Lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển của các doanh nghiệp vận chuyển nước ngoài theo pháp luật việt nam

Quyền lưu giữ hàng hóa vận chuyển bắt nguồntừ quyền chiếm hữu hợp pháp tài sản đã được chủ sở hữu hàng hóa chuyển giao chongười vận chuyển; và do vậy, người vận chuyển có thể sử dụ

VIỆN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ THANH LIÊM

LƯU GIỮ VÀ XỬ LÝ HÀNG HÓA VẬN CHUYỂN BẰNG ĐƯỜNG BIỂN CỦA CÁC DOANH NGHIỆP VẬN CHUYỂN

NƯỚC NGOÀI THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong quá trình phát triển kinh tế và hoạt động của các chủ thể tham gia thịtrường, vai trò tác động, điều chỉnh của pháp luật để đảm bảo sự vận hành hiệu quảcủa nền kinh tế và hoạt động đúng đắn của các chủ thể kinh doanh là hết sức cầnthiết Do vậy, việc không ngừng hoàn thiện các quy định pháp luật không còn phùhợp là một nhu cầu cần thiết và diễn ra liên tục do sự phát triển ngày càng mạnh mẽcủa nền kinh tế Hoạt động vận chuyển hàng hóa nhập khẩu bằng đường biển từnước ngoài vào Việt Nam đa phần được thực hiện bởi các hãng tàu nước ngoài đểgiao cho các cá nhân, đơn vị trong nước cũng thường phát sinh các trường hợp hànghóa không có người nhận hay người nhận hàng từ chối nhận hàng, hoặc người vậnchuyển không giao hàng hóa vì tiền cước và các chi phí phát sinh theo hợp đồng vậnchuyển chưa được thanh toán đầy đủ Thực tế này dẫn đến hàng hóa phải lưu kho,lưu bãi tại các cảng biển, ảnh hưởng đến hoạt động của doanh nghiệp cảng trongnước cũng như quyền lợi hợp pháp của các đơn vị vận chuyển nước ngoài bởi lẽ ho

sẽ phải chịu các chi phí phát sinh trong các trường hợp nêu trên Giải quyết đượcvấn đề lưu giữ và xử lý hàng hóa khi xảy ra các trường hợp này là một vấn đề quantrong, góp phần giải quyết hàng hóa tồn đong tại các cảng biển, đảm bảo quyền vàlợi ích hợp pháp của các đơn vị vận chuyển hàng hóa và tăng cường hiệu quả hoạtđộng của các cảng biển

Do vậy, tác giả đã lựa chon đề tài “Lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyểnbằng đường biển của các doanh nghiệp vận chuyển nước ngoài theo pháp luật ViệtNam” để làm đề tài cho luận văn thạc sỹ của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Nghiên cứu về các lĩnh vực liên quan đến hoạt động logistics nói chung vàhoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển hay các hoạt động khác liên quanđến vận chuyển hàng hóa đã được đề cập ở nhiều mức độ khác nhau Ở Việt Nam đã

có các công trình nghiên cứu ở cấp tiến sỹ, thạc sỹ về hoạt động logistics và vậnchuyển hàng hóa bằng đường biển Tuy nhiên, gần như chưa có công trình nghiên

2

cứu nào ở Việt Nam tập trung làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn trong hoạt độnglưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển của các doanh nghiệp nướcngoài tại Việt Nam.

Gần đây, tác giả Trịnh Thế Cường có bài viết “Hàng hóa chậm luân chuyển tại cảng biển: Những bất cập và giải pháp” đăng trên Tạp chí Vietnam Logistics

Review vào năm 2018, có đề cập đến các quy định và các vướng mắc trong hoạtđộng lưu giữ và xử lý hàng hóa tại các cảng biển Việt Nam và đề xuất một số giảipháp Tuy nhiên, tác giả vẫn chưa đi sâu vào các vấn đề cụ thể phát sinh trong thựctiễn liên quan đến việc lưu giữ và xử lý hàng hóa của các doanh nghiệp vận chuyểnnước ngoài tại Việt Nam, và chưa đề cập đến tính hiệu quả và tác động của phápluật đối với việc lưu giữ và xử lý hàng hóa bằng đường biển về mặt lý luận và thựctiễn

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1. Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài là để tìm hiểu các quy định pháp luật ViệtNam điều chỉnh hoạt động lưu giữ và xử lý hàng hóa lưu giữ của người vận chuyển

là các doanh nghiệp nước ngoài, phát hiện những vấn đề còn tồn tại trong thực tiễn,

từ đó có những đề xuất về giải pháp hiệu quả hơn đối với hoạt động lưu giữ và xử lýhàng hóa lưu giữ của người vận chuyển là các doanh nghiệp nước ngoài

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn tập trung phân tích các quy định của pháp luật Việt Nam được ápdụng trong thực tiễn đối với hoạt động lưu giữ và xử lý hàng hóa lưu giữ của doanhnghiệp vận chuyển nước ngoài tại Việt Nam, làm rõ các vấn đề còn tồn tại phát sinhtrong thực tiễn của hoạt động lưu giữ và xử lý hàng hóa lưu giữ của doanh nghiệpvận chuyển nước ngoài tại Việt Nam

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1. Đối tượng nghiên cứu

3

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là hoạt động lưu giữ và xử lý hàng hóa vậnchuyển bằng đường biển của các doanh nghiệp vận chuyển nước ngoài theo phápluật Việt Nam, cách thức, quy trình thực hiện lưu giữ, xử lý hàng hóa của người vậnchuyển là các doanh nghiệp vận chuyển nước ngoài tại Việt Nam.

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu thực trạng thực hiện việc lưu giữ và xử lý hànghóa vận chuyển bằng đường biển của doanh nghiệp vận chuyển nước ngoài tại cáccảng biển Việt Nam trong những năm gần đây sau khi Bộ luật hàng hải Việt Namnăm 2015 có hiệu lực thi hành, và các văn bản hướng dẫn thi hành cũng như cácquy định pháp luật liên quan đến hoạt động lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyểnbằng đường biển

5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau như phương phápphân tích, tổng hợp, sử dụng số liệu thống kê, so sánh và đối chiếu, kết hợp giữanghiên cứu lý luận và thực tiễn với phương pháp luận chủ yếu là mối quan hệ biệnchứng giữa thực tiễn hoạt động kinh tế và pháp luật

6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Luận văn có thể sử dụng làm nguồn tài liệu tham khảo cho các cơ quan, tổchức, cá nhân tham gia tư vấn xây dựng pháp luật trong lĩnh vực hàng hải, vậnchuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển Kết quả nghiên cứu của luận văn còn cóthể sử dụng làm tài liệu tham khảo, phục vụ cho việc nghiên cứu của sinh viênngành luật và thương mại quốc tế, và các nhà nghiên cứu pháp luật về hàng hải

7 Kết cấu của luận văn

Luận văn có 5 phần, gồm phần mở đầu, ba chương tiếp theo và phần kết luận,

cụ thể như sau:

Phần mở đầu đề cập đến tính cấp thiết cần nghiên cứu cũng nhưng tình hìnhnghiên cứu về đề tài trong những năm gần đây, mục đích nghiên cứu và nhiệm vụnghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu cũng như phương pháp nghiên cứu

4

Chương 1 tập trung làm rõ cơ sở lý luận và cơ sở pháp lý của hoạt động lưugiữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển của doanh nghiệp nước ngoàitheo pháp luật Việt Nam, trình tự và thủ tục thực hiện việc lưu giữ và xử lý hàng hóavận chuyển bằng đường biển.

Chương 2 tóm tắt sơ lược về lịch sử phát triển của hoạt động vận chuyển hànghóa bằng đường biển trên thế giới và của Việt Nam, thực trạng hoạt động lưu giữ và

xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển ở các cảng biển Việt Nam và các khókhăn, vướng mắc gặp phải trong thực tiễn

Chương 3 trình bày nhận định của tác giả về sự tác động của pháp luật hiệnnay đối với hoạt động lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển tạicác cảng biển Việt Nam và kiến nghị của tác giả nhằm nâng cao hiệu quả hoạt độnglưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển

Kết luận tóm tắt kết quả nghiên cứu đạt được cũng như các giải pháp cần xemxét thực thi nhằm nâng cao hiệu quả tác động pháp luật trong thực tiễn đối với hoạtđộng lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển

5

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VIỆC LƯU GIỮ VÀ XỬ LÝ HÀNG HÓA VẬN CHUYỂN BẰNG ĐƯỜNG BIỂN CỦA DOANH NGHIỆP VẬN

CHUYỂN NƯỚC NGOÀI THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM

1.1 Khái niệm lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển

Khái niệm lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển được dùng

để chỉ hai quyền riêng biệt của người vận chuyển hàng hóa bằng đường biển nhưng

có mối quan hệ mật thiết với nhau; đó là quyền lưu giữ hàng hóa vận chuyển như làngười chiếm hữu hợp pháp hàng hóa và quyền định đoạt đối với hàng hóa bị lưu giữtrong một số trường hợp nhất định

1.1.1 Lưu giữ hàng hóa

Hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển ra đời và phát triển cùng với

sự tiến bộ của xã hội loài người như là một nhu cầu tất yếu, nhằm phục vụ nhu cầutrao đổi và mua bán hàng hóa giữa các vùng trong cùng một lãnh thổ hay giữa cácquốc gia và khu vực khác nhau ngày một phát triển Từ vận chuyển hàng hóa doctheo các bờ biển bằng những tàu thuyền nhỏ và thô sơ dựa vào sức người và sứcgió, hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển ngày nay được thực hiện bằngnhững con tàu lớn, hiện đại

Hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển được thực hiện trên cơ sởhợp đồng vận chuyển, là một loại hợp đồng song vụ Người thuê vận chuyển thôngthường là chủ sở hữu hàng hóa có nghĩa vụ thanh toán tiền cước vận chuyển và giaohàng hóa cho người vận chuyển để vận chuyển từ nơi giao hàng đến nơi trả hàng vàgiao cho người nhận theo yêu cầu của người thuê vận chuyển Người vận chuyển cóquyền nhận tiền cước vận chuyển và các chi phí liên quan theo hợp đồng vậnchuyển, và có nghĩa vụ chăm sóc, bảo quản, gìn giữ hàng hóa đó từ khi nhận hàng

để vận chuyển đến khi giao trả hàng hóa cho người nhận hàng theo yêu cầu củangười thuê vận chuyển

Chủ sở hữu hàng hóa được xem là đã chuyển giao quyền chiếm hữu hàng hóacho người vận chuyển khi ho giao hàng hóa cho người vận chuyển để vận chuyển từnơi nhận hàng hóa đến nơi giao trả hàng hóa trên cơ sở hợp đồng vận chuyển mà

6

qua đó người vận chuyển có nghĩa vụ chăm sóc, bảo quản và gìn giữ hàng hóa trongquá trình vận chuyển Do vậy, người vận chuyển là người chiếm hữu hợp pháp đốivới hàng hóa được ho nhận vận chuyển một cách liên tục từ khi nhận hàng hóa từngười giao hàng hay người thuê vận chuyển để vận chuyển đến nơi trả hàng trên cơsở hợp đồng vận chuyển hàng hóa Quyền lưu giữ hàng hóa vận chuyển bắt nguồn

từ quyền chiếm hữu hợp pháp tài sản đã được chủ sở hữu hàng hóa chuyển giao chongười vận chuyển; và do vậy, người vận chuyển có thể sử dụng quyền này để bảo vệlợi ích hợp pháp của ho theo hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển.Như vậy, lưu giữ hàng hóa vận chuyển bằng đường biển là khái niệm dùng đểchỉ quyền bảo vệ của người vận chuyển như là người chiếm hữu hợp pháp hàng hóa

mà ho nhận vận chuyển trong suốt quá trình vận chuyển để đảm bảo người vậnchuyển được thanh toán các khoản nợ phát sinh phải trả cho ho, và đảm bảo ho sẽđược chia sẻ trách nhiệm đối với các rủi ro gặp phải trong quá trình vận chuyểnhàng hóa bằng đường biển mà ho phải chịu các chi phí phát sinh nhằm bảo quản,chăm sóc, cứu hàng hóa khỏi các hiểm hoa trên biển

Nghiên cứu khái niệm này được sử dụng trong thực tiễn hoạt động vận chuyểnhàng hóa bằng đường biển, chúng ta có thể thấy lưu giữ hàng hóa vận chuyển đượcthừa nhận rộng rãi trong vận chuyển hàng hóa bằng đường biển như sau:

- Lưu giữ hàng hóa để đảm bảo thanh toán tiền cước vận chuyển và các chi phíkhác phát sinh phải trả cho người vận chuyển theo hợp đồng vận chuyển hàng hóabằng đường biển

- Lưu giữ hàng hóa khi hàng hóa vận chuyển đến cảng trả hàng mà không cóngười nhận hàng hợp pháp đến nhận hàng hay người nhận hàng từ chối nhận hàng.Lưu giữ hàng hóa trong trường hợp này cũng có thể được xem là phát sinh từ nghĩa

vụ của người vận chuyển, người chiếm hữu hàng hóa bởi lẽ người vận chuyển phảigiao hàng cho đúng người nhận hàng hợp pháp và có nghĩa vụ bảo quản, giữ gìnhàng hóa cho đến khi giao trả cho người nhận hàng hợp pháp; người vận chuyểncòn phải thông báo cho người thuê vận chuyển biết để ho thu xếp cho người khácnhận hàng trong trường hợp hàng hóa bị người có quyền nhận hàng trước đó từ chối

7

nhận hay không có người đến nhận hàng tại cảng đích mặc dù hàng hóa đã được vận chuyển đến nơi giao trả hàng đã được thỏa thuận.

- Lưu giữ hàng hóa để đảm bảo các đơn vị có lợi ích liên quan đến hàng hóađóng góp vào tổn thất chung Tổn thất chung là các chi phí mà chủ tàu bỏ ra nhằmmục đích cứu tàu và hàng hóa vận chuyển trên tàu khỏi các hiểm hoa và rủi ro màtàu gặp phải trong quá trình vận chuyển hàng hóa bằng đường biển như tàu biển bịmắc cạn, va phải đá ngầm hay các hiểm hoa khác làm cho tàu không thể tiếp tụchành trình, cần phải được cứu hộ và sửa chữa để tiếp tục hành trình Các chi phíphát sinh để cứu hộ và sửa chữa trong những trường hợp này được xem là tổn thấtchung và chủ sở hữu hàng hóa có nghĩa vụ đóng góp theo tỷ lệ tương ứng giữa giátrị hàng hóa, giá trị tàu biển và tổng chi phí tổn thất chung

Thực tiễn trong hoạt động hàng hải trên thế giới, chủ sở hữu tàu biển ít khi tựmình ký kết hợp đồng vận chuyển hàng hóa, thông thường ho hay cho một đơn vịkhác thuê tàu của mình trong một thời hạn nhất định, và người thuê tàu này có thể

sử dụng tàu đã thuê để tự mình vận chuyển hàng hóa hoặc tiếp tục cho người khácthuê tiếp để người thuê tiếp theo sử dụng con tàu đó để vận chuyển hàng hóa Khi

có hiểm hoa trên biển xảy ra trong quá trình vận chuyển hàng hóa, thì chủ tàu phảicứu tàu và hàng hóa cũng như các tài sản khác trên tàu sẽ làm phát sinh tổn thấtchung; và do vậy, chủ sở hữu tàu biển có quyền lưu giữ hàng hóa để đảm bảo đónggóp tổn thất chung mặc dù chủ sở hữu tàu biển không phải là một bên của hợp đồngvận chuyển hàng hóa bằng đường biển

1.1.2 Xử lý hàng hóa bị lưu giữ

Khái niệm xử lý hàng hóa bị lưu giữ dùng đề chỉ quyền định đoạt của ngườivận chuyển và, hoặc của chủ tàu đối với hàng hóa bị lưu giữ để thu hồi tiền cướcvận chuyển và các khoản phải thu khác của người vận chuyển theo hợp đồng vậnchuyển, tiền đóng góp tồn thất chung và các chi phí phát sinh trong quá trình lưugiữ hàng hóa

Tuy nhiên, quyền định đoạt hàng hóa bị lưu giữ không phải là quyền đươngnhiên của người vận chuyển được chuyển giao bởi chủ sở hữu hàng hóa Chủ sở

8

hữu hàng hóa chỉ chuyển giao quyền chiếm hữu hàng hóa cho người vận chuyểnthông qua hợp đồng vận chuyển Mặc dù vậy, nếu người vận chuyển hàng hóakhông có quyền xử lý hàng hóa bị lưu giữ để thu hồi các khoản tiền mà ho có quyềnđược nhận theo hợp đồng vận chuyển thì quyền lưu giữ hàng hóa mà ho có đượckhông còn ý nghĩa trong thực tiễn Quyền xử lý hàng hóa vận chuyển bị lưu giữ chỉ

có thể phát sinh từ quyền lưu giữ hàng hóa và chỉ xuất hiện sau khi người vậnchuyển thực hiện quyền lưu giữ hàng hóa vận chuyển bằng đường biển mà các bên

có lợi ích liên quan đến hàng hóa vẫn không thanh toán cho người vận chuyển cáckhoản tiền mà ho có quyền được nhận Do vậy, có thể nói quyền xử lý hàng hóa bịlưu giữ là quyền phái sinh từ quyền lưu giữ hàng hóa

Mặc dù quyền xử lý hàng hóa được xem là quyền định đoạt hàng hóa, pháisinh từ quyền lưu giữ hàng hóa nhưng cần phải nhìn nhận đó là một quyền định đoạt

bị hạn chế Người vận chuyển chỉ có thể thực hiện quyền này sau khi đã thực hiệnquyền lưu giữ hàng hóa và bị giới hạn trong các phương thức thực thi theo một quytrình chặt chẽ mà pháp luật quy định để bảo vệ quyền và lợi ích của chủ sở hữuhàng hóa và các chủ thể khác có lợi ích đối với hàng hóa vận chuyển

Việc xử lý hàng hóa bị lưu giữ chỉ có thể được thực hiện sau khi hàng hóa đã

bị lưu giữ trong một thời hạn hợp lý mà các khoản tiền nêu trên vẫn không đượcthanh toán hay không được đảm bảo thanh toán phù hợp hoặc vẫn không có ngườinhận hàng hợp pháp đến nhận hàng tại cảng đến, mà người thuê vận chuyển khôngthu xếp được người khác đến nhận hàng trong trường hợp này, cũng như trongtrường hợp người nhận hàng ban đầu từ chối nhận hàng mà người thuê vận chuyểncũng không có yêu cầu khác liên quan đến hàng hóa bị lưu giữ

Do vậy, có thể nói xử lý hàng hóa bị lưu giữ là quyền định đoạt phái sinh từquyền lưu giữ hàng hóa của người vận chuyển, bị giới hạn trong phạm vi và phươngthức thực hiện do pháp luật quy định

Luận văn này không đi sâu nghiên cứu hoạt động lưu giữ và xử lý hàng hóavận chuyển bằng đường biển để đảm bảo đóng góp tổn thất chung mà không phátsinh từ hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển

9

1.2 Cơ sở lý luận về lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển

Lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển là các quyền củangười vận chuyển phát sinh từ quan hệ hợp đồng vận chuyển hàng hóa giữa ngườivận chuyển và người thuê vận chuyển cũng như với người nhận hàng khi xuất hiệncác điều kiện mà theo đó người vận chuyển có thể thực hiện các quyền này theo hợpđồng và, hoặc theo quy định pháp luật được áp dụng

Hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển thường được thể hiện dướihai hình thức chủ yếu là hợp đồng vận chuyển hàng hóa theo chứng từ vận chuyển,bao gồm vận đơn, giấy gửi hàng hay một hình thức văn bản tương tự khác, và hợpđồng vận chuyển hàng hóa theo chuyến

Phần lớn hàng hóa ngày nay thường được đóng trong các container và vậnchuyển trên các con tàu có trong tải lớn, có thể vận chuyển hàng ngàn container củacác chủ hàng và người thuê vận chuyển khác nhau Thực tế, thì hình thức hợp đồngvận chuyển đối với các loại hàng hóa đóng trong container hầu hết đều là hợp đồngvận chuyển theo chứng từ vận chuyển mà phổ biến nhất là vận đơn Nghiên cứu cácđiều khoản vận đơn của hầu hết các hãng tàu lớn trên thế giới, chúng ta thấy đều cóđiều khoản về lưu giữ hàng hóa vận chuyển, quy định người vận chuyển có quyềnlưu giữ hàng hóa trong một số trường hợp cụ thể để bảo đảm thanh toán tiền cướcvận chuyển và các chi phí phát sinh trong quá trình vận chuyển cũng như quyền bánđấu giá hàng hóa vận chuyển để thu hồi các khoản tiền mà người thuê vận chuyểnhoặc người nhận hàng phải trả [39], [40], [41]

Đối với việc vận chuyển hàng hóa có số lượng và khối lượng lớn thì ngườithuê vận chuyển thường không đóng trong các container để vận chuyển, mà hothường thuê nguyên một con tàu có trong tải phù hợp với số lượng và khối lượnghàng hóa cần vận chuyển để vận chuyển hàng hóa đó nhằm tiết giảm chi phí vậnchuyển hoặc đối với hàng hóa không thể đóng trong các container Hình thức hợpđồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển trong những trường hợp này được xem

là hợp đồng vận chuyển theo chuyến Các chủ thể kinh doanh tham gia vào vậnchuyển hàng hóa bằng đường biển thường áp dụng các mẫu hợp đồng vận chuyển

10

theo chuyến thông dụng trên thế giới tùy thuộc vào đặc tích hàng hóa vận chuyển.Mẫu hợp đồng vận chuyển theo chuyến GENCON 1994 do Hiệp hội Vận tải BiểnQuốc tế (BIMCO) ấn hành thường được sử dụng để vận chuyển hàng khô như nôngsản và lâm sản Đối với hàng hóa lỏng như xăng dầu, hóa chất, nhựa đường thì mẫuhợp đồng vận chuyển Tanker Voyage Charter Party của Hiệp hội môi giới và đại lýtàu biển Mỹ (ASBA) hoặc các mẫu tương tự của BIMCO thường được áp dụng.Trong hầu hết các hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển mà điển hình làcác hợp đồng mẫu nêu trên đều có điều khoản quy định về lưu giữ hàng hóa vậnchuyển để đảm bảo thu hồi các khoản tiền phải trả cho người vận chuyển theo hợpđồng vận chuyển [33], [36] [37], [38].

Như vậy, có thể nói lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển làcác quyền của người vận chuyển được các bên thỏa thuận và được ghi nhận tronghợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển Người vận chuyển có quyền thựchiện quyền lưu giữ hàng hóa để đảm bảo thu đủ tiền cước vận chuyển và các chi phíkhác phát sinh trong quá trình vận chuyển theo hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằngđường biển; cũng như thực hiện quyền xử lý hàng hóa để bù đắp các khoản tiền trênnếu vẫn không được thanh toán trong một thời hạn hợp lý theo quy định của phápluật

Trong quan hệ hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển, thì người vậnchuyển có nghĩa vụ chăm sóc, bảo quản và gìn giữ hàng hóa trong quá trình vậnchuyển cho đến khi giao hàng hóa đó cho người nhận hàng hợp pháp Người thuêvận chuyển cũng như người nhận hàng hóa theo hợp đồng vận chuyển có nghĩa vụnhận hàng hóa kịp thời và đúng hạn khi hàng hóa được vận chuyển đến nơi trả hàngcho người nhận hàng theo hợp đồng vận chuyển Do vậy, nghĩa vụ bảo quản và giữgìn hàng hóa cũng như trách nhiệm của người vận chuyển đối với các rủi ro phátsinh đối với hàng hóa vẫn còn thuộc về người vận chuyển cho đến khi hàng hóađược giao trả cho người nhận hàng cho dù hàng hóa đã được vận chuyển đến nơi trảhàng nhưng người nhận hàng không đến nhận trong thời hạn hợp lý được quy địnhtrong hợp đồng vận chuyển Nếu người nhận hàng không đến nhận đúng thời hạnthỏa thuận trong hợp đồng vận chuyển chắc chắn sẽ làm phát sinh thêm các chi phí

11

cho người vận chuyển để thực hiện nghĩa vụ chăm sóc, bảo quản và gìn giữ hànghóa vận chuyển.

Thực tế hoạt động thương mại nói chung cũng thường xảy ra tranh chấp giữacác bên mua bán hàng hóa được vận chuyển bằng đường biển, mà có thể làm phátsinh việc người nhận hàng theo hợp đồng vận chuyển hàng hóa không thể nhậnđược hàng hóa mà ho mua do người bán hàng cho ho (thường là người thuê vậnchuyển) không giao đầy đủ chứng từ để ho có thể nhận hàng hóa từ người vậnchuyển hoặc không thể nhận đúng hạn hàng hóa đó từ người vận chuyển Các tranhchấp trong kinh doanh thương mại này cũng có thể làm cho người nhận hàng từ chốinhận hàng hóa vận chuyển bằng đường biển vì cho rằng hàng hóa đó không đúngchất lượng hay chủng loại mà ho mua từ người bán theo hợp đồng mua bán hànghóa giữa ho và người bán hàng

Khi xảy ra các trường hợp nêu trên như hàng hóa không được nhận đúng thờihạn thỏa thuận trong hợp đồng hay người nhận hàng không đến nhận hoặc từ chốinhận hàng thì người vận chuyển rõ ràng sẽ phải gánh chịu thêm các chi phí phátsinh trong quá trình bảo quản và chăm sóc hàng hóa Đối với hàng hóa đóng trongcác container thì đó chính là các chi phí lưu kho bãi, chi phí bảo quản hàng hóa vàthêm tiền điện đối với hàng hóa đông lạnh, tổn thất do không đưa container vào tiếptục khai thác Đối với hàng hóa vận chuyển theo chuyến khi người vận chuyển phải

sử dụng cả một con tàu để vận chuyển thì các chi phí phát sinh rất nhiều như lươngthuyền viên, chi phí bến cảng, neo đậu, đại lý, thực phẩm, nước uống, nhiên liệu vàtổn thất do tàu không thể đưa vào tiếp tục khai thác vì hàng hóa vận chuyển vẫn cònnằm trên tàu do không có người nhận hay bị từ chối nhận

Quyền lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển của người vậnchuyển cũng được thừa nhận ở nhiều quốc gia trên thế giới Trong hệ thống phápluật thực định, người vận chuyển có quyền thực hiện việc lưu giữ hàng hóa để đảmbảo thanh toán tiền cước vận chuyển và các khoản tiền khác phải trả cho người vậnchuyển theo hợp đồng vận chuyển, đảm bảo đóng góp tổn thất chung và các chi phátsinh để bảo vệ, giữ gìn hàng hóa [19]

12

Trong hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển, việc chậm thanh toánhay không thanh toán đầy đủ tiền cước vận chuyển hay tiền cước vận chuyển đúnghạn cũng thường xảy ra, trong khi đó người thuê tàu ở quốc gia này, người nhậnhàng ở một quốc gia khác và người vận chuyển hay chủ tàu lại thuộc một quốc giathứ ba Do vậy, việc giải quyết tranh chấp và bảo đảm quyền lợi của các bên xảy ratrong hoạt động kinh doanh vận chuyển hàng hóa bằng đường biển có thể kéo dài vàphức tạp nếu không có các biện pháp hữu hiệu, tăng cường bảo đảm tính ổn địnhtrong hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển Do vậy, quyền lưu giữ và

xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển của người vận chuyển thật sự là cầnthiết và là đòi hỏi khách quan trong hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đườngbiển

Pháp luật của các quốc gia có cảng biển quốc tế cũng cho phép người vậnchuyển, chủ tàu lưu giữ hàng hóa nếu tiền cước vận chuyển và các khoản tiền khácphát sinh phải trả theo hợp đồng không được thanh toán đầy đủ và đúng hạn để đảmbảo người thuê vận chuyển hay người nhận hàng thanh toán các khoản tiền đó trongmột thời hạn nhất định Nếu quá thời hạn đó mà các khoản phải trả cho người vậnchuyển hay chủ tàu vẫn chưa được thanh toán thì chủ tàu, người vận chuyển cóquyền bán hàng hóa để bù đắp các chi phí và tổn thất phát sinh

Pháp luật hàng hải Trung quốc [22] cũng có quy định về quyền lưu giữ hànghóa của người vận chuyển và bán đấu giá hàng hóa bị lưu giữ như sau:

- Người vận chuyển có thể lưu giữ hàng hóa ở mức hợp lý nếu tiền cước vậnchuyển, chi phí đóng góp tổn thất chung, tiền phạt chậm giao nhận hàng phải trả chongười vận chuyển và các khoản phí cần thiết khác mà người vận chuyển đã

thanh toán hộ cho chủ sở hữu hàng hóa cũng như các khoản chi phí khác phải trảcho người vận chuyển vẫn chưa được thanh toán đầy đủ hay chưa có bảo đảm phùhợp

- Hàng hóa bị người vận chuyển lưu giữ mà vẫn không được nhận trong vòng

60 ngày kể từ ngày tàu đến cảng trả hàng, thì người vận chuyển có thể nộp đơn xinlệnh của Tòa án bán đấu giá hàng hóa đó Khoản tiền thu được từ bán đấu giá hàng

13

hóa được sử dụng để thanh toán các chi phí lưu kho, bán đấu giá, tiền cước vậnchuyển và các khoản tiền khác phải trả cho người vận chuyển.

Như vậy, có thể nói lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biểncủa người vận chuyển là các quyền của người vận chuyển được thừa nhận rộng rãitrên thế giới trong hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển Người vậnchuyển hàng hóa bằng đường biển có thể thực hiện các quyền này trong các trườnghợp nêu trên như là quyền đối ứng với nghĩa vụ của người vận chuyển trong việcchăm sóc, bảo quản và gìn giữ hàng hóa kể từ khi nhận hàng hóa để vận chuyển đếnkhi giao hàng hóa đó cho người nhận hàng theo hợp đồng vận chuyển, cũng nhưquyền xử lý hàng hóa đó khi không có người đến nhận hàng hoặc hàng hóa bị từchối nhận hoặc bị từ bỏ bởi các bên có lợi ích liên quan đến hàng hóa để bù đắp cácchi phí và tổn thất phát sinh

1.3 Nhu cầu điều chỉnh và điều chỉnh pháp luật về hoạt động lưu giữ và

xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển

Như đã phân tích trong mục 1.1 và 1.2 trên đây thì lưu giữ và xử lý hàng hóavận chuyển bằng đường biển là các quyền của người vận chuyển phát sinh trên cơsở hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển, được thừa nhận rộng rãi trongcộng đồng doanh nghiệp tham gia hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển

và được thừa nhận ở nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới

Quyền lưu giữ hàng hóa phát sinh trên cơ sở hợp đồng vận chuyển hàng hóa

mà qua đó người vận chuyển có quyền chiếm hữu hàng hóa trong quá trình vậnchuyển; và ho có quyền thực hiện quyền lưu giữ hàng hóa để đảm bảo thanh toáncác khoản nợ Mặc dù quyền xử lý hàng hóa của người vận chuyển không phải làquyền đương nhiên có được theo hợp đồng vận chuyển; tuy nhiên, nếu pháp luậtkhông có quy định cho phép người vận chuyển thực hiện quyền này thì quyền lưugiữ hàng hóa sẽ mất hết ý nghĩa của nó trong thực tiễn Do vậy, quyền xử lý hànghóa bị lưu giữ là quyền phái sinh từ quyền lưu giữ hàng hóa của người vận chuyểnhàng hóa trong một số trường hợp nhất định được pháp luật của nhiều quốc gia thừanhận

14

Từ khi đất nước ta đổi mới và từng bước hội nhập sâu rộng với cộng đồngquốc tế, đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế Hoạt động giao thương quốc tế ngày càngtăng trưởng, hàng hóa vận chuyển đến và đi từ các cảng biển Việt Nam ngày càngnhiều Cũng như các hoạt động kinh doanh khác, hoạt động vận chuyển hàng hóabằng đường biển cũng đã được xem xét và điều chỉnh bới các quy định pháp luậtphù hợp, đảm bảo hoạt động đúng đắn của các chủ thể tham gia vào thị trường nàyngay từ trong những năm đầu tiên đất nước ta bắt đầu công cuộc đổi mới, mà hoạtđộng lưu giữ và xử lý hàng hóa là một trong những điều khoản cơ bản của hợp đồngvận chuyển hàng hóa bằng đường biển được ghi nhận tại hầu hết các hình thức khácnhau của hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển cũng là đối tượng cầnphải điều chỉnh.

Mặc dù người vận chuyển có quyền lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyểnbằng đường biển nhưng cũng cần đảm bảo các quyền này được thực thi đúng đắn,công bằng, và bảo vệ được quyền của các bên có lợi ích liên quan đến hàng hóa vậnchuyển mà cụ thể là người thuê vận chuyển và người nhận hàng

Hoạt động vận chuyển hàng hóa từ nước ngoài đến Việt Nam để giao cho các

cá nhân và tổ chức ở Việt Nam thường là các đơn vị mua hàng từ nước ngoài, vàkhông tham gia ký kết hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển mà chỉ làngười nhận hàng theo các hợp đồng vận chuyển này Do vậy, khi người vận chuyểnthực hiện quyền lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển, có thể ảnhhưởng đến quyền lợi của người nhận hàng mặc dù ho có thể là bên ngay tình, và đãhoàn thành đầy đủ nghĩa vụ thanh toán tiền hàng hóa mà ho đã mua từ nước ngoàitheo hợp đồng mua bán hàng hóa ký kết với người bán hàng

Do vậy, việc điều chỉnh hoạt động lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằngđường biển là nhu cầu khách quan phát sinh từ thực tiễn hoạt động vận chuyển hànghóa bằng đường biển nhằm đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các bên thamgia hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển, góp phần bảo đảm sự ổn định

và phát triển bền vững của hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển

15

Việc lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển được pháp luậtViệt Nam điều chỉnh bởi Bộ luật hàng hải Việt Nam năm 2015 bằng các điều khoảnđược quy định chủ yếu tại các điều 157, 167 và 168, cụ thể như sau:-

- “Người vận chuyển có quyền từ chối trả hàng và có quyền lưu giữ hàng, nếu người giao hàng và người nhận hàng chưa thanh toán đủ các khoản nợ hoặc chưa nhận được sự bảo đảm thỏa đáng”;

- “Người nhận hàng không đến nhận, từ chối nhận hàng hoặc trì hoãn việc nhận hàng thì người vận chuyển có quyền dỡ hàng và gửi vào một nơi an toàn, thích hợp và thông báo cho người giao hàng biết Mọi chi phí và tổn thất phát sinh do người nhận hàng chịu trách nhiệm chi trả”;

- “Trong thời hạn 60 ngày kể từ ngày tàu biển đến cảng trả hàng, nếu không

có người nhận số hàng gửi hoặc người nhận hàng không thanh toán hết các khoản nợ hoặc không đưa ra bảo đảm cần thiết thì người vận chuyển có quyền bán đấu giá số hàng đó để trừ nợ; nếu là hàng hóa mau hỏng hoặc việc gửi là quá tốn kém so với giá trị thực tế của hàng hóa thì người vận chuyển có quyền bán đấu giá trước thời hạn đó”;

- “Sau khi khấu trừ các khoản nợ của người nhận hàng, chi phí liên quan đến việc gửi và bán đấu giá hàng hóa quy định tại Điều 167 của Bộ luật này, số tiền còn thừa phải được gửi vào ngân hàng để trả lại cho người có quyền nhận số tiền đó Trường hợp tiền bán hàng không đủ để thanh toán các khoản tiền quy định tại khoản 1 Điều này thì người vận chuyển có quyền tiếp tục yêu cầu những người có liên quan phải trả đủ Trong thời hạn 180 ngày

kể từ ngày bán đấu giá hàng hóa mà không có người yêu cầu nhận lại số tiền còn thừa thì số tiền này được sung công quỹ nhà nước”.

Ngoài ra, để đảm bảo quyền và lợi ích của các bên liên quan trong việc lưu giữ

và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển, Chính phủ cũng ban hành Nghịđịnh 169/2016/NĐ-CP quy định về các trường hợp cụ thể mà người vận chuyểnđược quyền lưu giữ, xử lý hàng hóa bị lưu giữ, cũng như trình tự thủ tục thực hiệnviệc lưu giữ, xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển

16

1.4 Cơ sở pháp lý về việc lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển theo pháp luật Việt Nam

Tương tự pháp luật của hầu hết các nước trên thế giới có cảng biển và có phápluật về hàng hải Luật pháp Việt Nam cũng có các quy định về lưu giữ và xử lý hànghóa vận chuyển bằng đường biển

Quy định về lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển của ngườivận chuyển tại các cảng biển Việt Nam có thể nói lần đầu tiên đã được luật hóa tại

Bộ luật hàng hải Việt Nam năm 1990 với các quy định sau:

- Khoản 2, Điều 94 quy định: “Người vận chuyển có quyền từ chối trả hàng

và có quyền lưu giữ hàng, nếu người thuê vận chuyển và người nhận hàng chưa thanh toán đủ các khoản nợ hoặc khi chưa nhận được sự bảo đảm thoả đáng Các khoản nợ không trả đúng hạn được tính thêm lãi, theo lãi suất áp dụng tại ngân hàng giao dịch liên quan Các khoản nợ này bao gồm cả các chi phí đóng góp vào tổn thất chung và tiền công cứu hộ được phân bổ cho hàng hoá”.

- Khoản 1, Điều 96 quy định: “Nếu người nhận hàng không đến nhận hàng hoặc từ chối nhận hàng hoặc trì hoãn việc dỡ hàng, thì người vận chuyển có quyền

dỡ hàng và ký gửi vào một nơi an toàn và thích hợp và thông báo cho người thuê vận chuyển biết Mọi chi phí và tổn thất phát sinh do người nhận hàng chịu trách nhiệm bồi thường”.

- Khoản 4, Điều 96 quy định: “Trong thời hạn 60 ngày tính từ ngày tàu đến cảng đích, nếu không có người nhận số hàng ký gửi hoặc người nhận hàng không thanh toán hết các khoản nợ hoặc không đưa ra một bảo đảm cần thiết thì người vận chuyển có quyền bán đấu giá số hàng đó để trừ nợ; nếu là hàng hóa mau hỏng hoặc việc ký gửi là quá tốn kém so với giá trị thực tế của hàng hóa thì người vận chuyển có quyền bán đấu giá trước thời hạn đó”.

Chính phủ cũng đã ban hành Nghị định số 55/1998/NĐ-CP ngày 22 tháng 7năm 1998 về xử lý hàng hóa do người vận chuyển đường biển lưu giữ tại Việt Nam,quy định trình tự, thủ tục xử lý đối với hàng hóa mà người vận chuyển lưu giữ tạicác cảng biển Việt Nam theo quy định của Bộ luật hàng hải Việt Nam năm 1990

17

Như vậy, có thể nói từ khi đất nước ta thực hiện công cuộc đổi mới sau Đại hộiBan chấp hành Trung ương Đảng lần thứ VI vào năm 1986, chế định pháp luật vềlưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển tại Việt Nam đã xuất hiện ởnước ta như là một đòi hỏi khách quan để điều chỉnh hoạt động này Các quy địnhnày được kế thừa và tiếp tục được quy định trong Bộ luật hàng hải Việt Nam năm2005; mà cụ thể là các điều 84, 94 và 95 và hiện nay là tại các điều 157, 167 và

168 của Bộ luật hàng hải Việt Nam năm 2015

Nghiên cứu các quy định pháp luật hiện hành về lưu giữ và xử lý hàng hóa vậnchuyển bằng đường biển tại các cảng biển Việt Nam, thì cơ sở pháp lý chính và chủyếu hiện nay của chế định lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biểntại Việt Nam có thể được xác định như sau:

- Bộ luật hàng hải Việt Nam năm 2015 được Quốc hội khóa XIII thông quangày 25 tháng 11 năm 2015 có các quy định liên quan đến lưu giữ và xử lý hàng hóavận chuyển bằng đường biển như sau:

Theo quy định tại khoản 2, Điều 157 Bộ luật hàng hải Việt Nam 2015, thìngười vận chuyển có quyền lưu giữ hàng hóa nếu tiền cước vận chuyển và các chiphí khác được ghi trên chứng từ vận chuyển cũng như chi phí đóng góp tổn thấtchung, cứu hộ hàng hóa được phân bổ cho hàng hóa vận chuyển bằng đường biểnvẫn chưa được thanh toán cho người vận chuyển hoặc chưa có sự bảo đảm thỏađáng mà người vận chuyển chấp nhận để chắc chắn rằng các khoản nợ đó sẽ đượcthanh toán đầy đủ và đúng hạn Một điểm cần lưu ý trong quy định này là việc lưugiữ hàng hóa cũng có thể được thực hiện bởi người vận chuyển để đảm bảo đónggóp tổn thất chung; và như vậy, lưu giữ hàng hóa trong trường hợp này chỉ có thểxảy ra khi người vận chuyển cũng chính là chủ sở hữu của tàu biển được dùng đểvận chuyển hàng hóa theo hợp đồng vận chuyển đó

Điều 167 và 168 Bộ luật hàng hải Việt Nam năm 2015 quy định trong trườnghợp hàng hóa không có người nhận, bị từ chối nhận hay vì lý do nào đó mà hànghóa vận chuyển bằng đường biển không được nhận trong thời hạn nhất định theothỏa thuận của các bên liên quan trong hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đườngbiển, thì người vận chuyển cũng có quyền lưu giữ hàng hóa đó với moi chi phí phát

18

sinh đều phải do người có lợi ích liên quan đến hàng hóa chi trả Nếu sau đó sốlượng hàng hóa bị lưu giữ này cũng không có người nhận hoặc các khoản chi phíphát sinh như lưu kho, lưu bãi, xếp dỡ, chăm sóc, bảo quản hàng hóa đó không đượcthanh toán hay không được bảo đảm thanh toán hợp lý cho người vận chuyển trongmột thời hạn do pháp luật quy định, thì người vận chuyển có quyền xử lý hàng hóa

đó thông qua việc bán đấu giá hàng hóa bị lưu giữ để thu hồi toàn bộ và đầy đủ cáckhoản phí, chi phí, lệ phí và thuế phát sinh kể từ khi thực hiện việc lưu giữ hàng hóacho đến khi xử lý xong hàng hóa bị lưu giữ đó

Nếu các khoản thu được từ việc bán đấu giá hàng hóa không đủ để thanh toáncác khoản phí, chi phí, lệ phí và thuế phát sinh đó, thì người vận chuyển hàng hóabằng đường biển có quyền tiếp tục yêu cầu người có nghĩa vụ thanh toán theo hợpđồng vận chuyển trả các khoản tiền này Trong trường hợp số tiền thu được từ bánđấu giá hàng hóa bị lưu giữ vẫn còn thừa sau khi đã trừ đi toàn bộ các khoản phí,chi phí, lệ phí và thuế phát sinh trong quá trình lưu giữ và xử lý hàng hóa, thì ngườivận chuyển hàng hóa đó có nghĩa vụ trả lại cho người có quyền nhận số tiền thừa

đó, có thể là người thuê vận chuyển hoặc người nhận hàng, hoặc phải nộp vào ngânsách nhà nước số tiền thừa đó nếu người có quyền nhận số tiền thừa đó không đếnnhận trong một thời hạn nhất định

Các quy định về lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển đượcquy định trong Bộ luật hàng hải năm 2015 hiện nay có thể nói tương đồng với hầuhết pháp luật của các quốc gia khác trên thế giới để đảm bảo thu đủ tiền cước vậnchuyển và các chi phí phát sinh phải trả cho người vận chuyển theo hợp đồng vậnchuyển hàng hóa bằng đường biển, và trong các trường hợp hàng hóa không cóngười nhận, bị từ chối nhận, phù hợp với thực tiễn được thừa nhận trong hoạt độngvận chuyển hàng hóa bằng đường biển trên thế giới

Tuy nhiên, quy định về việc người vận chuyển phải nộp vào ngân sách nhànước số tiền còn thừa từ việc bán đấu giá hàng hóa bị lưu giữ sau khi đã trừ đi cáckhoản tiền phải trả cho người vận chuyển và các chi phí phát sinh trong quá trìnhlưu giữ và xử lý hàng hóa bị lưu giữ có vẻ chưa phù hợp và thiếu cơ sở lý luận bởicác lý do sau:

19

 Quyền lưu giữ hàng hóa của người vận chuyển phát sinh từ hợp đồng vậnchuyển hàng hóa bằng đường biển được các bên thỏa thuận, đồng ý và được ghitrong hợp đồng vận chuyển và quyền xử lý hàng hóa là quyền phái sinh từ quyềnlưu giữ hàng hóa đó Nhà nước không phải là một bên của hợp đồng vận chuyểnnày; do vậy, về mặt lý luận không có quyền hay nghĩa vụ liên quan đến hợp đồngvận chuyển này, kể cả quyền nhận số tiền còn thừa từ việc bán đấu giá tài sản bị lưugiữ sau khi đã trừ đi các khoản tiền phải trả cho người vận chuyển.

 Khi thực hiện quyền lưu giữ và xử lý hàng hóa theo hợp đồng vận chuyểnbằng đường biển là người vận chuyển thực thi các quyền của mình phát sinh trên cơsở hợp đồng vận chuyển khi xuất hiện các điều kiện nhất định cho phép người vậnchuyển thực thi các quyền đó; và do vậy, người vận chuyển có thể có các vi phạmhợp đồng vận chuyển về mặt lý luận và thực tiễn nếu thực hiện quyền lưu giữ và xử

lý hàng hóa này không đúng, hoặc không tuân thủ các điều khoản của hợp đồng vậnchuyển và pháp luật áp dụng Trong trường hợp này các chủ thể có lợi ích đối vớihàng hóa như chủ sở hữu hàng hóa, người thuê vận chuyển hay người nhận hàng cóthể kiện yêu cầu người vận chuyển bồi thường do vi phạm hợp đồng vận chuyển và

vi phạm pháp luật trong việc thực thi quyền lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyểnbằng đường biển Nhà nước rõ ràng không thể là một bên trong việc kiện đó cho dùngười vận chuyển đã nộp số tiền còn thừa từ việc bán đấu giá hàng hóa bị lưu giữsau khi đã trừ đi các khoản tiền phải trả cho người vận chuyển

 Các bên có lợi ích liên quan đến hàng hóa không yêu cầu hoặc không chứng

minh được mình là người có quyền nhận số tiền còn thừa từ việc bán đấu giá tài sản

bị lưu giữ sau khi đã trừ đi các khoản tiền phải trả cho người vận chuyển, thì ngườivận chuyển có quyền không trả lại cho ho số tiền còn thừa đó Nếu không đồng ý,các bên có lợi ích liên quan đến hàng hóa có quyền khởi kiện tại cơ quan tài phán cóthẩm quyền để đòi số tiền này Trong trường hợp các bên có lợi ích liên quan đếnhàng hóa không yêu cầu và không khởi kiện đòi hỏi số tiền còn thừa này, thì cầnphải hiểu là ho đã từ bỏ quyền đó của mình đối với người vận chuyển; và người vậnchuyển, do vậy, cũng không có nghĩa vụ trả số tiền này cho ho hay phải nộp vàongân sách nhà nước

Phân tích nêu trên cũng cho thấy về mặt lý luận, thì rõ ràng quy định buộcngười vận chuyển nộp vào ngân sách nhà nước số tiền còn thừa từ việc bán đấu giáhàng hóa bị lưu giữ sau khi đã trừ đi các khoản tiền phải trả cho người vận chuyển

và các chi phí phát sinh ở chừng mực nào đó có thể nói đã xâm phạm quyền tự địnhđoạt, tự do thỏa thuận của các chủ thể tham gia hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằngđường biển

- Nghị định 169/2016/NĐ-CP ngày 27 tháng 12 năm 2016 Quy định về xử lýhàng hóa do người vận chuyển lưu giữ tại cảng biển Việt Nam, quy định trình tự,thủ tục tương đối chi tiết về việc lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đườngbiển tại các cảng biển Việt Nam, áp dụng đối với các cơ quan, tổ chức, cá nhântrong nước và nước ngoài liên quan đến việc xử lý hàng hóa do người vận chuyểnlưu giữ tại Việt Nam

- Các quy định pháp luật khác có liên quan mà chủ yếu là các quy định phápluật về hải quan liên quan đến hồ sơ, thủ tục nhập khẩu hàng hóa và bán đấu giáhàng hóa lưu giữ; bao gồm:

 Luật đấu giá tài sản được Quốc hội thông qua ngày 17 tháng 11 năm 2016

 Luật hải quan được Quốc hội thông qua ngày 23 tháng 6 năm 2014

 Nghị định số 08/2015/NĐ-CP ngày 21 tháng 01 năm 2015 của Chính phủquy định chi tiết và biện pháp thi hành một số điều của Luật hải quan về thủ tục hảiquan, kiểm tra, giám sát, kiểm soát hải quan

 Thông tư số 38/2015/TT-BTC ngày 25 tháng 3 năm 2015 của Bộ Tài chínhquy định về thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát hải quan; thuế xuất khẩu, thuế nhậpkhẩu và quản lý thuế đối với hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu

1.5 Phân biệt giữa lưu giữ và xử lý hàng hóa của người vận chuyển với xử

lý hàng hóa tồn đọng tại cảng biển của cơ quan nhà nước có thẩm quyền

Theo quy định của pháp luật, thực tiễn hiện nay tồn tại hai chế định liên quanđến xử lý hàng hóa tại các cảng biển Việt Nam mà tác giả nhận thấy cần có sự phânbiệt cơ bản Hai hoạt động này có mục đích tương đối giống nhau là xử lý hàng hóa

21

tại cảng biển bị từ bỏ, không có người nhận hay hàng hóa không xác định được chủsở hữu Tuy nhiên, hai chế định này có sự khác biệt chủ yếu và cơ bản sau.

Hoạt động lưu giữ và xử lý hàng hóa của người vận chuyển phát sinh trên cơsở hoạt động thương mại giữa các chủ thể kinh doanh với nhau Người vận chuyển

có quyền lưu giữ và xử lý hàng hóa không có người nhận, bị từ chối nhận hay đểđảm bảo thu hồi các khoản nợ mà người thuê vận chuyển hay người nhận hàng cónghĩa vụ thanh toán cho người vận chuyển theo hợp đồng vận chuyển Hoạt độnglưu giữ và xử lý hàng hóa của người vận chuyển chủ yếu được điều chỉnh theo cácquy định của Bộ luật hàng hải Việt Nam năm 2015 và Nghị định 169/2016/NĐ-CPngày 27 tháng 12 năm 2016 quy định về xử lý hàng hóa do người vận chuyển lưugiữ tại cảng biển Việt Nam

Khác với hoạt động lưu giữ và xử lý hàng hóa của người vận chuyển, hoạtđộng xử lý hàng hóa tồn đong tại các cảng biển trong địa bàn giám sát hải quan làquan hệ hành chính nhằm thực hiện chức năng quản lý nhà nước của các cơ quan cóthẩm quyền đối với hàng hóa xuất nhập khẩu được thực hiện theo Luật hải quan,Nghị định số 29/2014/NĐ-CP ngày 10 tháng 4 năm 2014 của Chính phủ quy định

về thẩm quyền, thủ tục xác lập quyền sở hữu của Nhà nước về tài sản, xử lý tài sảnđược xác lập quyền sở hữu của nhà nước và Thông tư số 203/2014/TT-BTC ngày 22tháng 12 năm 2014 của Bộ Tài chính hướng dẫn xử lý hàng hóa tồn đong thuộc địabàn hoạt động hải quan

Do vậy, Thông tư số 203/2014/TT-BTC ngày 22 tháng 12 năm 2014 của BộTài chính quy định rất rõ ràng và cụ thể là việc xử lý hàng hóa theo Thông tư nàykhông áp dụng đối với hàng hóa do người vận chuyển lưu giữ tại các cảng biển ViệtNam được xử lý theo các quy định liên quan của Bộ luật hàng hải Việt Nam năm

2015 và Nghị định số 169/2016/NĐ-CP ngày 27 tháng 12 năm 2016 quy định về xử

lý hàng hóa do người vận chuyển lưu giữ tại cảng biển Việt Nam

1.6 Các khái niệm cơ bản liên quan trong hoạt động lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển

22

Căn cứ các quy định hiện hành của pháp luật Việt Nam liên quan đến hoạtđộng lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển, mà cụ thể là Bộ luậthàng hải Việt Nam năm 2015 và Nghị định số 169/2016/NĐ-CP của Chính phủ, cáckhái niệm cơ bản liên quan đến lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đườngbiển bao gồm:

- Hàng hóa bị lưu giữ là hàng hóa do người vận chuyển hoặc người được

người vận chuyển ủy quyền lưu giữ tại cảng biển hoặc khu vực kho bãi trong trườnghợp người nhận hàng không đến nhận đúng thời hạn theo hợp đồng vận chuyển hayhàng hóa vận chuyển bằng đường biển bị từ chối nhận hoặc bị lưu giữ để bảo đảmviệc thanh toán tiền cước vận chuyển, các khoản phải trả khác cho người vậnchuyển ghi trên chứng từ vận chuyển và/hoặc theo hợp đồng vận chuyển và cáckhoản chi phí khác phát sinh liên quan đến việc vận chuyển hàng hóa bằng đườngbiển

- Người lưu giữ hàng hóa là người có trách nhiệm gìn giữ, bảo quản hàng hóa

do người vận chuyển lưu giữ trong các trường hợp nêu trên theo hợp đồng gửi giữhàng hóa được ký kết giữa người lưu giữ hàng hóa với người vận chuyển đối vớihàng hóa bị người vận chuyển lưu giữ Người lưu giữ hàng hóa thông thường là cácđơn vị, tổ chức kinh doanh kho bãi, xếp dỡ hàng hóa vận chuyển bằng đường biểntại các cảng biển

- Người vận chuyển là người tự mình hoặc ủy quyền cho người khác giao kết

hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển với người thuê vận chuyển Têncủa người vận chuyển thường được ghi rõ trên chứng từ vận chuyển hoặc trong hợpđồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển; nếu chứng từ vận chuyển không ghi rõtên của người vận chuyển hoặc không thể xác định được người vận chuyển thì chủsở hữu tàu biển vận chuyển hàng hóa được xem là người vận chuyển

- Người thuê vận chuyển là người tự mình hoặc ủy quyền cho người khác giao

kết hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển với người vận chuyển Trườnghợp hợp đồng vận chuyển theo chứng từ vận chuyển, người thuê vận chuyển đượcgoi là người giao hàng Phần lớn người thuê vận chuyển hay người giao hàng có tên

23

trên chứng từ vận chuyển thường là bên bán hàng hóa cho người nhận hàng theo chứng từ vận chuyển.

- Người nhận hàng là người có quyền nhận hàng theo hợp đồng vận chuyển

hay theo chứng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển Người nhận hàng có thểđược ghi rõ trên chứng từ vận chuyển, hoặc được xác định thông qua việc chuyểnnhượng chứng từ vận chuyển là vận đơn theo lệnh, hoặc chính là người cầm vậnđơn gốc nếu là vận đơn vô danh, không ghi rõ tên người nhận hàng và tên người cóquyền phát lệnh hàng hóa được giao cho ai

1.7 Cơ sở phát sinh quyền lưu giữ hàng hóa của người vận chuyển hàng hóa bằng đường biển

Theo các quy định hiện nay của pháp luật hàng hải Việt Nam thì người vậnchuyển hàng hóa bằng đường biển, có thể là các doanh nghiệp vận chuyển Việt Namhay các doanh nghiệp vận chuyển nước ngoài có quyền lưu giữ hàng hóa vậnchuyển bằng đường biển trong các trường hợp sau:

- Hàng hóa đã được vận chuyển đến cảng trả hàng nhưng bị người nhận hàng

từ chối nhận Việc từ chối nhận hàng này thông thường được thể hiện bằng văn bảncủa chính người nhận hàng được ghi trên chứng từ vận chuyển hoặc theo hợp đồngvận chuyển

- Hàng hóa đã được vận chuyển đến cảng trả hàng nhưng không có ai đếnnhận hàng trong thời hạn nhất định theo thỏa thuận được ghi trên chứng từ vậnchuyển hoặc theo hợp đồng vận chuyển Trường hợp này thường xảy ra khi chứng

từ vận chuyển là vận đơn theo lệnh hay vận đơn vô danh

- Có nhiều người cùng xuất trình chứng từ vận chuyển có giá trị để nhận cùngmột lô hàng Điều này là cần thiết bởi lẽ người vận chuyển cần xác định người cóquyền thực sự để nhận hàng hóa được vận chuyển để giao đúng theo quy định củapháp luật Tuy nhiên, trong thực tiễn hiện nay mặc dù ít nhưng cũng có thể xảy ranếu có tranh chấp giữa các bên mua bán hàng hóa được vận chuyển khi người thuêvận chuyển hay người bán hàng thay đổi người nhận hàng được ghi trên chứng từvận chuyển

24

- Người vận chuyển cũng có quyền lưu giữ hàng hóa khi tiền cước vận chuyển

và các khoản tiền khác phải trả cho người vận chuyển theo chứng từ vận chuyển và,hoặc hợp đồng vận chuyển mà chưa được thanh toán đầy đủ và cũng chưa có biệnpháp bảo đảm nào được người vận chuyển chấp nhận nhằm bảo đảm các khoản tiềntrên được thanh toán đầy đủ và đúng hạn cho người vận chuyển

Trong trường hợp lưu giữ hàng hóa vận chuyển bằng đường biển để đảm bảothu đầy đủ tiền cước vận chuyển và các khoản tiền khác theo hợp đồng vận chuyển

và, hoặc được ghi trên chứng từ vận chuyển, thì người vận chuyển chi được lưu giữsố lượng hàng hóa có giá trị tương đương các khoản tiền đó và các chi phí phát sinh

từ việc lưu giữ hàng hóa như chi phí lưu kho bãi, bảo quản và gìn giữ hàng hóatrong một thời hạn nhất định Tuy nhiên, đối với hàng hóa vận chuyển được đóngtrong container thì người vận chuyển có quyền lưu giữ toàn bộ container hàng hóađó

Đối với hàng hóa bị từ chối nhận hoặc không có người đến nhận trong thời hạnđược ghi trên chứng từ vận chuyển và, hoặc trong hợp đồng vận chuyển thì ngườivận chuyển có quyền lưu giữ toàn bộ số lượng hàng hóa đó

1.8 Cơ sở phát sinh quyền xử lý hàng hóa bị lưu giữ của người vận

chuyển hàng hóa bằng đường biển

Nghiên cứu các quy định pháp luật hiện hành cũng như về mặt lý luận và thựctiễn, thì người vận chuyển hoàn toàn có quyền xử lý hàng hóa bị lưu giữ bằng biệnpháp bán đấu giá khi xảy ra các trường hợp sau:

- Hàng hóa bị lưu giữ để đảm bảo thanh toán tiền cước vận chuyển và cáckhoản phải trả khác cho người vận chuyển vẫn không được thanh toán hoặc khôngđược bảo đảm thanh toán trong một thời hạn nhất định theo quy định của pháp luật.Pháp luật cần thiết và cũng có quy định thời hạn này nhằm đảm bảo quyền lợi củacác bên có lợi ích liên quan đến hàng hóa được vận chuyển để ho có thể giải quyếtđược các khoản nợ phải trả cho người vận chuyển để nhận hàng Tuy nhiên, thờihạn này cũng cần phải hợp lý nhằm bảo đảm quyền lợi của người vận chuyển khicác chi phí phát sinh do việc lưu giữ và bảo quản hàng hóa tăng lên từng ngày và

25

không có gì bảo đảm được người vận chuyển có thể thu hồi lại các khoản chi phínày.

- Đối với hàng hóa bị lưu giữ do người nhận hàng từ chối nhận hay không cóngười đến nhận hàng trong thời hạn được thỏa thuận theo hợp đồng vận chuyển, thìngười thuê vận chuyển hoặc người giao hàng cần phải thu xếp, giải quyết để có cánhân hay đơn vị khác đến nhận hàng hóa được vận chuyển theo hợp đồng vậnchuyển trong thời hạn theo quy định của pháp luật, và thanh toán các chi phí phátsinh trong quá trình lưu giữ, bảo quản, gìn giữ hàng hóa đó Nếu quá thời hạn màpháp luật quy định nhưng người thuê vận chuyển và, hoặc người giao hàng khôngthể thu xếp được đơn vị, tổ chức, cá nhân khác đến nhận hàng và thanh toán các chiphí phát sinh thì người vận chuyển hoàn toàn có quyền xử lý toàn bộ số hàng bị lưugiữ thông qua việc bán đấu giá hàng hóa đó, khi mà người thuê vận chuyển hayngười giao hàng cũng không thể đưa ra biện pháp nào khác nhằm đảm bảo hợp lýquyền lợi của người vận chuyển

1.9 Trình tự, thủ tục lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển

Pháp luật Việt Nam hiện nay quy định khá chi tiết và cụ thể về trình tự, thủ tụclưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển tại Nghị định số169/2016/NĐ-CP ngày 27 tháng 12 năm 2016 Nghiên cứu quy định này, chúng ta

có thể xác định được quy trình lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đườngbiển gồm các bước như sau:

1.9.1 Thông báo lưu giữ hàng hóa cho các bên có lợi ích liên quan đến hàng hóa

Khi phát sinh quyền lưu giữ hàng hóa theo quy định của pháp luật như đượctrình bày ở mục 1.7 trên đây và người vận chuyển muốn thực hiện quyền lưu giữ và

xử lý hàng hóa, thì người vận chuyển phải thông báo bằng văn bản cho người giaohàng theo chứng từ vận chuyển, người nhận hàng và trong thực tế có thể cho cảngười thuê vận chuyển nếu người thuê vận chuyển không phải là người giao hàng

có tên trên chứng từ vận chuyển

26

Pháp luật hiện nay quy định người vận chuyển cần thực hiện thông báo lưu giữhàng hóa trong thời hạn 03 ngày kể từ ngày phát sinh quyền lưu giữ hàng hóa theoquy định của pháp luật; tuy nhiên, trong thực tiễn khó có thể xác định chính xácngày nào là ngày phát sinh quyền lưu giữ hàng hóa của người vận chuyển theo quyđịnh hiện nay; và do vậy, người vận chuyển thường xem xét thực hiện quyền lưu giữhàng hóa sau khi người nhận hàng có văn bản từ chối nhận hàng hay hàng hóa đượcvận chuyển đến cảng đích mà không có người đến nhận trong thời hạn được thỏathuận tại hợp đồng vận chuyển hoặc khi tiền cước vận chuyển và các khoản tiềnkhác phải trả cho người vận chuyển đã đến hạn nhưng chưa được thanh toán.

Thông báo lưu giữ hàng hóa cần phải có đầy đủ các nội dung liên quan đếnhàng hóa bị lưu giữ, bao gồm tên hàng hóa, chủng loại hàng hóa, số lượng và khốilượng hàng hóa bị lưu giữ và thời gian bắt đầu dỡ hàng hóa để lưu giữ cũng như địađiểm lưu giữ hàng hóa Người vận chuyển cũng cần phải minh thị ý định bán đấugiá số lượng hàng hóa bị lưu giữ trong thông báo lưu giữ hàng hóa và phải nêu đượctiền cước vận chuyển và các khoản tiền phải trả theo hợp đồng vận chuyển, ước tínhcác chi phí và các khoản phải trả khác phát sinh từ việc lưu giữ và xử lý hàng hóa bịlưu giữ trong thông báo lưu giữ Nếu người vận chuyển có thể dự kiến được thờigian tiến hành bán đấu giá hàng hóa bị lưu giữ thì cũng cần nêu trong thông báo lưugiữ hàng hóa

Một trong những điều mà người vận chuyển cần phải thực hiện trong quá trìnhbắt đầu thực hiện quyền lưu giữ hàng hóa là phải ký kết hợp đồng lưu giữ hàng hóavới người lưu giữ hàng hóa để có thể có đủ thông tin đưa vào thông báo lưu giữhàng hóa như thời gian bắt đầu dỡ hàng hóa để lưu giữ cũng như địa điểm lưu giữhàng hóa theo quy định của pháp luật Quy định nêu trên cho thấy việc dỡ hàng hóa

từ tàu xuống để lưu giữ sẽ được thực hiện sau khi người vận chuyển có thông báolưu giữ hàng hóa Tuy nhiên, trong thực tế tùy loại hình vận chuyển hàng hóa khácnhau mà hàng hóa có thể đã được dỡ trước khi người vận chuyển thực hiện quyềnlưu giữ hàng hóa Ví dụ các đơn vị vận chuyển hàng hóa bằng container thường kýkết các hợp đồng xếp dỡ và lưu kho bãi hàng hóa container mang tính thường xuyên

và liên tục; khi hàng hóa container được vận chuyển đến cảng sẽ được dỡ xuống

27

cảng ngay sau đó, sẵn sàng giao cho người nhận hàng Tại thời điểm hàng containerđược dỡ từ tàu xuống cảng người vận chuyển cũng chưa thể xác định được có phátsinh quyền lưu giữ hàng hóa đối với mình hay không bởi lẽ trong thực tiễn đại lýcủa người vận chuyển thường có thông báo cho người nhận hàng đến nhận hàng saukhi hàng hóa container được dỡ xuống cảng Do vậy, thông báo lưu giữ hàng hóacontainer không cần phải có nội dung thời gian dỡ hàng hóa để lưu giữ, mà chỉ cầnnêu thời gian bắt đầu lưu giữ hàng hóa làm cơ sở tính toán chi phí lưu kho bãi phátsinh.

Đối với các loại hình vận chuyển hàng hóa khác không phải hàng hóacontainer như hàng xá hoặc hàng lỏng, thì sau khi gửi thông báo lưu giữ hàng hóatrên đây, người vận chuyển sẽ cần tiến hành dỡ hàng hóa xuống bến cảng để ngườilưu giữ hàng hóa lưu giữ và bảo quản hàng hóa theo hợp đồng lưu giữ hàng hóa kýkết giữa hai bên

1.9.2 Đăng tải thông báo lưu giữ hàng hóa trên phương tiện thông tin đại chúng

Pháp luật hiện nay quy định trong vòng 15 ngày kể từ ngày người vận chuyểngửi thông báo lưu giữ hàng hóa cho người nhận hàng, người giao hàng và, hoặcngười thuê vận chuyển mà người vận chuyển không nhận được trả lời của ngườigiao hàng, người thuê vận chuyển và người nhận hàng về việc thu xếp nhận hàng vàthanh toán tiền cước vận chuyển cũng như các khoản phải trả khác và chi phí phátsinh, thì người vận chuyển cần phải đăng tải thông báo lưu giữ hàng hóa ít nhất trênmột trong các báo giấy phát hành hàng ngày hoặc trên các phương tiện thông tin đạichúng của trung ương hoặc của địa phương cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trungương nơi thực hiện việc lưu giữ hàng hóa trong ba số liên tiếp trong vòng 30 ngày

kề từ ngày người vận chuyển gửi thông báo lưu giữ hàng hóa cho người nhận hàng,người giao hàng và, hoặc người thuê vận chuyển

Tuy nhiên, pháp luật hiện hành không quy định cụ thể nội dung thông báo lưugiữ hàng hóa đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng; do vậy, về mặt lýluận thì việc đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng là để các bên có lợiích liên quan đến hàng hóa biết về việc lưu giữ hàng hóa cũng như để đảm bảo

28

thông báo lưu giữ hàng hóa mà pháp luật buộc người nhận hàng, người giao hàng

và, hoặc người thuê vận chuyển phải biết cho dù ho có cho rằng ho không nhậnđược thông báo lưu giữ hàng hóa do người vận chuyển gửi Do vậy, thông báo lưugiữ hàng hóa đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng cần có các nội dungtương tự như thông báo lưu giữ hàng hóa mà người vận chuyển đã gửi cho ngườinhận hàng, người giao hàng và, hoặc người thuê vận chuyển trước đó

1.9.3 Thủ tục hải quan đối với hàng hóa bị lưu giữ

Sau khi thực hiện thông báo lưu giữ hàng hóa gửi cho người nhận hàng, ngườigiao hàng và, hoặc người thuê vận chuyển, và đã đăng tải thông báo lưu giữ hànghóa trong 03 số liên tiếp trên các phương tiện thông tin đại chúng theo quy định củapháp luật, mà các bên có lợi ích liên quan đến hàng hóa nêu trên vẫn không liên hệlàm việc với người vận chuyển để thu xếp nhận hàng, thanh toán tiền cước vậnchuyển và các khoản tiền phải trả khác cũng như chi phí phát sinh, thì người vậnchuyển có một trong 03 lựa chon sau trong vòng 60 ngày kể từ ngày tàu đến cảng

dỡ hàng:

- Thông báo từ bỏ quyền lưu giữ và xử lý hàng hóa bị lưu giữ để các cơ quanhải quan xem xét xử lý hàng hóa tồn đong tại cảng biển theo các quy định của Luật hải quan và các văn bản hướng dẫn thi hành; hoặc

- Tái xuất hàng hóa bị lưu giữ theo quy định của pháp luật về hải quan; hoặc

- Tiến hành thủ tục nhập khẩu hàng hóa bị lưu giữ theo các quy định của pháp luật về hải quan để bán đấu giá hàng hóa bị lưu giữ

Để tiến hành nhập khẩu hàng hóa bị lưu giữ nhằm mục đích bán đấu giá theoquy định, người vận chuyển phải nộp hồ sơ hải quan nhập khẩu hàng hóa lưu giữgồm các giấy tờ, tài liệu sau:

 Văn bản đề nghị làm thủ tục hải quan nhập khẩu hàng hóa đối với hàng hóa

tải thông báo lưu giữ hàng hóa trên các phương tiện thông tin đại chúng đủ số lần vàđúng thời hạn theo quy định, bao gồm các thông báo mà người vận chuyển đã gửiđến người nhận hàng, người giao hàng, người thuê vận chuyển về việc lưu giữ hànghóa và các tờ báo hay chứng cứ mà người vận chuyển đã đăng thông báo công khai

về việc lưu giữ hàng hóa

Ngoài ra, người vận chuyển còn phải nộp các chứng từ khác theo quy định tạiThông tư số 38/2015/TT-BTC ngày 25 tháng 3 năm 2015 của Bộ Tài chính, baogồm các giấy tờ sau:

 Hóa đơn thương mại

Hàng hóa bị người vận chuyển lưu giữ theo hợp đồng vận chuyển hàng hóabằng đường biển không phải do người vận chuyển mua; do vậy, người vận chuyểnkhông có và không thể có hóa đơn thương mại đối với số lượng hàng hóa bị lưu giữ;hàng hóa bị lưu giữ này cũng chưa phải là hàng hóa mà người vận chuyển có quyềnbán tại thời điểm này cho dù là bán đấu giá; do vậy, người vận chuyển cũng khôngthể phát hành hóa đơn thương mại để thỏa mãn yêu cầu này của pháp luật

 Vận đơn hoặc các chứng từ vận tải khác có giá trị tương đương đối vớitrường hợp hàng hóa vận chuyển bằng đường biển

Vận đơn dùng để khai báo hải quan nhập khẩu hàng hóa để nhằm mục đíchxác định số lượng hàng hóa được khai báo nhập khẩu là của đúng người nhập khẩuđược xác định là người nhận hàng theo vận đơn Người vận chuyển khi nhận hànghóa để vận chuyển từ người giao hàng hay người thuê vận chuyển sẽ phát hành một

bộ vận đơn giao cho người giao hàng hay thuê vận chuyển dùng để người nhận hàng

có thể nhận hàng tại cảng đích; và rõ ràng, người vận chuyển không thể và khôngbao giờ là người nhận hàng theo vận đơn để khai báo hải quan hàng hóa nhập khẩuđối với hàng hóa bị lưu giữ Quy định về điều kiện vận đơn trong hồ sơ khai báo hảiquan nhập khẩu đối với hàng hóa bị lưu giữ rõ ràng là không thể thực hiện được

 Giấy phép nhập khẩu đối với hàng hóa phải có giấy phép nhập khẩu; giấy phép nhập khẩu theo hạn ngạch thuế quan;

30

Các loại giấy phép nhập khẩu nêu trên chỉ có thể xem xét và cấp phép cho cácchủ thể kinh doanh được thành lập tại Việt Nam và được quyền nhập khẩu hàng hóa

mà pháp luật đòi hỏi phải có giấy phép nhập khẩu Người vận chuyển là doanhnghiệp nước ngoài không thể được xem xét cấp các loại giấy phép nhập khẩu này

Do vậy, điều kiện về giấy phép nhập khẩu nêu trên trong hồ sơ khai báo hải quannhập khẩu hàng hóa bị lưu giữ của người vận chuyển là bất khả thi đối với hàng hóacần phải có các giấy phép này

 Giấy thông báo miễn kiểm tra hoặc Giấy thông báo kết quả kiểm tra của cơquan kiểm tra chuyên ngành theo quy định của pháp luật

 Tờ khai trị giá hàng hóa bị lưu giữ theo mẫu

 Chứng từ chứng nhận xuất xứ hàng hóa

Chứng từ xuất xứ hàng hóa được cơ quan, tổ chức có thẩm quyền của nước màhàng hóa đó được xuất khẩu cấp theo yêu cầu của người sản xuất hay bán hàng hóa

đó, và thường được người bán giao cho người mua để nộp trong hồ sơ khai báo hảiquan hàng hóa nhập khẩu thông thường tại quốc gia mà hàng hóa đó được nhậpkhẩu Do vậy, quy định đòi hỏi về chứng từ chứng nhận xuất xứ đối với hàng hóa bịlưu giữ trong hồ sơ khai báo hải quan nhập khẩu của người vận chuyển là khôngphù hợp bởi lẽ người vận chuyển không có và cũng không thể có giấy chứng nhậnxuất xứ hàng hóa đối với hàng hóa bị lưu giữ

Ngoài ra, pháp luật Việt Nam quy định các doanh nghiệp muốn hoạt động kinhdoanh xuất nhập khẩu hàng hóa thì phải đăng ký kinh doanh trong lĩnh vực nàythông qua việc thành lập các cơ sở kinh doanh theo pháp luật Việt Nam Do vậy,người vận chuyển là các doanh nghiệp vận chuyển nước ngoài rõ ràng không thể cóquyền nhập khẩu hàng hóa bị lưu giữ nếu không đăng ký kinh doanh hoạt động xuấtnhập khẩu hàng hóa theo pháp luật Việt Nam Quy định này và các yêu cầu về hồ sơkhai báo hải quan nhập khẩu đối với hàng hóa bị lưu giữ nêu trên rõ ràng là khôngphù hợp và bất khả thi, là một rào cản không thể vượt qua trong hoạt động lưu giữ

và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển của các doanh nghiệp vận chuyểnnước ngoài

31

1.9.4 Giám định và xác định giá trị hàng hóa bị lưu giữ

Để đảm bảo quyền lợi cho các bên liên quan đến hàng hóa bị lưu giữ, cũngnhư đảm bảo người vận chuyển thực hiện đúng các quy định về lưu giữ và xử lýhàng hóa bị lưu giữ, pháp luật Việt Nam đòi hỏi người vận chuyển phải thuê mộtđơn vị giám định hàng hóa nhằm xác định tình trạng, chủng loại, số lượng, khốilượng hàng hóa bị lưu giữ cũng như xác định giá trị hàng hóa bị lưu giữ làm cơ sởcho việc bán đấu giá tài sản bị lưu giữ Việc giám định và xác định giá trị hàng hóa

do vậy cần phải thực hiện trước khi tiến hành các thủ tục bán đấu giá hàng hóa bịlưu giữ

1.9.5 Bán đấu giá hàng hóa bị lưu giữ

Sau khi hàng hóa bị lưu giữ đã được thông quan và hàng hóa bị lưu giữ đãđược giám định và được cấp chứng thư giám định, xác định chủng loại, số lượng,khối lượng, chất lượng cũng như giá trị hàng hóa, người vận chuyển sẽ tiến hành kýkết hợp đồng bán đấu giá tài sản bị lưu giữ với một đơn vị, tổ chức được cấp phépbán đấu giá tài sản

Đơn vị, tổ chức bán đấu giá được người vận chuyển ủy thác bán đấu giá hànghóa bị lưu giữ sẽ tiến hành bán đấu giá tài sản bị người vận chuyển lưu giữ theotrình tự, thủ tục bán đấu giá tài sản được quy định trong Luật đấu giá tài sản và cácquy định hướng dẫn thi hành

1.9.6 Chi trả tiền bán đấu giá hàng hóa bị lưu giữ

Pháp luật hiện nay của Việt Nam quy định về việc chi trả các khoản tiền cướcvận chuyển, chi phí khác phải trả cho người vận chuyển, phí, chi phí, lệ phí, thuế vàcác khoản khác theo một thứ tự ưu tiên nhất định từ số tiền thu được từ việc bán đấugiá hàng hóa bị lưu giữ Thứ tự ưu tiên chi trả theo pháp luật hiện nay như sau:

- Thuế, phí, lệ phí liên quan phát sinh trong quá trình lưu giữ và tổ chức bánđấu giá hàng hóa;

32

- Các khoản nợ bao gồm cưới phí vận chuyển, các chi phí khác được ghi trongchứng từ vận chuyển, nếu các khoản tiền đó chưa được thanh toán, chi phí đóng gópvào tổn thất chung, tiền công cứu hộ được phân bổ cho hàng hóa theo quy định;

- Chi phí giám định, định giá hàng hóa;

- Chi phí bán đấu giá hàng hóa;

- Các chi phí liên quan đến việc ký gửi, bảo quản và bán hàng hóa như chi phíxếp dỡ hàng hóa, lưu kho bãi, di dời hàng hóa;

- Các khoản nợ phải trả cho người lưu giữ hàng hóa phát sinh trên cơ sở hợp đồng lưu giữ hàng hóa;

- Các khoản chi phí phát sinh khác có liên quan

Thời gian chi trả trong vòng 30 ngày kể từ ngày người vận chuyển nhận đượctiền bán đấu giá hàng hóa theo đúng hóa đơn, chứng từ hợp lệ

Tuy nhiên, thực tế người vận chuyển bắt buộc phải chi trả và có thể đã phải chitrả hoặc chịu hầu hết các khoản phí, chí phí, lệ phí và các khoản thuế phát sinh trongsuốt quá trình lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển cho dù có bán được tài sản lưugiữ hay không nhằm bù đắp các chi phí, lệ phí và thuế đó Thực tế, không có đơn vịkinh doanh kho bãi, đơn vị giám định, hoặc tổ chức bán đấu giá hay các chủ biêncủa các tờ báo hay phương tiện truyền thông nào lại đồng ý chờ được chi trả theothứ tự ưu tiên do pháp luật quy định cho đến khi người vận chuyển thu được tiềnbán đấu giá hàng hóa Người vận chuyển trong thực tế phải thanh toán cho các dịch

vụ mà ho cung cấp cho người vận chuyển trong quá trình lưu giữ và xử lý hàng hóa

bị lưu giữ cho dù người vận chuyển có bán đấu giá được hàng hóa hay không Dovậy, có thể nói người vận chuyển gần như phải chịu toàn bộ các tổn thất và chi phíphát sinh nếu không tìm được người mua hàng hóa bị lưu giữ hay số tiền thu được

từ bán đấu giá hàng hóa bị lưu giữ không đủ để chi trả theo quy định

1.9.7 Xử lý số tiền bán đấu giá hàng hóa lưu giữ còn thừa sau khi đã chi trả các khoản phí, chi phí, lệ phí, cước vận chuyển và các khoản tiền khác

33

Sau khi chi trả xong các khoản phí, chi phí, lệ phí, thuế, vân vân theo thứ tự ưutiên nêu tại mục 1.9.6 ở trên thì người vận chuyển phải thông báo cho người giaohàng và/hoặc người thuê vận chuyển và người nhận hàng biết về việc chi trả đócũng như các khoản còn thừa hay còn thiếu.

Trường hợp số tiền thu được do bán đấu giá hàng hóa bị lưu giữ không đủ đểchi trả các khoản tiền này, thì người vận chuyển có quyền yêu cầu người giao hàng

và, hoặc người thuê vận chuyển và người nhận hàng thanh toán các khoản còn thiếuđó

Nếu số tiền thu được do bán đấu giá hàng hóa bị lưu giữ còn thừa sau khi đãchi trả đầy đủ các khoản phí, chi phí, lệ phí, thuế,… theo thứ tự ưu tiên nêu tại mục1.9.6 ở trên, thì người vận chuyển phải trả cho người có quyền nhận số tiền còn thừa

đó nếu ho có yêu cầu nhận số tiền thừa này Trong trường hợp không có người yêucầu nhận lại số tiền còn thừa trong vòng 180 ngày kể từ ngày bán đấu giá hàng hóa

bị lưu giử, thì người vận chuyển có nghĩa vụ nộp số tiền thừa đó vào ngân sách nhànước tại kho bạc nhà nước cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương nơi thực hiệnviệc bán đấu giá hàng hóa

Quy định hiện nay của pháp luật Việt Nam về việc người vận chuyển có nghĩa

vụ nộp số tiền thừa vào ngân sách nhà nước tại kho bạc nhà nước thu được do bánđấu giá hàng hóa bị lưu giữ sau khi đã chi trả đầy đủ các khoản phí, chi phí, lệ phí,thuế nêu trên rõ ràng không phù hợp trong thực tiễn hoạt động vận chuyển hàng hóabằng đường biển, thiếu cơ sở lý luận và không tôn trong quyền tự định đoạt, tự dothỏa thuận của các chủ thể tham gia hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đườngbiển như đã được phân tích ở mục 1.4 trên đây

1.10 Kết luận chương 1

Lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển là các quyền củangười vận chuyển hàng hóa được thực thi trong một số trường hợp khi hàng hóađược vận chuyển không có người nhận, bị từ chối nhận, hoặc được thực thi để bảo

vệ quyền của người vận chuyển nhằm bảo đảm cho việc thu đầy đủ tiền cước vậnchuyển và các chi phí khác phát sinh trong quá trình vận chuyển Hợp đồng vận

34

chuyển hàng hóa bằng đường biển hầu hết đều có quy định các quyền này của ngườivận chuyển, được thừa nhận rộng rãi trên thế giới và trong hệ thống pháp luật củanhiều quốc gia trên thế giới Pháp luật nước ta cũng có các quy định cụ thể điềuchỉnh việc lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển được quy định tạicác điều 157, 167 và 168 Bộ luật hàng hải Việt Nam năm 2015, Nghị định169/2016/NĐ-CP ngày 27 tháng 12 năm 2016 và các quy định pháp luật liên quan

về hải quan và đấu giá tài sản

Nghiên cứu, phân tích các quy định của pháp luật Việt Nam điều chỉnh hoạtđộng lưu giữ và xử lý hàng hóa vận chuyển bằng đường biển trong chương này đãcho thấy các điều khoản bất cập và không phù hợp như sau:

- Quy định tại khoản 3, Điều 168 Bộ luật hàng hải Việt Nam năm 2015 về việcngười vận chuyển phải nộp vào ngân sách nhà nước khoản tiền còn thừa từ việc bánđấu giá hàng hóa bị lưu giữ sau khi đã trừ các khoản nợ và chi phí phát sinh màkhông có người yêu cầu nhận số tiền này trong vòng 180 ngày kể từ ngày bán đấugiá hàng hóa bị lưu giữ

- Quy định tại Điều 8, Nghị định số 169/2016/NĐ-CP của Chính phủ yêu cầungười vận chuyển hàng hóa phải làm thủ tục hải quan nhập khẩu hàng hóa bị lưugiữ trước khi xử lý hàng hóa lưu giữ bằng phương thức bán đấu giá

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG LƯU GIỮ VÀ XỬ LÝ HÀNG HÓA VẬN CHUYỂN BẰNG ĐƯỜNG BIỂN CỦA CÁC DOANH NGHIỆP VẬN CHUYỂN NƯỚC NGOÀI THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM 2.1 Tổng quan về hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển 2.1.1 Sơ lược về lịch sử phát triển của hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển trên thế giới

Trong quá trình phát triển của xã hội loài người từ xa xưa, con người luôn có nhu cầu cơ bản và chính yếu nhất là ẩm thực và đi lại để duy trì sự tồn tại của mình

35

và từng bước phát triển cao hơn cho đến ngày nay Từ thời kỳ đồ đá con người đãbiết đục đẽo các thân cây làm phương tiện di chuyển và đánh bắt cá trên các sôngngòi và ven biển nhằm thỏa mãn nhu cầu thiết yếu của mình Nhu cầu trao đổi vàmua bán hàng hóa trong phạm vi nhỏ hẹp của một bộ lạc từng bước được mở rộnggiữa các bộ lạc, rồi đến giữa các vùng lãnh thổ khác nhau đã thúc đẩy sáng kiếndùng các con thuyền thô sơ khi đó để vận chuyển hàng hóa doc theo các sông ngòi.Hoạt động giao thương từng bước được tiếp tục mở rộng giữa các quốc gia và giữacác khu vực trên thế giới đòi hỏi nhu cầu vận chuyển hàng hóa nhiều hơn, xa hơn vàbằng các phương tiện có thể đi men theo các bờ biển và ngày càng xa hơn từ lục địanày đến lục địa khác như ngày nay.

Từng bước một cùng với sự phát triển của xã hội loài người với các phát minh,sáng chế và phát hiện trong ngành hàng hải qua nhiều thời kỳ, vận chuyển hàng hóabằng đường biển đã có những bước phát triển vượt bậc, từ tàu thuyền nhỏ chủ yếu

di chuyển bằng sức người, đến các tàu thuyền lớn hơn được trang bị các cánh buồm

để mượn thêm sức gió, đến thuyền máy chạy bằng hơi nước, và đến nay hầu các cácloại tàu thuyền được sử dụng để vận chuyển hàng hóa trên biển đều hoạt động nhờvào động cơ chuyên dụng Sự phát triển của khoa hoc hàng hải cũng như ngành tàubiển gắn liền với sự phát triển của hoạt động vận chuyển hàng hóa quốc tế bằngđường biển; đặc biệt là sự đột phá phát triển mạnh mẽ bắt đầu vào những năm 1970khi container được phát minh làm phương tiện đóng gói, xếp hàng hóa để vậnchuyển bằng những con tàu lớn, góp phần đầy mạnh sự phát triển của giao thươngquốc tế

Vận chuyển hàng hóa bằng đường biển qua các thời kỳ đã dần dần thay thế vàchiếm ưu thế hơn so với các loại hình vận chuyển khác như vận chuyển bằng đường

bộ hay đường sắt và luôn chiếm tỷ trong cao hơn rất nhiều so với các phương thứcvận chuyển khác, và ngày càng tăng cao Theo dự báo của Diễn đàn vận tải quốc tế(ITF) thì hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển sẽ chiếm khoảng ¾ tổngkhối lượng hàng hóa vận chuyển trên phạm vi toàn cầu vào năm 2050 [2, tr 17].Một yếu tố không thể thiếu, gắn liền với sự phát triển mạnh mẽ của hoạt độngvận chuyển hàng hóa bằng đường biển đó chính là các cảng biển Cảng biển là điểm

36

luân chuyển hàng hóa được vận chuyển bằng đường biển trong phạm vi lãnh thổquốc gia, giữa các quốc gia với nhau hoặc giữa các khu vực trên thế giới, và đượcxem là mắt xích quan trong, không thể thiếu trong hoạt động vận chuyển hàng hóabằng đường biển Cảng biển được xây dựng kết cấu hạ tầng và được lắp đặt cáctrang thiết bị cho tàu biển ra vào để xếp dỡ hàng hóa và thực hiện các dịch vụ khác.Cảng biển bao gồm vùng đất cảng và vùng nước cảng; vùng đất cảng là nơi để xâydựng cầu cảng, kho bãi, hệ thống giao thông; vùng nước cảng là vùng nước trướccầu cảng, nơi neo đậu để tàu xếp dỡ hàng hóa và là vùng nước để tàu quay trở khicập, rời cầu cảng.

Sự phát triển của hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển luôn gắnliền và có mối quan hệ hữu cơ với sự phát triển hệ thống cảng biển Việt Nam vớilợi thế có 3.260 km bờ biển [18] và hầu hết các tỉnh ven biển đều có cảng biển Hiệnnay nước ta có khoảng 44 cảng biển [16] trải dài từ Bắc đến Nam và ngoài khơibiển Việt Nam với hàng trăm bến cảng lớn nhỏ khác nhau

Một trong những bước ngoặt, tạo nên sự đột phá trong hoạt động vận chuyểnhàng hóa bằng đường biển là sự ra đời của container vào những năm 1970 Hànghóa trước đây thường được đóng vào bao hay để nguyên thành từng đống để xếp lêntàu hoặc dỡ từ tàu xuống bãi cảng, thì ngày nay phần lớn hàng hóa vận chuyển bằngđường biển được chứa trong các container, giúp cho việc xếp dỡ lên xuống tàuthuận lợi và nhanh chóng hơn, tiết kiệm chi phí và nâng cao hiệu quả hoạt động vậnchuyển hàng hóa bằng đường biển Tuy nhiên, sản lượng hàng hóa vận chuyển bằngđường biển thời kỳ đó cũng chưa có những bước tăng trưởng đáng kể Năm 1970sản lượng hàng hóa vận chuyển bằng đường biển cũng chỉ đạt khoảng 2 tỷ 605 triệutấn trên phạm vi toàn cầu [42, tr.5]

Trong ba thập niên tiếp theo của thế kỷ trước, các nền kinh tế lớn trên thế giớinhư Mỹ, Nhật Bản và Châu âu bắt đầu có những bước tăng cường chính sách mởcửa thương mại, tạo điều kiện cho sự phát triển giao thương hàng hóa giữa các khuvực và trên thế giới; do vậy, sản lượng hàng hóa được vận chuyển bằng đường biểntrên thế giới cũng có những bước phát triển đáng kể Sản lượng vận chuyển hàng

37

hóa bằng đường biển trên toàn thế giới đạt hơn 4 tỷ tấn vào năm 1990, tăng lên gần

6 tỷ tấn vào năm 2000 [42, tr.5]

Năm 2007 hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển, chiếm khoảng80% tổng sản lượng lưu chuyển toàn cầu, đạt hơn 8 tỷ tấn mặc dù hoạt động vậnchuyển hàng hóa bằng đường biển có mức tăng trưởng trung bình khoảng 3.1%trong khoảng 30 năm trước đó [34] Từ năm 2007, sản lượng hàng hóa vận chuyểnbằng đường biển trên thế giới luôn tăng trưởng đều qua các năm trong xu thế hộinhập và toàn cầu hóa diễn ra ngày càng mạnh mẽ; riêng năm 2009 có sụt giảmnhưng không đáng kể do ảnh hưởng của suy thoái kinh tế và khủng hoảng tài chínhtrong giai đoạn này và vẫn đạt sản lượng gần 8 tỷ tấn trên quy mô toàn cầu [42,tr.5] Đến năm 2018, sản lượng hàng hóa vận chuyển bằng đường biển trên phạm vitoàn cầu đạt hơn 11 tỷ tấn [42, tr.5]

Vận chuyển hàng hóa bằng đường biển qua các số liệu nêu trên cho thấykhông ngừng tăng trường trong ít nhất 50 năm trở lại đây và sẽ không ngừng pháttriển trong thời gian sắp tới

2.1.2 Sơ lược về lịch sử phát triển của hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển của Việt Nam

Có thể nói ngành nghề dịch vụ vận chuyển hàng hóa bằng đường biển của ViệtNam và các dịch vụ liên quan đã được sơ khai hình thành vào thời các ChúaNguyễn ở đàng trong khi các Chúa Nguyễn mở rộng giao thương buôn bán vớinước ngoài vào khoảng cuối thế kỷ XVI, và Hội An từng bước trở thành thươngcảng quốc tế sầm uất bậc nhất khu vực Đông Nam Á thời kỳ đó Hoạt động vậnchuyển hàng hóa bằng đường biển đến và đi từ Việt Nam đã có những bước pháttriển nhất định khi thực dân Pháp xâm chiếm Việt Nam; tuy nhiên, hoạt động vậnchuyển bằng đường biển và bằng các phương thức khác khi đó chủ yếu phục vụ chomục đích quản lý, cai trị, và vơ vét tài nguyên đất nước ta của thực dân Pháp Hoạtđộng vận chuyển bằng đường biển mang tính thương mại trong thời kỳ này khôngnhiều nhưng đã bắt đầu tạo được những nền móng cơ bản phục vụ vận chuyển hànghóa bằng đường biển với sự hình thành thương cảng Hải Phòng, thương cảng SàiGòn, nhà máy đóng tàu Ba Son, vân vân

38