêu cực gây thắc mắc, khiếu kiện trong dân, gây bất ổn an ninh nông thôn ở nhiều địa phương Từ đó, NSX chưa phát huy hết vai trò là công cụ sắc bén của cấp

uỷ chính quyền cơ sở trong việc phát triển kinh tế, xã hội, xây dựng nông thôn trong tình hình mới

Từ những bất cập, tồn tại nêu trên, tôi lựa chọn đề tài“Hoàn thiện cơ chế quản lý ngân sách cấp xã nhằm phát triển kinh tế - xã hội nông thôn Việt Nam (Lấy ví dụ tỉnh Nam Định” làm đề tài luận văn thạc sỹ kinh tế

của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài:

Việc hoàn thiện công tác quản lý NSX là vấn đề có tính cấp thiết đối với chính quyền cơ sở nhưng đến nay vẫn chưa có nhiều bài viết, nhiều đề tài nghiên cứu sâu về lĩnh vực này, đặc biệt là dưới góc độ kinh tế chính trị học Vì thế, việc tác giả chọn, nghiên cứu đề tài này dưới góc độ kinh tế chính trị học là thiết thực, đáp ứng được đòi hỏi của thực tiễn quản lý NSX, nhất là khi nước ta đang có sự chuyển biến mạnh về cơ chế, chính sách để hội nhập kinh tế quốc tế

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài:

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về

cơ chế quản lý NSX nước ta trong giai đoạn hiện nay; Phân tích, đánh giá thực trạng NSX ở tỉnh Nam Định và kinh nghiệm quản lý NSX ở một số địa phương, làm cơ sở đề ra phương hướng và giải pháp hoàn thiện cơ chế quản lý NSX nhằm góp phần phát triển kinh tế, xã hội, xây dựng nông thôn Việt Nam nói chung và tỉnh Nam Định nói riêng

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu:

Làm rõ cơ sở lý luận về cơ chế quản lý NSX ở Việt Nam

Đánh giá thực trạng NSX và cơ chế quản lý NSX tỉnh Nam Định

- Phạm vi nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu tổng quát về NSX và cơ chế quản lý NSX Việt nam trong tiến trình lịch sử hình thành NSX Phần thực trạng công tác quản lý NSX ở tỉnh Nam Định sẽ giới hạn trong khoảng thời gian từ năm 2002 đến nay, trên cơ sở đó sẽ đề xuất các phương hướng, giải pháp hoàn thiện

5 Phương pháp nghiên cứu của đề tài luận văn:

Luận văn sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch

sử của chủ nghĩa Mác-Lê Nin làm phương pháp luận chung, kết hợp với phương pháp thống kê, khảo sát, đối chiếu, phân tính, so sánh, biểu đồ,… Đặc biệt, luận văn sử dụng phương pháp tổng hợp phân tích thực tiễn quản

lý tài chính - NSX qua các thời kỳ để làm rõ hơn cơ sở lý luận và những vấn đề mà thực tiễn quản lý NSX hiện nay cũng như trong giai đoạn tới đặt

ra cần giải quyết Luận văn còn sử dụng một số tài liệu nghiên cứu kinh nghiệm quản lý NSX ở một số địa phương trong cả nước để minh chứng cho các vấn đề nhận định và các giải pháp đề xuất nhằm hoàn thiện cơ chế quản lý NSX

6 Đóng góp của luận văn:

Hệ thống hoá cơ sở lý luận về NSX; Tổng hợp, phân tích đầy đủ công tác quản lý điều hành thu, chi NSX; Đánh giá thực trạng NSX tại tỉnh Nam Định và kinh nghiệm một số địa phương để đề ra những quan điểm, phương hướng, giải pháp hoàn thiện cơ chế quản lý NSX nhằm khơi dậy tiềm năng, khai thác thế mạnh, tăng cường cơ sở vật chất… góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế xã hội và xây dựng nông thôn Việt Nam

7 Kết cấu của luận văn: Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn

được kết cấu thành 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn về cơ chế quản lý ngân sách xã Chương 2 Thực trạng cơ chế quản lý ngân sách xã ở tỉnh Nam Định Chương 3 Quan điểm và giải pháp hoàn thiện cơ chế quản lý ngân sách xã

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

VỀ CƠ CHẾ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH XÃ 1.1 Ngân sách xã và vai trò của ngân sách xã trong phát triển kinh tế-xã hội nông thôn Việt Nam Bao gồm những nội dung cơ bản sau:

1.1.1.Quan niệm chung về Ngân sách xã: Ngân sách xã là một phạm

trù lịch sử phản ánh các mối quan hệ kinh tế giữa nhà nước và nhân dân trong quá trình khai thác, huy động và sử dụng các nguồn lực tài chính nhằm đảm bảo yêu cầu duy trì, thực hiện các chức năng của Nhà nước ở chính quyền cơ sở (xã, phường, thị trấn)

1.1.2 Ngân sách xã trong tiến trình lịch sử Việt Nam: Nội dung này

khái quát lịch sử hình thành ngân sách xã ở Việt Nam gắn với các thời kỳ: Phong kiến; Pháp thuộc; Sau cách mạng tháng 8 đến năm 1975; Từ 1975 đến nay Qua đó, có thể thấy ngân sách xã ở nước ta đã có một quá trình lịch sử phát triển rất lâu đời từ sơ khai đến hoàn thiện; từ tự thu, tự chi đến thu, chi chủ yếu qua hợp tác xã, phát triển thành một cấp ngân sách nhưng chưa được tập trung vào hệ thống ngân sách nhà nước và hiện nay đã được thể chế thành một cấp ngân sách trong hệ thống tài chính quốc gia

1.1.3 Đặc điểm và các bộ phận cấu thành ngân sách xã ở nước ta hiện nay: Qua nội dung này cho thấy ngân sách xã ở nước ta không chỉ

mang những đặc điểm chung của ngân sách nhà nước và còn mang một số đặc điểm riêng có của một cấp ngân sách cơ sở Và ngân sách xã ở nước ta được cấu thành bởi 2 bộ phận chủ yếu là: Nguồn thu ngân sách xã và các nhiệm vụ chi ngân sách xã Nội dung, cơ cấu các khoản thu – chi ngân sách

xã trình bày trong nội dung này được dựa trên cơ sở các qui định của Luật ngân sách Nhà nước

1.1.4 Kết thúc của mục 1.1, Luận văn phân tích vai trò của ngân sách xã trong phát triển kinh tế, xã hội xây dựng nông thôn Việt Na

1.2 Cơ chế quản lý NSX ở nước ta Trình bày ở những nội dung chủ yếu sau

1.2.1 Khái niệm và các nhân tố ảnh hưởng đến cơ chế quản lý NSX:

Cơ chế quản lý NSX là phương thức tổ chức, sắp xếp bộ máy quản lý tài chính và các nhiệm vụ thu, chi ngân sách để làm cơ sở, đường hướng cho NSX vận hành hướng tới các mục tiêu xác định trong mối quan hệ, tác động qua lại giữa chính quyền cơ sở với nhân dân và các chủ thể kinh tế, chính trị, xã hội Thông qua các mối quan hệ, tác động qua lại đó và sự vận động của cơ chế quản lý sẽ đem lại lợi ích cho nhân dân và chính quyền địa phương cơ sở

Cơ chế quản lý NSX chịu sự tác động của một số nhân tố cơ bản là: (1) Trình độ phát triển kinh tế, xã hội ở địa phương; (2) Quan điểm, chính sách phát triển NSX của nước ta trong từng thời kỳ; (3) Sự quan tâm của cấp uỷ, chính quyền cấp tỉnh, huyện đối với NSX; (4) Năng lực quản lý điều hành của chính quyền địa phương các cấp; (5) Các nhân tố khách quan khác như: Số lượng cán bộ hưởng lương ngân sách ở xã; điều kiện làm việc của chính quyền địa phương có những khác nhau; những tàn dư của tư duy quản lý cũ; hậu quả từ những sai lầm trong quản lý nợ xây dựng cơ bản ở

xã để lại

1.2.2 Quá trình đổi mới cơ chế quản lý NSX ở nước ta: Nội dung

này trình bày quá trình đổi mới trong cơ chế quản lý NSX ở nước ta từ nắm

1972 đến nay Trong đó nhấn mạnh đến một số mốc quan trọng là: Điều lệ NSX năm 1972; Nghị quyết số 138-HĐBT ngày 19/11/1983 về cải tiến chế

độ phân cấp quản lý ngân sách cho địa phương; Sự ra đời của Luật ngân sách nhà nước năm 1996 chính thức qui định NSX là một cấp ngân sách trong hệ thống ngân sách của nước ta; Những bổ sung sửa đổi về cơ chế quản lý NSX trong Luật ngân sách sửa đổi năm 2002

1.2.3 Nội dung cơ chế quản lý NSX ở nước ta giai đoạn hiện nay

Nội dung này tập trung trình bày một số điểm cơ bản là:

Nguyên tắc xây dựng cơ chế quản lý NSX ở nước ta Với 3 nguyên

tắc cơ bản là: (1) Nguyên tắc công khai, dân chủ; (2) Nguyên tắc tiết kiệm, hiệu quả; (3) Nguyên tắc cân đối thu – chi ngân sách

Tổ chức bộ máy quản lý NSX Trình những chức năng, nhiệm vụ cơ

bản của: Hội đồng nhân dân xã; Uỷ ban nhân dân xã; Ban Tài chính xã

Qui trình quản lý NSX Qui trình NSX ở nước ta bao gồm 3 khâu là:

(1) Lập dự toán NSX là khâu đầu tiên trong chu trình quản lý NSX Lập dự toán NSX là một quá trình phân tích đánh giá giữa khả năng và nhu cầu các nguồn tài chính của NSX để từ đó xác lập các chỉ tiêu thu - chi dự kiến có thể đạt được trong kỳ kế hoạch; đồng thời xác lập các biện pháp chủ yếu để đảm bảo thực hiện tốt các chỉ tiêu trong kỳ

(2) Chấp hành dự toán NSX là quá trình sử dụng tổng hợp các biện pháp kinh tế, tài chính và hành chính nhằm thực hiện các chỉ tiêu thu, chi trong dự toán ngân sách đã được phê duyệt

(3) Quyết toán NSX là việc tổng kết lại quá trình thực hiện dự toán ngân sách năm, nhằm đánh giá lại toàn bộ kết quả hoạt động của một năm ngân sách, từ đó rút ra ưu nhược điểm và bài học kinh nghiệm cho những qui trình ngân sách tiếp theo

1.2.4 Sự cần thiết phải hoàn thiện cơ chế quản lý NSX Bao gồm 4 điểm chủ yếu là:

Do yêu cầu nâng cao năng lực vai trò quản lý của nhà nước địa phương đối với phát triển kinh tế xã hội, xây dựng nông thôn

Do yêu cầu sử dụng có hiệu quả các nguồn lực của nhà nước ở nông thôn

Do yêu cầu nâng cao năng lực vai trò quản lý của nhà nước địa phương đối với phát triển kinh tế - xã hội ở cơ sở

Do NSX hiện vẫn là cấp ngân sách không hoàn chỉnh nên cơ chế quản lý NSX cần thiết được hoàn thiện nhằm nâng cao tính chủ động của chính quyền cơ sở; tăng cường nguồn lực cho NSX; nâng cao hiệu lực quản lý tài chính của Nhà nước ở địa phương

1.3 Kinh nghiệm hoàn thiện cơ chế quản lý NSX ở một số địa phương trong nước Luận văn trình bày 3 kinh nghiệm điển hình đại diện

cho 3 miền trên cả nước là:

Kinh nghiệm thu được từ mô hình triển khai thí điểm phân tích NSX tại Hà Tĩnh;

Kinh nghiệm triển khai ứng dụng cơ chế uỷ nhiệm thu và cơ chế thưởng vượt thu ở Lạng Sơn, Thái Bình và một số tỉnh trong cả nước;

Kinh nghiệm triển khai chương trình phần mềm kế toán xã tại Thành phố Hồ Chí Minh

CHƯƠNG 2

THỰC TRẠNG CƠ CHẾ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH XÃ

Ở TỈNH NAM ĐỊNH

Trong chương 2, sau khi phân tích một số đặc điểm tự nhiên, kinh tế,

xã hội tác động đến cơ chế quản lý NSX tỉnh Nam Định; Luận văn tập trung phân tích một số nội dung chủ yếu sau:

2.1 Thực trạng cơ chế quản lý NSX trên địa bàn tỉnh Nam Đinh giai đoạn 2002-2006:

2.1.1 Tổ chức bộ máy quản lý NSX tỉnh Nam Định: Tác giả trình bày

mô hình tổ chức bộ máy quản lý NSX tỉnh Nam Định Qua đó cho thấy, bộ máy quản lý NSX tỉnh Nam Định được tổ chức khá đồng bộ và hoàn chỉnh

2.1.2 Cơ chế chỉ đạo, quản lý điều hành NSX ở tỉnh Nam Định Gồm

một số nội dung chủ yếu sau: (1) Thường xuyên triển khai, tổ chức nghiên cứu, học tập Luật ngân sách nhà nước và các văn bản hướng dẫn thi hành Luật; (2) Cấp uỷ chính quyền các cấp đã đề ra Nghị quyết chuyên đề về quản lý và phát triển NSX cho từng giai đoạn; (3) Ban hành một số cơ chế chỉ đạo quản lý điều hành NSX có hiệu quả như: Quy trình kiểm tra quyết toán NSX; hướng dẫn quản lý NSX qua Kho bạc Nhà nước; qui định quản

lý sử dụng biên lai thu chi NSX; hướng dẫn quản lý sử dụng kinh phí hỗ trợ phát triển nguồn thu NSX ; (4) Tập trung tổ chức triển khai quản lý thu, chi NSX qua Kho bạc Nhà nước; (5) Chú trọng tới công tác thanh, kiểm tra NSX và được thực hiện thường xuyên, liên tục; (6) Thực hiện tổng kết công tác quản lý NSX để đề ra phương hướng, giải pháp xây dựng, phát

triển NSX trong các giai đoạn phát triển tiếp theo

Nhận xét chung: Nhìn chung, cơ chế chỉ đạo, quản lý điều hành

NSX ở Nam Định được tổ chức có tính hệ thống, có bước đi phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương và đưa lại hiệu quả trong công tác quản lý điều hành NSX

2.2 Tình hình thực hiện cơ chế quản lý NSX trên địa bàn tỉnh Nam Định giai đoạn 2002-2006:

Phần này phân tích việc thực hiện cơ chế quản lý NSX trên địa bàn tình Nam Định trên 3 nội dung chủ yếu: Nguồn thu NSX; chi NSX; tình hình công nợ của NSX Trong đó:

2.2.1 Nguồn thu NSX được phân tích, đánh giá trên 2 góc độ chính là:

Đánh giá nguồn thu NSX theo theo tính chất các khoản thu: Thu thường xuyên NSX (Thu thường xuyên cố định tại xã; Thu điều tiết NSX

để chi thường xuyên); Thu không thường xuyên; Thu bổ sung từ ngân sách cấp trên

Đánh giá thu ngân sách theo phân loại xã

2.2.2 Chi NSX được phân tích theo cơ cấu: Chi đầu tư và chi thường

xuyên NSX

2.2.3 Tình hình công nợ của NSX phân tích 5 loại nợ chủ yếu của

NSX tỉnh Nam Định là: Nợ xây dựng cơ bản; Nợ lương, phụ cấp, trợ cấp cán bộ; Nợ Bảo hiểm xã hội; Nợ vay ngân sách cấp trên trả nợ XDCB; Các khoản nợ khác

Để minh hoạ cho các phân tích của mục 2.2, tác giả sử dụng 8 biểu

số liệu với nguồn số liệu chủ yếu dựa trên các báo cáo quyết toán NSX tỉnh Nam Định các năm 2002 đến 2006 Qua đó đã nêu bật được tình hình thực hiện cơ chế quản lý NSX tỉnh Nam Định giai đoạn 2002-2006 trên 3 lĩnh vực chính của NSX

2.3 Đánh giá những thành tựu và hạn chế về cơ chế quản lý NSX tỉnh Nam Định

2.3.1 Những thành tựu đạt được:

Nâng cao được sự quan tâm của cấp uỷ đảng, chính quyền các cấp đối với tầm quan trọng và vai trò của NSX;

Qui trình quản lý ngân sách theo qui định của Luật ngân sách từng bước được thực hiện và ngày càng được nâng cao chất lượng quản lý, điều hành NSX;

Tổ chức quản lý khai thác nguồn thu NSX có hiệu quả hơn so với giai đoạn trước;

Chi NSX đã cơ bản đã hình thành được cơ cấu chi hàng năm một cách hợp lý

Công tác thanh tra, kiểm tra NSX đã được chú trọng, tăng cường Công tác đào tạo và tổ chức cán bộ được tăng cường

2.3.2 Những hạn chế, tồn tại cần khắc phục:

Thu NSX đã có nhiều tiến bộ, song chưa đồng đều, quản lý chưa chặt chẽ, còn để thất thu, nợ đọng nhiều, có những khoản thu chưa đúng qui định

Chi NSX vẫn còn những tồn tại chưa được xử lý như: Việc quản lý,

sử dụng các nguồn kinh phí chưa thực sự tiết kiệm; Chi quản lý hành chính hàng năm khá cao…

Còn những tồn tại trong quản lý, điều hành NSX như: Công tác quản

lý điều hành NSX chưa được quan tâm đúng mức, chưa đảm bảo yêu cầu của Luật ngân sách; Công tác quản lý đầu tư xây dựng cơ bản còn nhiều bất cập; Việc chấp hành chế độ báo cáo kế toán ở nhiều xã còn chậm về thời gian, kém về chất lượng, độ tin cậy của số liệu chưa cao; Việc quản lý,

sử dụng hoá đơn, biên lai thu tiền theo quy định của Bộ Tài chính thực hiện chưa triệt để, nhiều nơi chưa viết biên lai tới từng đối tượng thu nên dễ nảy sinh tiêu cực

Việc thực hiện công khai tài chính NSX ở nhiều xã còn chưa đảm bảo nội dung, phạm vi, thời gian công khai theo qui định, còn mang tính hình thức, gây nghi ngờ trong nội bộ cán bộ và nhân dân

2.3.3 Nguyên nhân của những hạn chế và tồn tại Gồm 2 nhóm

nguyên nhân cơ bản là:

- Nguyên nhân chủ quan gồm:

Một là Do nhận thức chưa đầy đủ về tầm quan trọng và vai trò của

NSX nên công tác lãnh đạo, chỉ đạo, hướng dẫn của các cấp các ngành chưa sâu sát Vai trò quản lý Nhà nước của các cấp, các ngành trong công