Bài tiểu luận môn lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam

Đó là mô hình th ượ ng hoàng, hoàng đ : hai ế cha con cùng làm nguyên th.[r]

Khoa lu t_Đ i h c qu c gia Hà N iậ ạ ọ ố ộ

Nguy n Đ c Thànhễ ứ

L p:K55Aớ

Ngày sinh:27/4/1991 MSSV:10065100

Môn: L ch s nhà nị ử ước và pháp lu t Vi t Namậ ệ

Bài ti u lu n:ể ậ

Lưỡng đ u ch trong xã h i phong ki n Vi t Namầ ế ộ ế ệ

I) Đ C ĐI M CHUNG C A NHÀ NẶ Ể Ủ ƯỚC LƯỠNG Đ U CHẦ Ế

1 Đ nh nghĩa th ch lị ể ế ưỡng đ uầ

Th ch nhà nể ế ước (còn g i là thi t ch ) là toàn b c c u xãọ ế ế ộ ơ ấ

h i do pháp lu t quy đ nh.Th “lộ ậ ị ể ưỡng đ u ch ” là m t ch đ nhầ ế ộ ế ị tiêu bi u và đ c đáo trong l ch s Vi t Nam Đó là th ch mà ể ộ ị ử ệ ể ế ở

đó t n t i đ ng th i 2 th l c có đ a v , quy n h n ngang nhau;ồ ạ ồ ờ ế ự ị ị ề ạ nói nh Lê Kim Ngân thì “lư ưỡng đ u ch là m t ch đ trong đó cóầ ế ộ ế ộ hai nhân viên ho c m t nhân viên và m t y ban đ ng đ u n nặ ộ ộ ủ ứ ầ ề hành chính, trông coi vi c cai tr trên cùng m t lãnh th ”.ệ ị ộ ổ

2 Đ c đi m chung c a lặ ể ủ ưỡng đ u chầ ế

2.1, Tính bình đ ng.ẳ

S bình đ ng c a hai v vua luôn luôn là nguyên t c c aự ẳ ủ ị ắ ủ hình thái nhà nướ ưỡc l ng đ u Nó th hi n rõ hai ngầ ể ệ ườ ứi đ ng đ uầ nhà nước có quy n ngang nhau, ngôi th b ng nhau, không ngề ứ ằ ườ i nào n m uy quy n, ngôi v cao h n ngắ ề ị ơ ười nào nhà nỞ ướ ưỡ c l ng

đ u th i Lê- Tr nh s bình đ ng trong hình thái phân nhi m, ngôiầ ờ ị ự ẳ ệ

v và quy n hành đị ề ược phân làm hai kh i lố ượng tương đương, ngôi v t i cao nh ng vô quy n do vua Lê ng tr , nh ng ngôi vị ố ư ề ự ị ư ị

th y u có th c quy n do chúa Tr nh n m giứ ế ự ề ị ắ ữ

2.2, Tính công h p.ợ

Không m t v vua nào trong hai v vua có th quy t đ nh màộ ị ị ể ế ị không có s th a thu n c a v kia, m t v vua có th hành đ ngự ỏ ậ ủ ị ộ ị ể ộ riêng nh ng ch u s chi ph i b ng quy n ph quy t c a v kia.ư ị ự ố ằ ề ủ ế ủ ị

Tính cách này ch đỉ ược áp d ng m t cách hình th c trong th chụ ộ ứ ể ế

lưỡng đ u Lê – Tr nh ầ ị

2.3, Tính nh nguyên.ị

th ch nhà nỞ ể ế ướ ưỡc l ng đ u, s phân chia v c b nầ ự ề ơ ả

ch t quy n hành là ngang nhau Nh vua Lê gi ngôi v t i caoấ ề ư ữ ị ố

nh ng m i quy n l c l i không n m trong tay mình V i chúaư ọ ề ự ạ ằ ớ

Tr nh v trí th p h n, v trí th y u nh ng th c quy n l i n mị ở ị ấ ơ ị ứ ế ư ự ề ạ ằ

tr n trong tay, thâu tóm m i lĩnh v c trong đ i s ng nh : chính tr ,ọ ọ ự ờ ố ư ị kinh t , quân đ i…ế ộ

II) Mô hình lưỡng đ u ch trong xã h i phong ki n vi t namầ ế ộ ế ệ

1)Ch -em,anh-em cùng n m quy nị ắ ề

Mô hình lưỡng đ u ch xu t hi n r t s m trong l ch sầ ế ấ ệ ấ ớ ị ử

nước ta, l n đ u tiên vào năm 40 Mùa xuân năm y, hai ch emầ ầ ấ ị

Tr ng Tr c - Tr ng Nh kh i nghĩa ch ng ách đ h c a nhà Đôngư ắ ư ị ở ố ộ ộ ủ Hán, chi m gi 65 thành, gi i phóng lãnh th qu c gia và thi t l pế ữ ả ổ ố ế ậ chính quy n t ch Hai Bà Tr ng cùng x ng về ự ủ ư ư ương, cùng làm vua, ăn sinh ho t cùng n i và cùng nhau tr vì đ t nở ạ ơ ị ấ ước Vai trò,

đ a v c a h trong cu c kh i nghĩa và trong Chính ph m i kháị ị ủ ọ ộ ở ủ ớ bình đ ng Tuy nhiên, theo m t s s li u thì uy tín, quy n l c c aẳ ộ ố ử ệ ề ự ủ

Tr ng Tr c l n h n Tr ng Nh chút ít (có l do Tr ng Tr c là ch vàư ắ ớ ơ ư ị ẽ ư ắ ị

là ngườ ầi đ u tiên phát đ ng kh i nghĩa) Ch ng h n, sách Thuộ ở ẳ ạ ỷ kinh chú vi t: nghĩa quân "công phá châu qu n, hàng ph c đế ậ ụ ượ c các L c tạ ướng, h đ u suy tôn Tr c làm vua" Th ch này t n t iọ ề ắ ể ế ồ ạ

đ n mùa xuân năm 43 - t n lúc hai bà Tr ng m t trong cu c chi nế ậ ư ấ ộ ế không cân s c v i l c lứ ớ ự ượng c a Mã Vi n.ủ ệ

H n 9 th k sau, mô hình lơ ế ỷ ưỡng đ u ch đầ ế ược tái l p dậ ưới th iờ Ngô Năm 944 Vua Ngô Quy n băng hà, em v là Dề ợ ương Tam Kha nhân c h i đó chi m ngôi Năm 951, d p xong Dơ ộ ế ẹ ương Tam Kha, hai con trai Ngô Quy n cùng lên làm nguyên th Ngề ủ ười anh (Ngô Xương Ng p) x ng Thiên Sách Vậ ư ương, người em (Ngô

Xương Văn) x ng Nam T n Vư ấ ương H đoàn k t cùng nhau tr vìọ ế ị

đ t nấ ước Năm 954, Ngô Xương Ng p m t, Ngô Xậ ấ ương Văn m tộ

mình ngôi nên th l c y u d n, ph i nh n s c phong làm Tĩnhở ế ự ế ầ ả ậ ắ

H i quân Ti t đ s kiêm Đô h c a nhà Nam Hán, đ ng th i bả ế ộ ứ ộ ủ ồ ờ ị các cu c n i lo n kh p n i trong nộ ổ ạ ở ắ ơ ước uy hi p Năm 965, Ngôế

Xương Văn t thử ương và c đ tri u Ngô ch m d t đó.ơ ồ ề ấ ứ

Hai mô hình lưỡng đ u ch trên đầ ế ược thi t l p ch y u do tìnhế ậ ủ ế huynh đ và do đi u ki n l ch s khách quan (Tr ng Tr c-Tr ngệ ề ệ ị ử ư ắ ư

Nh cũng phát đ ng, lãnh đ o cu c kh i nghĩa; Ngô Xị ộ ạ ộ ở ương Ng p -ậ Ngô Xương Văn cùng h p s c l y l i vợ ứ ấ ạ ương nghi p c a vua cha ệ ủ Khi m i s thành công, h cùng bình đ ng họ ự ọ ẳ ưởng k t qu là hoànế ả toàn x ng đáng, h p lý) Tuy nhiên, hai mô hình này đ uứ ợ ề

t n t i trong th i gian ng n ng i (ch ng 3 năm) và ch a ph i làồ ạ ờ ắ ủ ừ ư ả

m t lo i th ch n đ nh.ộ ạ ể ế ổ ị

2)Cha-con cùng làm vua

Gi a th k XIII, m t mô hình lữ ế ỷ ộ ưỡng đ u ch m i l - h uầ ế ớ ạ ầ

nh ch a t ng xu t hi n trong l ch s các nư ư ừ ấ ệ ị ử ước, nh t là Trungấ Hoa (v n đố ược coi là ch đ ki u m u phế ộ ể ẫ ương Đông th i b y gi )ờ ấ ờ

- được thi t l p nế ậ ở ước ta, t n t i v ng ch c và kéo dài m t thồ ạ ữ ắ ộ ế

k rỷ ưỡi (1258-1407) Đó là mô hình thượng hoàng, hoàng đ : haiế cha con cùng làm nguyên th Hoàng đ (con) là nguyên th th củ ế ủ ự

s , đ ng đ u qu c gia, mang danh nghĩa thiên t , còn thự ứ ầ ố ử ượ ng hoàng (cha) là nguyên th c v n t i cao, có th c quy n (c vủ ố ẫ ố ự ề ả ề chính tr l n v huy t th ng) đ i v i hoàng đ ị ẫ ề ế ố ố ớ ế

V vua khai nghi p nhà Tr n (Tr n Thái Tông) sau 33 năm ngôiị ệ ầ ầ ở hoàng đ thì truy n ngôi cho con (Thái t Tr n Ho ng) r i lên làmế ề ử ầ ả ồ

thượng hoàng Nh ng v vua ti p sau đ u theo l y - c làmữ ị ế ề ệ ấ ứ hoàng đ m t th i gian r i truy n l i ngôi cho thái t , tr thànhế ộ ờ ồ ề ạ ử ở

thượng hoàng Dù các vua lúc lên ngôi đã trưởng thành hay còn ít

tu i (vua Minh Tông lên ngôi lúc 15 tu i, Hi u Tông -10 tu i, Dổ ổ ế ổ ụ Tông -6 tu i, Thu n Tông -11 tu ) thì đ u có vua chú, vua anhổ ậ ổị ề giúp đ ,vi c đi u hành qu c gia Hoàng đ càng nh tu i, mỡ ệ ề ố ế ỏ ổ ố

y u, kém tài thì vai trò c a thế ủ ượng hoàng càng quan tr ng Theoọ

"Đ i Vi t s ký toàn th ", các vua Tr n khi "con đã l n thì cho n iạ ệ ử ư ầ ớ ố ngôi chính, còn cha lui v cung Thánh T , x ng là thề ừ ư ượng hoàng, cùng tr ng coi chính s Th c ra, truy n ngôi ch đ yên vi c sau,ộ ự ự ề ỉ ể ệ phòng lúc v i vàng, ch m i chuy n đ u do thộ ứ ọ ệ ề ượng hoàng quy tế

đ nh Vua k v không khác gì hoàng thái t c " T ng c ng th iị ế ị ử ả ổ ộ ờ gian các vua Tr n tr vì mà bên trên còn thầ ị ượng hoàng và thái

thượng hoàng là 102 năm (thái thượng hoàng là cha c a thủ ượ ng hoàng, trước đó đã nhường ngôi cho thượng hoàng)

Thượng hoàng và hoàng đ tuy có danh x ng, vai trò, đ a v , quanế ư ị ị

h khác nhau nh ng cùng là nguyên th , cùng tr vì qu c giaệ ư ủ ị ố nên trong s sách, nhi u khi h c đử ề ọ ược g i chung là hai vua.ọ

Ch ng h n, ca ng i thẳ ạ ợ ượng hoàng Tr n Thánh Tông và hoàng đầ ế

Tr n Nhân Tông qua chi n th ng quân xâm lầ ế ắ ược Mông Nguyên (1285-1288), trong "B ch Đ ng giang phú", tác gi Trạ ằ ả ương Hán Siêu vi t;ế

Hai vua thánh ch anh minh ừ

Đem nước sông ch r a giáp binh ừ ử

B i H không dám đ ng ch ngàn năm thanh bình ụ ồ ộ ừ

Còn trong "Đ i vi t s ký toàn th ", Ngô S Liên cùng cácạ ệ ử ư ỹ

s th n tri u H u Lê cũng dùng t hai vua khi vi t v H i nghứ ầ ề ậ ừ ế ề ộ ị Diên H ng tháng ch p năm Giáp Than 1284 ("Gi c H vào cồ ạ ặ ồ ướ p

là n n l n c a đ t nạ ớ ủ ấ ước Hai vua hi p m u, b y tôi h p bàn ") vàệ ư ầ ọ

v vi c duy t quân chu n b đi đánh Chiêm Thành tháng mề ệ ệ ẩ ị ườ i năm Bính Thìn 1376 (" đ i duy t quân thu b bãi cát s ngạ ệ ỷ ộ ở ố Bách H c, hai vua đích thân làm tạ ướng")

Vi c thi t l p mô hình thệ ế ậ ượng hoàng - hoàng đ là m t k thu tế ộ ỹ ậ cai tr khôn khéo, c n th n c a các vua Tr n, vì thái t c n có m tị ẩ ậ ủ ầ ử ầ ộ

th i gian làm quen, t p dờ ậ ượt vi c tri u chính; trong lúc đó thệ ề ượ ng

hoàng v n gi vai trò lãnh d o t i cao, quy t đ nh m i chuy nẫ ữ ạ ố ế ị ọ ệ

tr ng đ i Cách t p dọ ạ ậ ượt này toàn di n h n so v i các tri u Ngô,ệ ơ ớ ở ề đinh, Ti n Lê, Lý trề ước đó (ch cho thái t thay vua cha làm quenỉ ử

v i m t s công vi c nh c m quân đi di t gi c, t ch c đón ti pớ ộ ố ệ ư ầ ệ ặ ổ ứ ế

s th n nứ ầ ước ngoài, gi i quy t án ki n ) M t khác, truy n ngôiả ế ệ ặ ề khi vua cha còn s ng đ m b o s n đ nh, suôn s c a vi c n iố ả ả ự ổ ị ẻ ủ ệ ố ngôi, tránh nh ng r c r i t ng thữ ắ ố ừ ường xuyên g p nh chuy n cácặ ư ệ hoàng t tranh giành ngôi (đ m máu nh t là nh ng cu c tranhử ẫ ấ ữ ộ giành ngôi c a các con vua Lê Đ i Hành năm 1005, c a các conủ ạ ủ vua Lý Thái T năm 1028 - sau khi cha h đ t ng t băng hà) ho cổ ọ ộ ộ ặ ngôi vua b chi m b i ngị ế ở ười ngo i t c (ngôi vua Ngô b Dạ ộ ị ươ ng Tam Kha chi m năm 944 sau khi Ngô Quy n băng hà, ngôi vuaế ề Đinh m t vào tay Lê Hoàn năm 980 sau khi Đinh Tiên Hoàng băngấ hà ) Ch đ thế ộ ượng hoàng - hoàng đ v a gi ng các ch đế ừ ố ế ộ

ph chính, nhi p chính v n khá ph bi n trong l ch s (n u vuaụ ế ố ổ ế ị ử ế còn nh ho c năng l c kém thì có m t vài quan đ i th n làm cỏ ặ ự ộ ạ ầ ố

v n, giúp vua tr vì), l i v a khác h n ch quan h huy t th ngấ ị ạ ừ ẳ ở ỗ ệ ế ố

ch t ch (cha-con) và v c v n v n có quy n quy t đ nh t i caoặ ẽ ị ố ấ ấ ề ế ị ố (đ i v i c vua l n qu c gia), tr c ti p tham gia đi u hành b máyố ớ ả ẫ ố ự ế ề ộ Nhà nước, đ m b o s k th a liên t c và v ng ch c, ngăn ch nả ả ự ế ừ ụ ữ ắ ặ

nh ng hi n tữ ệ ượng suy thoái ho c bi n lo n gây b t n đ nh chínhặ ế ạ ấ ổ ị

tr ị

Mô hình thượng hoàng - hoàng đ c a nhà Tr n còn l p l i cácế ủ ầ ặ ạ ở tri u đ i sau dó Đo t đề ạ ạ ược ngôi nhà Tr n (năm 1400), H Quý Lyầ ồ làm vua 1 năm r i nhồ ường ngôi cho con (H Hán Thồ ương), lên làm

thượng hoàng đ n t n lúc nhà H b di t (năm 1407) M c Đăngế ậ ồ ị ệ ạ Dung chi m ngôi nhà H u Lê năm 1527, làm vua 3 năm r iế ậ ồ

nhường ngôi cho M c Đăng Doanh, lên làm thạ ượng hoàng, cùng con tr vì đ t nị ấ ước (1530-1541) Th i Lê M c (Lê-Tr nh), Lê Th nờ ạ ị ầ Tông cũng làm thượng hoàng (1643-1649) bên c nh v vua con làạ ị

Lê Chân Tông, nh ng mô hình lư ưỡng đ u ch th i kỳ này đã bi nầ ế ờ ế

đ i sang m t hình th c đ c bi t khác: vua Lê - chúa Tr nh.ổ ộ ứ ặ ệ ị

3)Vua-chúa cùng làm nguyên thủ

Trong t t c các mô hình lấ ả ưỡng đ u ch k trên,ầ ế ể hai v nguyên th đ u có quan h huy t th ng v i nhau, chungị ủ ề ệ ế ố ớ

m c đích và chung s nghi p, do đó hình th c là "lụ ự ệ ứ ưỡng đ u"ầ

nh ng th c ra b n ch t ch đ là m t Khác hoàn toàn v i nó làư ự ả ấ ế ộ ộ ớ

mô hình vua Lê - chúa Tr nh, t n t i su t 240 năm (1546-1786) v iị ồ ạ ố ớ nhi u bi u hi n, nhi u di n bi n ph c t p.ề ể ệ ề ễ ế ứ ạ

Năm 1527, M c Đăng Dung đo t ngôi vua Lê Quan đ i th n nhàặ ạ ạ ầ

Lê là Nguy n Kim ch y sang Lào, tôn Lê Duy Ninh lên ngôi vuaễ ạ (năm 1532), lãnh đ o l c lạ ự ượng ch ng l i nhà M c Năm 1545,ố ạ ạ Nguy n Kim m t, quy n l c r i vào tay con r là Tr nh Ki m Nămễ ấ ề ự ơ ể ị ể

1546, Tr nh Ki m cho t ch c l i tri u đình, chuy n v đóng đô ị ể ổ ứ ạ ề ể ề ở

V n L i (Th Xuân- Thanh Hoá) mạ ạ ộ ượn danh nghĩa "phù Lê di tệ

M c" đ thâu tóm m i quy n bính, bi n vua Lê thành bù nhìn, mạ ể ọ ề ế ở

đ u th i kỳ "vua Lê chúa Tr nh".ầ ờ ị

T sau khi đánh b i nhà M c (năm 1592), quy n l c c a h Tr nhừ ạ ạ ề ự ủ ọ ị ngày càng được m r ng Năm 1599, Tr nh Tùng t x ng là Đôở ộ ị ự ư Nguyên soái T ng qu c chính và ép vua Lê phong vổ ố ương cho mình Lê Th Tôn phong cho Tr nh Tùng làm Bình An Vế ị ương cùng

nh ng đ v t tữ ồ ậ ượng tr ng uy quy n t i cao nh chén ng c, cư ề ố ư ọ ờ lông,búa vàng Tr nh Tùng l p ph chúa, t ý tuy n d ng quan l i,ị ậ ủ ự ể ụ ạ

đi u hành chính s , ch c về ự ứ ương cha truy n con n i Chúa Tr nh làề ố ị

v nguyên th th c s , tr c ti p lãnh đ o b máy Nhà nị ủ ự ự ự ế ạ ộ ước, n mắ

gi a quân đ i, quy t đ nh các chính sách kinh t - văn hoá- xãữ ộ ế ị ế

h i H t c Tr nh độ ọ ộ ị ược hưởng m i đ c quy n hoàng gia Con traiọ ặ ề

c chúa Tr nh đả ị ượ ậc l p làm th t , đế ử ược phong làm Qu c côngố

Ti t ch , đ n tu i trế ế ế ổ ưởng thành thì m ph riêng, ch huy quânở ủ ủ

đ i, giúp cha tr vì.ộ ị

Vua Lê là v nguyên th t i cao trên danh nghĩa Quy n h n c aụ ủ ố ề ạ ủ vua ch còn duy trì trong m t s nghi th c thi t tri u và đón ti p sỉ ộ ố ứ ế ề ế ứ

th n nầ ước ngoài Vua được c p 5.000 quân túc v đ ph c d chấ ệ ể ụ ị trong cung đi n, 7 th t voi và 20 chi c thuy n r ng, đệ ớ ế ề ồ ược thu thuế 1.000 xã đ tiêu dùng Tri u đ nh vua lê ph i đ t dể ề ị ả ặ ưới quy n đi uề ề khi n c a ph chúa Tr nh và ch có m t nhóm binh lính canh gi ,ể ủ ủ ị ỉ ộ ữ

m t s quan văn võ vô quy n th nh tho ng vào ch u nh m gi l yộ ố ề ỉ ả ầ ằ ữ ấ

th th ng đ vể ố ế ương hình th c C nh ph chúa, tri u d nh ch nhứ ạ ủ ề ị ỉ ư

m t cái bóng, th c ch t ch là n i giam l ng vua Lê.ộ ự ấ ỉ ơ ỏ

S hình th c, ph thu c c a vua lê th hi n rõ nh t vi c tínhự ứ ụ ộ ủ ể ệ ấ ở ệ

m ng, đ a v vua hoàn toàn b chúa Tr nh kh ng ch , vua ngàyạ ị ị ị ị ố ế càng b vô hi u hoá Trong 16 vua dị ệ ưới th i Lê M c thì 3 vua b hờ ạ ị ọ

Tr nh gi t h i và 5 vua là tr em dị ế ạ ẻ ưới 12 tu i (ph n l n là do chúaổ ầ ớ

Tr nh nuôi n ng, rèn t bé trong ph r i d ng lên làm vua) Nămị ấ ừ ủ ồ ự

1718, Tr nh Cị ương thi t l p 6 phiên (L , L i, H , Công, Hình,ế ậ ễ ạ ộ Binh) ph chúa đ rút h u h t quy n hành c a 6 b tở ủ ể ầ ế ề ủ ộ ương ngứ (v n coi là tr c thu c vua Lê bên tri u đình Ngay c m t s nghiố ự ộ ề ả ộ ố

th c t i cao dành riêng cho vua Lê cũng d n b chúa Tr nh xâmứ ố ầ ị ị

ph m và hu b D p l T t, sinh nh t vua , chúa thạ ỷ ỏ ị ễ ế ậ ường không

tr c ti p đ n chúc m ng mà sai con mình đi thay Trự ế ế ừ ước kia, hàng tháng vào ngày sóc v ng, chúa và các quan ph i vào ch u vua ọ ả ầ ở

đi n V n th , nh ng v sau chúa d n b l y T đ i Tr nh T cệ ạ ọ ư ề ầ ỏ ệ ấ ừ ờ ị ạ (1657-1687), các chúa vào tri u y t không quỳ l y, không x ng tênề ế ạ ư

và t ti n ng i ngay bên trái ng to , ngang hàng v i vua! ự ệ ồ ự ạ ớ

Trong mô hình lưỡng đ u th này, s dĩ th c quy n nguyên thầ ế ở ự ề ủ nghiêng h n v phía chúa Tr nh là do h Tr nh ti p n i s nghi pẳ ề ị ọ ị ế ố ự ệ Nguy n Kim n m tr n quy n l c trong tay, t mình quy t đ nh vàễ ắ ọ ề ự ự ế ị