Sediment facies and Late Holocene progradation of the Mekong River Delta in Bentre Province, southern Viet Nam: an example of evolution from a tide-dominated to a tide- and wave-dominat[r]
Trang 1Dòng sông và phát tri n lãnh th
1 N c là y u t c n thi t cho s
s ng trên hành tinh c a chúng ta, ! n m#c khi loài ng %i thám hi'm các hành tinh khác, m(t trong nh)ng !i*u mà các nhà khoa h+c tìm ki m ! u tiên là d.u
v t c a s hi0n di0n c a n c 1 !ó
Vì v4y, m(t vùng lãnh th71có ! 8c m(t dòng sông ch;y qua là m(t !i*u may m=n cho vùng, cho ng %i dân sinh
s ng 1 n?i !ó Nh4n th#c này c n ! 8c nh.n mAnh !' bi t quý tr+ng dòng sông, gi) gìn và tôn tAo !' nó có th' !óng góp cho
s phát tri'n b*n v)ng c a vùng lãnh th7
Dòng sông tích và chuy'n n c v i phù sa, nhi*u loài th y s;n và mang theo !ó m(t nguHn nIng l 8ng, th và !(ng nIng, quýý báu cho s phát tri'n N u dòng sông ra bi'n l n, nó còn truy*n t;i vào m(t l 8ng nIng l 8ng tri*u và tAo ra m(t vùng sinh thái
n c l8, !0m gi)a vùng ng+t và vùng mJn
NIm y u t c? b;n c a cu(c s ng là N c, N ng l ng, Nông nghi p, S c kh e và a
d ng sinh h c, có quan h0 m4t thi t v i nhau, !*u g=n chJt v i dòng sông
D+c theo sông và các phK l u, kinh rAch c a nó còn là !La bàn sinh s ng c a ng %i dân v i nhi*u ngành ngh* khác nhau nh ng t.t c; !*u g=n k t v i dòng sông
Hình 2 Hai !* xu.t !Lnh vL châu th7 sông Mékong
Hình 1 Tam giác phân loAi châu th7 Galloway
Trang 2Chính vì v4y dòng sông luôn là kh1i !i'm, là y u t n*n cho m(t d án phát tri n vùng
!Hng th%i cho nhi*u d án phát tri n ngành (nông nghi0p, th y s;n, công nghi0p, du lLch, …) và phát tri n các ti u vùng trong vùng lãnh th7 !ó
V.n !* !Jt ra là b;o !;m gi)a “d án phát tri n vùng” và “nh$ng d án phát tri n c%a vùng” có ! 8c s hài hòa c n thi t !' dòng sông không bL h y hoAi, !' chính vùng không bL mai m(t Nói m(t cách tích c c h?n, làm gì ( dòng sông “s+ng” v i vùng, v i con ng /i và ph0c v0 con ng /i?
Làm sao th c hi0n ! 8c s hài hòa này? Zây là câu h[i mà trong quá trình tri'n khai
Ch ?ng trình khoa h+c nhà n c “ i2u tra c3 b5n t6ng h p (7ng b8ng sông C:u Long” (1983-1990), Ban ch nhi0m Ch ?ng trình 2!ã t !Jt cho mình ngay tb ! u và
xuyên su t quá trình !i*u tra và t7ng h8p Khi !Jt tên “ 7ng b8ng sông C:u Long, Tài nguyên - Môi tr /ng - Phát tri n” cho báo cáo t7ng h8p 3, quan !i'm c a chúng tôi là
b( ba Tài nguyên - Môi tr /ng - Phát tri n ph;i là m(t th' th ng nh.t: khai thác tài
nguyên !' phát tri'n nh ng !' phát tri'n b*n v)ng, vi0c khai thác ph;i phù h8p v i quy lu4t, tr c tiên c a môi tr %ng t nhiên, nh rdng n c, !.t, sinh v4t, khí h4u, … là tài nguyên !Hng th%i ceng là nh)ng thành t c.u tAo nên môi tr %ng
Tr1 lAi v i dòng sông, khai thác nó !' phát tri'n, v4y !âu là nh)ng c(t m c c;nh báo
gi i hAn không ! 8c v 8t qua?
2 G=n bó v i s phát tri'n c a !Hng bdng sông Cfu Long trong su t ba m ?i nIm qua, ch#ng ki n th c t khai thác dòng sông !' phát tri'n c a vùng !.t này, tôi luôn
nghg v* nhi0m vK ph;i b;o v0 sông Mêkông và th.y nó c n ! 8c xem nh mBt c3 th s+ng Ceng nh m+i dòng sông khác trên th gi i, nó có cuBc s+ng c a nó, v i nhCp (i u và trao (6i, có quá kh , hi n t i và t 3ng lai mà chúng ta c n bi t, càng rõ bao
nhiêu càng t t b.y nhiêu
2.1 Nhi*u công trình nghiên c#u khoa h+c !ã tìm hi'u châu th7 sông Mêkông hi0n nay
mang tính ch.t sông chi ph+i, tri2u chi ph+i hay sóng chi ph+i và ndm 1 vL trí nào trong
tam giác phân loAi châu th7 Galloway 4? (Hình 1) Hi0n nay có m(t s !* xu.t !Lnh vL khác nhau (Hình 2) M(t báo cáo khoa h+c g n !ây nh4n !Lnh rdng châu th7 sông Mêkông chuy'n d n tb dAng tri2u chi ph+i sang dAng sóng - tri2u chi ph+i 5 ZLnh vL châu th7 sông Mêkông trong tam giác phân loAi Galloway không ph;i là m(t v.n !* h+c thu4t mang tính hàn lâm, b1i lk nó giúp chúng ta hi'u ! 8c quá trình hình thành và phát tri'n c a dòng sông, !La mAo c a châu th7, !Jc bi0t ti'u vùng rìa c a nó trong m i
t ?ng tác sông - bi'n (sóng, gió và tri*u), và d báo ! 8c diln bi n s=p t i c a ti'u vùng này
2.2 Dòng sông sk ch t n u không có n c Vì v4y, nh)ng d án chuy'n n c tb l u
v c c a dòng sông sang l u v c c a m(t dòng sông khác c n ph;i ! 8c tính toán, thuy t minh rõ ràng t i m(t gi i hAn nào là ch.p nh4n ! 8c, v i nh)ng thi0t hAi gì cho dòng sông và cho các qu c gia có liên quan, nh)ng gi i hAn và nghga vK gì t ?ng #ng khi dòng sông ch;y qua nhi*u qu c gia
Zi*u này !ã ! 8c th c hi0n khá cK th', chi ti t trong d án Kênh !ào Seine B=c, n i li*n sông Seine (qua sông Oise) v i sông Sheldt 6, dài 106 km, có 7 âu thuy*n và hai
!4p tr) n c MJc dù v4y, và mJc dù bi t rdng kênh !ào sk phKc vK v4n t;i th y, góp
Trang 3ph n gi;m b t khí th;i CO2so v i vân t;i b(, nh ng không ph;i !ã h t nh)ng bIn khoIn v* môi tr %ng, v* nh)ng thay !7i ! i v i hai sông và vùng !.t mà kênh !ào sk !i qua,
! 8c !ào sâu -4,5 mét, r(ng 54 mét
và l 8ng !.t ph;i di chuy'n là 55 tri0u m3 (Hình 3).
Liên h0 ! n sông Mêkông, nh)ng d
án chuy'n n c c a sông này, k' c;
ph n trên th 8ng l u, sang nh)ng
l u v c khác c n ! 8c Nhà n c các
qu c gia 1 hA l u theo dõi sát sao, tính toán kp l qng h4u qu; !' b;o v0 quy*n l8i chính !áng c a mình, trong tinh th n h8p tác cùng phát tri'n 2.3 L8i dKng !La hình !' khai thác
th nIng d+c m(t dòng sông là vi0c làm ! 8c th c hi0n tb nhi*u th kr
Nh ng v i kh; nIng t m nhìn ngày càng ! 8c m1 r(ng, v i nh4n th#c v* môi tr %ng ngày càng sâu s=c, vi0c xây d ng các !4p th y !i0n ! 8c yêu c u ph;i có !ánh giá tác
!(ng môi tr %ng, không chs trong phAm vi qu c gia, mà trong phAm vi c; l u v c nh.t
là khi liên quan ! n m(t dòng sông qu c t C n nh rdng th%i gian thích h8p cho vi0c khai thác 1 ! u nguHn ch a htn !ã phù h8p v i th%i vK s;n xu.t và sinh hoAt 1 hA du
1 cách !ó hàng ngàn kilômét Zó là ch a nói t i nguHn l8i v* th y s;n có nguy c? bL cAn ki0t, môi tr %ng có th' bL !;o l(n
N c trong l u v c c a m(t dòng sông ceng gi ng nh máu l u thông trong h0 th ng
các mAch máu c a c? th' c a con ng %i Có quy2n khai thác nguHn n c ph;i !i !ôi
v i trách nhi m ! i v i toàn b( l u v c; quy*n l8i m(t qu c gia ph;i hài hòa v i quy*n
l8i các qu c gia khác trong l u v c; nh4n cái l8i tr c m=t, ph;i có trách nhi0m v i nh)ng gì x;y ra trong trung và dài hAn có liên quan trong
c; l u v c Zó là nh)ng ý ki n khách quan, sâu s=c c a nhi*u nhà khoa h+c sau khi nghiên c#u các !4p th y !i0n !ã hoàn thành và d ki n sk ! 8c xây d ng trên toàn b(
l u v c sông Mêkông trong th%i gian t i !ây 7,8 (Hình 4).
2.4 Mvi dòng sông, mvi !oAn sông có m(t kh5 n ng t làm s ch kh[i nh)ng ch.t ô
nhi'm th;i vào nó Kh; nIng này tùy thu(c vào nhi*u thông s nh ng không ph;i là vô
hAn Nói m(t cách khác, mMi dòng sông có mBt s c chCu t5i v2 ô nhiNm môi tr /ng Tôi
càng khwng !Lnh nh v4y khi ch#ng ki n n c th;i tb không ít nhà máy !ông lAnh th y s;n và các th# n c th;i khác tb nhi*u khu công nghi0p, nhà máy d+c sông H4u ! 8c th;i m(t cách “vô t ” ra sông này tb An Giang d+c tr1 xu ng mà không qua xf lý b=t bu(c theo lu4t !Lnh Sông ThL V;i, sông ThL Tính 1 mi*n Zông Nam B( là nh)ng ví dK dòng sông bL ô nhilm khác c n báo !(ng 9 (Hình 5).
Hình 3 D án Kênh !ào Seine B=c, chuy'n n c
gi)a l u v c sông Seine (Pháp) và l u v c sông Scheldt
Trang 4Nhìn trên ;nh v0 tinh SPOT ngày 10/1/2008, v i các khu công nghi0p và nhà máy phía Nh?n TrAch (ZHng Nai) và phía Phú Mp d+c tr1
ra cfa sông ThL Vãi (Bà RLa Veng Tàu), tôi t h[i: (1)
Li u sông ThC Vãi, (ã bC ô nhi m (Rn m c (B hi n nay, sS c u mang nh thR nào các khu công nghi p và các nhà máy này v2 mTt môi tr /ng?; (2) Li u phát tri n công nghi p (Bc chiRm sông ThC Vãi có t+t hay không cho s phát tri n v2 lâu dài và b2n v$ng c%a Bà
Nai và c5 c%a Thành ph+ H7 Chí Minh?
2.5 Rbng ! u nguHn bL tàn phá là m(t m i !e d+a nJng n* khác ! i v i dòng sông, nh.t là 1 các vùng nhi0t
! i M.t rbng kéo theo xói mòn, le quét và rfa trôi !.t
mà h4u qu; là nâng cao !áy các hH !4p, thay !7i !La mAo c a vùng, c a lòng sông và ch !( th y vIn Liên h0 ! n sông Mêkông, nguy c? này d %ng nh
ch a ! 8c nh4n th#c !úng
m#c Cái l/i tr c mZt v|n ! 8c ch+n mJc cho nguy c? tri0t tiêu cái l i lâu dài HH
Tonlé Sap là m(t ví dK cK th' Do nAn phá rbng quanh hH Tonlé Sap trong nh)ng th4p niên g n !ây, !áy hH này mvi nIm !ang nâng lên tb 10 ! n 12 cm, s#c ch#a c a hH gi;m !i nhanh chóng, ch#c nIng tr) và !i*u ti t c a hH này sk thay !7i khác v i tr c
!ây là !i*u sk x;y ra n u không ngIn chJn ! 8c tình hình phá rbng hi0n nay
3 Phát tri'n m(t vùng lãnh th7 v i m(t dòng sông ch;y qua là m(t công trình h t s#c quan tr+ng, th %ng mang tính chi n l 8c ! i v i !.t n c, nh !Hng bdng sông Cfu Long chwng hAn Nh)ng công trình c a d án t7ng th' ceng nh c a các d án ngành hoJc ti'u vùng ph;i !#ng v)ng và hoAt !(ng t t trong nhi*u th4p kr n u không ph;i là
lâu h?n n)a Nh v4y, không th không (Tt dòng sông và vùng lãnh th6 (ó vào b+i c5nh c%a biRn (6i khí h[u và c%a m c n c bi n dâng (ang diNn ra.
Hình 4.V trí các p ã và d ki n s xây d ng
trên dòng chính sông Mê Kông
Trang 5Z i v i châu th7 sông Mêkông, trên ph n lãnh th7 Vi0t Nam, trong m(t báo cáo, chúng tôi !ã b c ! u chs ra nh)ng tác
!(ng lên môi tr %ng t nhiên và lên !%i
s ng kinh t xã h(i, nh)ng luHng “di dân sinh thái” có nhi*u kh; nIng x;y ra, cùng
v i nh)ng công vi0c c n tri'n khai, trong
!ó có các nhi0m vK khoa h+c và công ngh0, nhdm #ng phó v i bi n !7i khí h4u và bi'n dâng 10.
Z i v i m(t châu th7, bi n !7i khí h4u và m c n c bi'n dâng sk tác !(ng lên môi
tr %ng t nhiên c a vùng lãnh th7 Là m(t thành t c a môi tr %ng, dòng sông bC tác (Bng su+t d c c3 th c%a nó, tb ! u nguHn ! n cfa bi'n hoJc n?i nh4p l u v i m(t
dòng sông khác Do quá trình bi'n mAnh lên, vL trí c a châu th7 sk !7i chv trong tam
Ô nhi'm tb Nhà máy B(t ng+t Vedan
và các nhà máy k c4n
Ô nhi'm nhi0t tb Nhà máy !i0n Phú Mp
Các KCN và nhà máy tAi Nhân TrAch
và Phú Mp d+c theo sông ThL V;i nhìn tb ;nh v0 tinh SPOT ngày 10.01.2008
Hình 5 Ô nhi m sông Th! V#i
Trang 6giác phân loAi Galloway MJt khác, quá trình sông
y u !i vì bL “chia n c” hoJc bL các !4p 1 th 8ng nguHn ng=t !oAn, vi trí c a châu th7 ceng sk dLch chuy'n S dLch chuy'n sk
là kép, cBng h ^ng c; hai
tác !(ng, tb phía nguHn và
tb phía bi'n, khi chúng diln ra cùng m(t lúc
Z i v i châu th7 sông Mêkông, không chs !?n thu n là m(t s !7i chv:
tuy là ti m tiRn nh ng c5 châu th6 sS bC tác (Bng,
cu(c s ng c a hàng chKc tri0u ng %i dân 1 n?i !ây tr c
ti p bL !e d+a (Hình 6) Nhìn toàn c`u, Vi0t Nam ph;i tham gia gi;m thi'u l 8ng các khí th;i gây hi0u #ng nhà kính Hành (Bng c0 th , Vi0t Nam ph;i có ti ng nói c n thi t !' sông Mêkông ! 8c khai thác vì
mKc !ích cùng phát tri'n, và t7 ch#c ngay trên !La bàn !Hng bdng sông Cfu Long vi0c
#ng phó mà hi0u qu; tùy thu(c vào c? s1 khoa h+c c a các gi;i pháp
-
Trong tr )ng h*p sau, lãnh th, có th bao g-m nhi.u qu0c gia mà dòng sông ch'y qua
(PCN), PTs.VDn Thanh (TK), Gs Nguy9n Công Bình, Ks Tr n FGc Khâm, GsTs Nguy9n THn LJp, GsTs Phùng Trung Ngân, Ks Tr n An Phong, PTs Tr n H-ng Phú, GsTs Tr n Kim ThMch, Ts Tô Phúc T )ng.
3
“ ng b ng sông C u Long, Tài nguyên - Môi tr ng - Phát tri!n”, Báo cáo t,ng h*p c a Ch 5ng trình khoa h:c
kS thuJt cHp nhà n Tc “ i"u tra c% b&n t ng h'p vùng + ng b ng sông C u Long”, (1983-1990) Nguy9n Ng:c
Trân ch biên, Yy Ban Khoa h:c và KS thuJt nhà n Tc, 1991, Hà N i.
4 Galloway, W.E., 1975 Process framework for describing the morphologic and stratigraphic evolution of deltaic depositional system In: Deltas: Models for Exploration, Houston Geological Society, Houston, TX, pp 87–98
Sediment facies and Late Holocene progradation of the Mekong River Delta in Bentre Province, southern Viet Nam:
an example of evolution from a tide-dominated to a tide- and wave-dominated delta, in Sedimentary Geology,
Volume 152, Issues 3-4, 1 October 2002, Pages 313-325
Hà Lan (sông Schelde).
do,http://yaleglobal.yale.edu/display.article?id=12580
Health POLIS Project on Ecological Governance, University of Victoria, Victoria, B.C., Canada.
9 Tình hình ô nhi m sông Thr Vãi rHt nguy krch bli ls toMn n Tc br ô nhi9m n&ng cG br tuy tTi r-i kéo lui theo trièu
Bi n Fông, hai l n trong ngày quanh vr trí c a Nhà máy b t ng:t Vedan Mô hình toán c a Ts Nguy9n Hxu Nhân di9n tMt hi4n t *ng này rHt rõ Theo sô li4u c a các Sl Tài nguyên và Môi tr )ng hai tnnh F-ng Nai và Bà Rra – Vyng Tàu trong nhi.u nDm, các chn tiêu BOD, COD, DO, … t.u v *t quá mGc cho phép hàng ch{c l n, thJm chí
Hình 6 Châu th7 sông Mêkông ndm trong l u v c và
d i tác !(ng c a bi n !7i khí h4u và m c n c bi'n dâng
Trang 7còn h5n Trong chuy|n kh'o sát tháng 2 nDm 2007, ti.u này t *c xác nhJn Chn tiêu DO to t *c là 0.1 trong khi <
3, m:i sinh vJt t.u không th s0ng t *c.
nhiIm vJ càn tri!n khai Báo cáo tMi h i th'o khoa h:c v bi|n t,i khí hJu tMi t-ng b~ng sông C•u Long, tháng
10.2008 M t phiên b'n cJp nhJt tã t *c trình bày tMi Paris theo l)i m)i c a H i Ng )i Vi4t Nam tMi Pháp, tháng 6.2009.