Du Gia (Yoga) hanh phai la Hflu tdng. Hai tdng Khdng, LIflu deu thfla nhan lap trfldng If luiiin cd biin Duyen khdi tfnh Khdng; chi la trien khai theo If luan cd ban nay; ndi mdt eac[r]
Trang 110 Nghien cu"u Ton giao Sd3 -2010^
GIA TRi CUA TRIET HOC PHAT GIAO
• • •
TRONG XA HOI HIEN DAI
T riet hgc Phat giao lieu cd cdn gia tri
trong xa hdi dfldng dai, trong tie'n
trinh hien diii hda the' gidi hay khdng?
Neu cd thi nd cd nhflng gia tri hien dai
nao? - Day la nhflng va'n de can giiii dap
trong qua trinh nghien cflu trie't hgc Phat
giao ndi chung va Phat giao Trung Qud'e
ndi rieng
Vdi tfl each la con difdng giai thoat mdi
quan tam cudi cung cua nhan loiii Phiit
giao la mdt he thd'ng tfn ngfldng trie't hgc
khdng id va phfle tap cung la mdt he
thd'ng gia tri Da 2.500 ndm nay Phat
giao trd thanh tfn ngufdng tinh than cua
hang trdm trieu dan (]uang thdi gian dai
dd chflng td sfle sd'ng va gia tri vinh hang
cila Phat giao Song cung can thay la viec
tai tao gia tri, phat huy tac dung cua
Phat giao trong xa hdi tfldng lai nhfl the
nao vfla la mdt vd'n de If luiin khd khan
va ldn lao liii vfla la mdt vaii de thflc tien
nghiem tuc va bflc thiet
Gia tri hien dai cila Phat giao quye't
dinh bdi tde dung eua nd ddi vdi xa hdi
loai ngfldi trong the'ki XXL Trong khi dat
dfldc nhflng tie'n bg chfla tflng cd, loai
ngfldi liii cd nhflng bien phap cd the hiiy
diet trai da't Ke de doa sfl sinh tdn va
phat trien cua xa hdi loai ngfldi cung
chfnh la loai ngfldi Cac hien tfldng tieu
efle tdn tiii trong xa hdi hien nay nhfl
k h u n g hoang long tin, diao dfle bai hotai
PHl'ONG LAP THIEN"
ma't Ifldng tam dang mang lai thdi cd lich sfl chfla tflng cd de Phat giao dieu chinh tam linh con ngfldi tie'n tdi dieu chinh mdi quan he ngfldi-ngfldi ngfldi-thien nhien vi triet hoc Phat giao vd'n cd tfl tfldng chinh the vc vu tru tinh than nhan van tdn giao theo dudi sfl sieu viet sinh menh
I DAC D I E M C d BAN, MAU THUAN
C d BAN CUA XA H d i L d A I N G U d l
T R d N G T H E KI XXI
Cdng cudc hien dai hda vdi tieu chf la cdng nghiep hda bat dau tfl thap men 60 the' ki XVTIT phat t n e n ra't khdng ddng deu tai cilc nflde cd nflde da hoan thanh cdng nghieji hda, mdt sd'ft nflde vdn cdn d trong tinh trang xa hdi ndng nghiep Tfl thiip nien 70 the ki XX trd lai, sfl phat tnen cfla the gidi liii cd bflde ngoiit ldn la kmh tc' t n thflc trdi day, kinh te cdng nghiep sut giam Trong xa hdi tri thflc, yeu td ndng cd't cua siin xua't la tri thflc Thdi diu t n thflc danh da'u sfl hien d;ai hda mdi, dung tri thflc hda thay cho cdng nghiep hda Vung ven bien Trung Qudc
da hoan thanh eong nghiep hda, bat dau tie'n trinh tri thfle hda Kinh te tri thflc vdi ba dac diem la tin hoe hda, m a n g hda
* Nha nghien ciru Trung Qudc Bai dang tren Tiip chi
Cdc trdo hfu tutudiig duong dgi sd 4/2004, tieng Trung
Trang 2va toan eau hda, se cd anh hfldng ldn ddi
vdi suf phat trien cua loai ngfldi
Trong xa hdi hien nay, cua ciii vat chat
va ham mud'n vat cha't cflng tang trfldng
nhanh chdng cd ngfldi thfldng coi nhe gia
tri ndi tai tfl than va ddi sd'ng tinh than,
tham chf danh ma't nhan tfnh va gia tri
con ngfldi Trd'ng rdng tinh than, ngheo
ndn tam linh la sfl khung hoang tinh
than nhan van, khung hoang gia tri Nd
trd thanh trd ngai ldn ddi vdi sfl tie'n bd
cua loai ngudi Ldng ham mud'n vd nhu
cau cua con ngUdi chiu suf chi phdi cfla
quan niem gia tri nhti't dinh, neu nd dflng
lai lau dai tren tdng na'c hfldng thu vat
cha't thi se hinh thanh suf tieu dflng xa'u
ddng thdi dem lai sfl phat trien xa'u do dd
anh hfldng tdi suf phat trien ben vflng cfla
xa hdi, lam cho ddi sd'ng tinh than u mc
ha tha'p to'cha't qudc dan
Toan cau hda kinh te day manh suf
phat trien kinh te the' gidi va dfl bao
chuyen sang thdi dai loai ngfldi sd'ng dfla
vao nhau nhieu hdn Sfl phat trien cua
cac cdng ti xuyen qudc gia da tang manh
phan hda gidu ngheo Cac nflde giau
chie'm 86'>() GDP toan cau va 82% gia tri
xua't khau, cac nflde dang phat trien ddng
dan hdn ma tfldng flng chi chie'm cd 14%
va 18% Mdt the gidi giau ngheo each
nhau qua xa se khdng dn dinh, khdng an
ninh
Kinh te toan cau hda se lam tang sfl
cang thang xa hdi, nhfl suf canh tranh
gianh viec lam, tranh nhan tai, canh
tranh gifla cac qudc gia Ngoai ra, xung
dot chung tgc va tranh cha'p dan tgc ndi
nay ndi khac deu xay ra, cd lflc gay ra
chien tranh cue bd
Viec day nhanh tie'n trinh toan cau
hda kinh te va hinh thanh mang thdng
tin toan cau se tdng td'c qua trinh va cham va giao lflu van minh Ddng-Tay, giao lflu tdn giao Mat khac, mdt so' phai tdn giao cufc doan duy nga ddc tdn, bai xfch tdn giao khac gay ra sfl xung dot tdn giao, thiim chf xung dot biio lufc Tdn giao trd thanh mgt nhan td' quan trgng trong ddi sd'ng chfnh tri qud'e te Lam the nao
de hda giiii sfl xung dot tdn giaodang la mdt va'n de ldn ma cac tfn dd tdn giao tren the gidi ciin giai quye't
Khoa hgc ki thuat (KHKT) the gidi
da cd sfl phat trien chfla tflng cd, lodi ngfldi da vfldn tdi cac vi sao each trai da't
18 ti nam anh sang, da kham pha bf mat cfla gien Song KHKT la con dao hai lfldi,
nd cd the tao phuc va huy diet nhan loiii Mdi trfldng sdng cua con ngfldi dang bi pha hoiii nghiem trgng, trai da't ndng len, khung hoang thie'u ndng Ifldng, thie'u Ifldng thflc, bflng nd dan sd, v.v dang lam loai ngfldi ngay cang khd khdn Day
la mdt mau thuan ldn cua xa hdi nhan loiii trong the ki XXL
II TU TUdNG C d BAN CUA TRIET HQC PHAT GIAd
Triet hgc Phat giao cd nhieu tfl tfldng thfch hdp vdi suf phat trien cua xa hdi nhan loai trong dd quan trgng nha't gdm ma'y tfl tfldng sau day
1 D u y e n khcfi
Tren cac bflc tfldng Phat va ben trong cac tda thap Phat giao thfldng khac
"Phap than ke", vdi ngi dung: "NhUdc phap nhan duyen sinh, phap dich nhan duyen diet: thi sinh diet nhan duyen, Phat dai sa mdn thuye't" C) day "Phat dai
sa mdn" la tdn xUng cua Phat Da Cau ndi tren tuyen truyen y: viin phap vu tru deu dufa theo nhan duyen ma smh diet,
Trang 312 Nghien cu'u Ton giao Sd3 - 20W
ke Cil ngoiii ciinh niiat viit chat va tam
thflc mat tinh thiin, deu do "duyen" ma
sinh ra, tfle sfl hda hdp nguyen nhan hoae
dieu kien, duyen de'n ("tap") thi phap
sinh, duyen di ("khfl") thi phap diet Day
la tfl tfldng cd ban cila thuye't Duyen khdi
Duyen khdi la tfl tfldng cd ban nha't
giao If cd biin nha't cua Phat giao: nd the
hien each nhin can ban cua Phat giao cfdi
vdl ddi ngfldi, vdi ton tai va smh menh
Tfl tfldng Duyen khdi la cd sd trie't hgc
cila giao thuye't cu the va tfl tu'dng quan
trgng cila Phat giiio, nhU Nhan qua
khdng hflu, trung diio, binh diing, tfl' bi,
giai thoat v.v Ndi each khac, cac giao
thuyet cu the va tfl tfldng quan trgng eua
Phat giao deu la suf trien khai cua tfl
tfldng Duyen khdi Thuye't Duyen khdi
khac vdi thuye't Vd nhan (khdng cd
nguyen nhan), thuye't Ngau nhien thuye't
Than tao va thuyet Dinh menh ("Tuc
menh luan"); nd la mdt luiin thuyet tfldng
ddi hdp If ve sfl sinh thdnh dien bie'n va
ve bd mat vdn cd cua the gidi Duyen khdi
luan la the gidi quan ddc dao cua Phat
giao la dac sde ldn nha't va dac trflng cdn
bcin de phan biet Phat giao vdi cac tdn
giao khde
Tfl tfldng Duyen khdi cua Phat giao
chfla dufng hai tfl tfldng quan trgng la
"quan he" va "qua trinh"; tfl tfldng Duyen
khdi la the gidi quan cua thuye't quan he
thuye't qua trinh
Phiit giao Trung Quo'c da phat trien
thuye't Duyen khdi, nhfl thuye't "Tfnh cu",
thuye't "Thiip gidi hd cu" cila Thien Dai
tdng thuye't "Tfnh khdi", thuyet "Sfl vat
vd ngiii" va thuye't "Mdt tfle la ta't Cii, ta't
ca tfle la mdt" cila Hoa Nghiem tdng, deu
nha'n manh mot sfl vat thi cd mdi quan he
ham nliie'p (thay mat) ma vd ngai vdi cac
sfl vat khac, gifla cac sfl vat thi cd mdi
quan he Duyen khdi cflng la Duyen ciia nhau Xet ve tang na'c tfl duy If luan thi day la sfl suy doan moc mae ma thien tai
ve nguyen If the cgng ddng vu tru
Duyen khdi la mot mdi quan he eung
la mdt qua trinh Phat giao cho rdng do van vat trong vu tru deu la Duyen khdi nen deu ed tfl tfldng sinh, tru, di, diet, la mdt qua trinh khdng ngflng bie'n di Cung viay con ngfldi sd'ng trong qua trinh sinh, lao benh, tfl va smh tfl lflu chuyen Ciin thfla nhan tfl tfldng qua trinh dd ham chfla tuf tfldng van ddng, bien hda, phat trien, nen coi dd la bieu hien cua tU duy bien chflng
2 N h a n qua
Duyen khdi ndi nhan duyen hda hdp
ma sinh ra "qua" Cai cd the sinh ke't quii
la Nhan, cai do nguyen nhan ma sinh la ke't quia Ve thdi gian thi Nhan trflde Qua sau Nhan qua tdn tiai trong dien bie'n trflde sau ndi nhau, trong sfl hda hdp hen quan de'n nhau Cd nguyen nhan thi ta't
cd ket quia; ed ke't qua ta't cd nguyen nhan Mgi sfl vat deu bie'n ddi sinh diet theo phep Nhiin qua Luat Nhan qua la If luan
cd biin Phat giao dung de giai thfch mdi quan he tfldng hd cua mgi sfl viit
Dfla vao phep Duyen khdi, Phat giao tien them mdt bflde dfla ra tfl tfldng Nhan quii bao flng nhdm giai thfch mdi quan he gifla hoat ddng than tam (the xac va tmh than) cua cac chung sinh vdi ke't qua Ve luan h, tfl tfldng nay trinh bay thuyet thien cd thien bao, ac cd ac bao, tfle thien nhan k c qua, ac nhan kho qua Hgc thuye't dd eho ta ed sd tfl tfldng vflng chdc
va hflu hieu de qufing dai tfn dd tu tri diao dfle bd ac theo thien
Phat giao eho rdng hoiit ddng than tam eila ehung sinh khdng nhflng dem lai
Trang 4quia bao eho cudc sd'ng cua chfnh minh ma
cdn mang lai qua bao cho khdng gian, mdi
trfldng sinh ton cua sinh menh; tfl dd lai
chia qua bao ra lam hai loai "Chfnh bao"
va "Y bao" ("y": dfla vao, theo) Chfnh bao
la ndi than tam chung sinh chieu cam
dfldc dfla theo nghiep nhan trong qua
khfl, tfle sfl tdn tai sinh mang cu the la
chu the, la chfnh the cua quia bao trfle
tiep Y bao la ndi sfl tdn tiai sinh menh
chung sinh chieu cam dfldc dfla theo tuc
nghiep trong qua khfl; sfl tdn tai dd dfla
vao ngoiai vat hoan ciinh gdm quan ao
nha d da't dai sdng nfli va toan bd the gidi
xung quanh Ndi tdm lai Chfnh bao chi
chung sinh, chung sinh the gian; Y bao
chi ndi chd'n chflng sinh dfla vao tfle qudc
thd the gian Phat giao cdn cho rang bdi
canh thdi dai, mdi trfldng sd'ng, qudc thd,
nui sdng deu la qua bao do da sd chung
sinh cung chieu cam dfldc, ggi la "Cdng
Bao" Cac tfl tfldng qua bao nay cila Phat
giao the hien sfl hieu rd mdi quan he
Duyen khdi ddi vdi mdi quan he tfldng hd
gifla the gidi chu the va the gidi khach
the, the gidi chu quan vd the' gidi khach
quan, the hien sfl quan tam ddi vdi ke't
qua boat ddng cua cac loai chung sinh sfl
quan tam ddi vdi mdi trfldng tfl nhien,
mdi trfldng sdng mdi trfldng sinh thdi
Nhflng ngfldi Thien Dai Tdng cdn tfl'
gdc do tu tri thflc tien de ra thuye't "Nhan
qua ba't nhi" , tuyen truyen: con ngfldi d
Nhan vi va Phat d Qua vi, ve ban cha't
khdng cd gi khac biet, khuye'n khfch
ngfldi thfldng (pham phu) tu tri thanh
Phat Lai de xua't thuye't "Y chfnh ba't
nhi" cho rang Phat thiin la (Chi'nh bao,
Phat tho la Y bao, Phiit than va Phat thd
ba't nhi, Chfnh bao va Y bao ba't nhi, hai
cai dd cung nhau thay mat cho "Nha't
niem tam thien", ma quy ve nha't tam
3 Trung dao
Dd la con dfldng Trung chfnh (chfnh gifla) khdng lech ve ben nao, vfldt tren ("sieu viet") suf cufc doan, lech ve hai ben hflu vd ("khdng"), nha't di, kho lac, yeu ghet Trung dao la lap trfldng can biin va dac sac cd ban cfla Phat giao Thfch Ca Mau Ni phan ddi thuye't Than nga cila dao Balamdn; ve If luan de xua't phep Duyen khdi "Thfl hflu bi hflu, thfl sinh bi sinh" "Thfl vd bi vd thfl diet bf diet", tfl
dd nha'n manh "Li vu nhi bien thuye't vu Trung diio" Cflng tfle la ndi dufa theo thuyet Duyen khdi ba't hflu bii't vd, ba't nha't ba't di bat thfldng bat doian ba't lai bat khfl Trong thflc tidn, Thich Ca Mau
Ni de xua't "Bat Chi'nh dao" vfla phan ddi chu nghia khoai lac lai phan ddi chu nghia khd liianh, de xfldng Trung dao hanh bat khd bat liac, tfle tfl duy, ldi ndi, hanh vi y chf ddi sd'ng, v.v cfla con ngfldi deu nen hdp If vfla phai gifl d mflc
d gifla khdng lech ben nao
Khdng va Hflu (cd) la hai each nhin cd ban cua Phat giao ddi vdi vfl tru nhan sinh Phat giao day Phdp cd the khdng ndi ra Khdng ("thuyet ba't xua't khdng"), la cd hai nghia; sau khi cd Dfle Thfch Ca, ndi bd Phat giao dan diin dien hda thanh hai tdng Khdng, Huu Trong Phat giao Tieu thfla
he CAu Xa la Hflu tdng, he Thdnh Thtic la
Khdng Tdng Phat giao Dai thfla cung chia lam hai he thd'ng ldn Trung Quan hgc phai
la Khdng tdng Du Gia (Yoga) hanh phai la Hflu tdng Hai tdng Khdng, LIflu deu thfla nhan lap trfldng If luiiin cd biin Duyen khdi tfnh Khdng; chi la trien khai theo If luan cd ban nay; ndi mdt each tfldng ddi thi Khdng tdng tfldng ddi nha'n manh miit tinh Khdng cua chfl phap Hflu tdng thi tifdng ddi nha'n manh mat Hflu cua chfl phap vdi tU each la hien tUdng Duyen khdi
Trang 5Nghien cuu Ton giao Sd3 - 2010 ]
Vl Viin phap la Duyen khdi dUde xac
dinh trong mdi quan he cho nen cd tfnh
"Vd nga", tfle vfla khdng cd Tfl tfnh
khdng cd tfnh thflc t,he, cung tfle la biln
tfnh ban cha't la Khdng Day la ban
nghia cua Khdng Vian phap neu da xae
lap trong mdi quan he eung ta't nhien la
mgt qua trinh bien ddi hd ddng, cd tinh
"Vd thfldng", sinh diet vd thfldng eung la
Khdng Tfl dd ed the ndi do Duyen khdi
ma tfnh Khdng, Duyen khdi tfle tfnh
Khdng, Duyen khdi va tfnh Khdng la
dong nghia ngfl
Khdng lai ehia lam hai loai Nhan
khdng va Phap khdng Nhan khdng cdn
ggi la Nga khdng, la sfl nhan vd tfl tfnh
cfla chu the: Phap khdng la sfl jihap vd tfl
tinh cua khach the Ve va'n de chif phap
cd hay khdng cd thflc the tfle each nhin
mdi hen he va khu biet Duyen khdi vdi
Thflc hflu sfl vat vdi tfl tfnh hien tfldng
vdi ban cha't Day la va'n de vd cung phfle
tap Tuy rdng ndi ve td'ng the thi cac phai
Phat giao deu thfla nhan thuyei Duyen
khdi tfnh Khdng
Tfl cac dieu ndi tren cd the hieu: xet ve
mat hien tfldng, Duyen khdi phap la tdn
tai, la LI u'u); xet ve mat ban cha't cua
Duyen khdi phap lii khdng tdn tai, la
Khdng Hflu va Khdng la each nhin hai
mat vdi mdt sfl vat •
4 Binh d a n g
Phat giao tuyen truyen va de xfldng
binh ddng; ndi khai quat ham nghia cila
binh diing cd 4 tiing na'c:
a) Binh ddng giiia ngiidi vdi ngiidi
"Tang nha't A ham kinh" quyen 37 cho
rang 4 hiing ngfldi ("Tfl chung tfnh")
trong xa hdi An Do co la Balamdn Sat de
ldi, Khuyen xa va Thu da la nen binh
diing vdi nhau phiin ddi dfla vao cluing
tfnh va dang ca'p de ban luan sfl eao quy,
ha tien, cao tha'p eila con ngfldi; nha'n miinh phiii dufa vao sfl eao tha'p ve dao dfle, sfl ndng sau ve trf tue de danh gia thanh tfch eua con ngfldi; ehu trUdng tu tri td cha't nang cao dao dfle, trf tue de tie'n len coi If tfldng cua ddi ngfldi Chii trfldng binh diing tfl chung tfnh cua Phat giao the hien tfl tfldng binh diing nhan quyen la phong trao nhan quyen dac biet phan ddi suf phan biet chung tfnh va ap bflc giai ca'p nd nha't trf vdi yeu cau binh diing nhan quyen cua xa hdi hien dai
b) Binh ddng chung sinh Thdng
thfldng Phat giao coi 9 gidi tfl Bd Tat tdi dia nguc (trong 10 gidi khdng ke Phat) nha't la luc dao tfl Trdi de'n dia nguc la chung sinh Phat giao cho rang chflng sinh khac nhau tuy cd tfnh khac biet nhflng biin cha't sinh tdn va sinh menh cua ehung sinh thi binh dang; Phat giiio dac biet nha'n miinh mgi chung sinh deu
cd I'hat tfnh Kinh Niet Ban ve If thuye't khang dinh mgi chung smh deu cd Phat tfnh tfle la binh dang vdi nhau ve nguyen nhan, can cfl va kha nang thanh Phat
e) Binh ddng giiia chung sinh vdi Phat
Phat giiio tuyen truyen tfl tfldng "sinh Phiit ba't nhi, sinh Phat nliii't nhfl" cho rang chung smh va Phat ve ban cha't deu
cd du Chan nhuf Phat tfnh; chung sinh me vgng hoan toan khdng diet Chan nhfl Phiit tfnh: Phat giae ngo eung hoan toan khdng tang them Chan nhfl Phiit tfnh,
ma deu nhfl nhau cd khii nang thanh Phiit Ndi theo y nghia dd thi ehung sinh
va Phat la binh ddng ba't nhi Dieu nay khiic ban vdi each ndi cila tdn giao khac, eoi "nhan than vi nhi" (ngfldi va than la hai the khac nhau), ndi ngfldi la do than tiio ra hoac tfl than ma ra J
Trang 6d) Binh ddng giUa chiing sinh vdi vd
tinh "Vd tinh" tfle la khdng cd y thflc tinh
cam, la thfl khdng cd tfnh tinh thdn Nhfl
Thien Dai tdng cua Phat giao Trung Qudc
tuyen truyen thuye't "Vd tinh hflu tfnh",
cho rdng cay cd nui sdng da't cung cd
Chan nhfl Phat tfnh, mgi thfl trong thien
nhien deu la the hien cua Phat tfnh Xet
ve diem cung cd Phat tfnh nhfl nhau, thi
vat vd tinh va chung sinh khdng cd khac
biet ban chd't binh dang vd nhi vdi nhau
Can ndi day la sfl xae nhan tdn nghiem
ddi vdi cac sinh vat va vd sinh vat trong
gidi tfl nhien, la sfl kfnh trgng ddi vdi
mudn vat
Quan niem binh ddng cila Phat giao
dfla tren hgc thuye't Duyen khdi, xay
dflng tren sfl binh dang nhan qua Chung
sinh va Phat deu nhfl nhau cung cd Chan
nhfl Phat tfnh, binh dang ve mat nguyen
nhan thanh Phat chung sinh va Phat
deu cd kha ndng thanh tflu Phat qua,
tie'n len cdi Niet Ban If tfldng cao nhta't, la
sfl binh ddng ve mat ke't qua Chung sinh
va Phat binh dang nhan quii, khdng cd gi
khac biet Tfl tfldng binh dang nhan quii
nay cua Phat giao la ndi vc khii nang cd
tfnh phi hien thflc, nd cung ca'p cd sd If
luan eho thuyet giai thoat
Quan niem binh dang cua Phat giao
the hien sfl thd'ng nhat sinh menh quan,
tfl nhien quan va If tufdng gia tri quan
Quan niem binh ddng can dai coi trgng
binh ddng nhan quyen, nd cd mdi quan he
bd sung lan nhau vdi quan niem binh
dang ve mat giai thoat eon ngfldi do Phat
giao de xfldng
5 Tif bi
Tren cd sd tfl tfldng Duyen khdi, Binh
ddng, Phat giao cho rdng trong dai hoan
lflu sinh thai vu tru, mgi chiing sinh deu
cd the tflng la ngfldi than cua ta Ta nen
cd tam thai binh ddng, tinh nghia bao dn, tam nguyen tfl bi de dem lai cho chung sinh sfl an lac trfl bd sfl dau khd cua chung sinh
Phat giao tuyen truyen tfl tfldng "Tam duyen tfl bi", chia ddi tfldng tfl bi lam 3 loiii, tfl dd quy ket thanh 3 loiii tfl bi: chung sinh duyen bi: phap duyen bi; vd duyen bi Trong 3 loai dd "vd duyen bi" la loiii cao nhat
Tfl bi la tfl tfldng dac thu cila Phat giao, nd khdng hodn toan gid'ng vdi nhan
ai, bdc ai do cac giao phai khac de xfldng Tfl bi khdng hi han die' bdi dang cap, giai cap, nd cung loai trfl tfnh thien tfl hep hdi
6 Giai thoat
Phat giao lay giai thoat lam If tfldng cudi cflng cho chung sinh Giai thoat la khdng cd d nhiem, khdng cd chap trflde, la dfldc "Dai tii tai", tfle cdi tfl do tfl tai, cung goi la cdi Niet Ban Phat giao cho rang chflng sinh cd nhieu phien mudn, nhfl ba cai ddc "tham" (tham due), "san" (san hue), "si" (ngu si), chung trd ngai cho sfl thanh trfldng thien cdn, lam cho chung sinh lflu chuyen trong ndi khd sinh tfl khdng bao gid he't Giai thoat la thoat ra khdi ndi khd phien mudn vd sfl trdi budc cfla lflu chuyen sinh tfl dfldc giai phdng, dfldc sieu viet, dfldc tfl do, tien len cdi If tfldng
Phat giao cao do coi trgng dao gifii thoat Phiit giao thdi ki ddu la'y Bat chinh dao, thdi ki sau lay suf linh hdi chan If lam con dfldng giai thodt Phat giao cdn
de xfldng "Nhii't thie't duy tam tao" (mgi thfl deu do long ngfldi tao ra) cho rang suf lflu chuyen luan hdi hoac giai thoat Nie't Ban cila chung sinh deu quye't dinh d long ngfldi Giai thoat khdng phai la viec
Trang 716 Nghien curu Ton giao Sd3 - 2010
cua ca nhan chi cd tfl giae n,gd va ngfldi
khac cung giae ngo thi mdi dfldc giai
thoat that sfl
III GIA TRI H I E N DAI CUA T R I E T
H d C PHAT G l A d
Cae trinh bay d tren cho thd'y: trong
xa hdi hien dai ba nhdm mau thuan cd
biin: con ngfldi vdi tfl nga, ngfldi vdi ngifdi,
ngfldi vdi thien nhien ed cai da thay ddi
hinh thflc cd cai hii cang gay gdt hdn
Gia tri cila triet hgc Phat giao la d chd eac
nguyen If cua nd ngay cang dufdc trinh
bay diiy du hdn, va qua sfl giai thfch cd
sang tiao tac dung cua nd cang rd hdn
Van dung tfl tfldng trie't hgc Phat giao de
lam diu cac mau thuan cd biin cua xa hdi
loai ngfldi ta't sc giup nang eao td cha't
tinh than loai ngfldi giam ndi dau khd
cila hg, dap flng eac nhu cau mdi cila hg,
tfl dd day manh suf chung sd'ng hda binh
va phat trien chung cua xa hgi loai ngfldi
1 Q u a n t a m tdfi m a u t h u a n ngtfd?i
vdd i\i n g a , n a n g c a o coi t i n h t h a n
ciia con ngifdi
Phat giao dflng dao giiii thoat ddi
ngfldi de luan ban mdt each he thd'ng ve
dia vi cua con ngfldi trong vu tru, ban
cha't, gia tri va If tUdng cila con ngUdi;
trong dd quan diem vd nga va quan diem
giiii thoat lai cang la suf chuyen hda sfl
dieu tie't tam If sfl hoan mi tam linh ddi
vdi quan niem tfl nga cila the nhan
Dufa vao thuyet Duyen khdi mudn viit
hda hdp ma smb Phiit giao de ra quan
niem vo ngd "Ngii" trong vd nga la chi cai
tfl the (biin the) thfldng trfl chinh nha't
ma cd tac dung chi phdi; cai biin the mai
mai khdng doi ii'y chfnh la nga Phat giao
phu nhiin suf tdn tiii cua cai nga cd thflc
the cua linh hdn loiai trfl quan niem hflu
nga Vd nga Id quan niem cd biin cua Phiat giao Ngi dung chu ye'u eila quan niem vd nga la vd nga cha'p, vd nga kien,
vd nga ai, vd nga man, v.v Ngd chdp la
suf chap trflde (bam riet, khdng vfldt ra
dfldc) ddi vdi tfl nga Ngd kien la sfl cha'p
trflde kie'n giai ngdng cuong cd thflc nga
Ngd di la sii ai chd'p vdi tfl nga, eung tfle
la nga tham Ngd man la ndi tam thai
ngao man la'y tfl nga lam trung tam Do ngii cha'p ta't nhien dem lai nga kie'n, nga ai va nga man Phat giao cho rang nga cha'p la ngudn gd'c cua mgi cai ac, cai gd'c cua ))hien mugn: Phat giao chil trfldng vd nga, vd nga cha'p Trong xa hdi hien nay, cd ngfldi trd thanh nd le cila nhu cdu sinh If due vgng vat cha't, tdn thd chfl nghia bai kim hfldng lac, eflc doan ca nhan chfl nghia tham chf tham d
hu hda, trdm cap budn lau ma tfly, mai dam v.v Quan niem vd nga cfla Phat giao giflp lam giam sfl chii'p trflde vdi hien thflc lam t)hai nhiit suf hfldng thu, danh ldi nang cao cdi tinh than
Thufc chat cua quan niem giai thoat la
sieu viet y nghia sinh menh la nang cao
cdi tinh than, khie'n cho con ngufdi cd the dung nhan quan chung cufc lau dai de khach quan va binh tinh suy xet k i quiing dufdng da qua, xem xet cac khiem khuyet cua tfl than va khdng ngflng cd gang chuii'n mflc hda tfl than Phat giao coi giiii thoat la nghiep bao eua ca nhan,
k hic qua ma thien nghiep gianh dfldc
2 L a m h d a d i u m a u t h u A n ngufdi vdfi ngifdi, g i n giif h d a b i n h t h e gidi Mdi quan he ngifdi-ngfldi ndi d day cung k quan he gifla ngfldi nay vdi ngfldi khac ngufdi vdi xa hoi, ngfldi vdi dan tgc, ngfldi vdl quoc gia Moi quan he ngfldi-ngfldi tren thd gidi hien nay cd hai va'n de
Trang 8chfnh k : - Xung dot cue bd dien ra khdng
dflt gay ra bdi cdc nhan to' va cham ldi
fch dan tgc, tdn giao, lanh tho, tai nguyen,
nhan dan mdt sd' ndi dang ehiu kho nan
chien tranh; trong khi va'n de an ninh
truyen thd'ng chfla dfldc giai quye't thi cac
va'n de an ninh phi truyen thd'ng nhfl chu
nghia khflng bd' lai ngdy mdt gay gat;
-Phan hda giau ngheo Nam - Bac ngay
cang md rdng, kha nhieu ngfldi cdn sd'ng
ngheo kho, ddi ret Xet ve If luan mdt sd'
quan niem cd ban cua Phat giao cd y
nghia hien thflc nha't dinh trong viec hda
giai cac van de tren
Hda binh va chung sd'ng hda binh la va'n
de ldn nha't Hai eugc dai chie'n trong the ki
XX lam cho hdng chuc trieu sinh hnh hi
tan sat; ne'u trong the' ki XXI lai xay ra dai
chien the gidi thi loai ngfldi cd the cflng
nhau hi tieu diet Mud'n tranh chien tranh
thi phai tieu diet ngudn gd'c chien tranh;
mdt trong cac ngudn gd'c dd la khdng hieu If
le Duyen khdi: loai ngfldi phai dfla nhau
ma sinh tdn, ldi ta phai ldi ngufdi: khdng
coi trgng hda giai, hieu nhau, ma coi ke
khac k cflu dich, khdng tdn trgng sinh
menh ke khac Tfl tfldng binh dang cua
Phat giao cd nghia k tdn trgng nhau, la
hda binh Tfl tfldng tfl bi the hien sfl ddng
tinh, thfldng yeu quan tam ngfldi khac
cung xa rdi chie'n tranh, gin gifl hda binh
Tfl bi te the' vd "ngu gidi", "thap thien"
deu la'y "khdng sat sinh" k m dau Tfl
ngay phap sfl Thai Hfl ra sfle de xfldng
Phat giao nhan gian, Phat giao Trung
Qud'e ludn quan tam gin gifl hda binh the'
gidi Phat giao phat huy tac dung quan
trgng ddc dao khdng the thay the' trong
viec gin gifl hda binh the' gidi
Suf phan hda giau ngheo Nam - Bac,
mdt so' ngfldi sd'ng ngheo kho cdn k can
nguyen gay ra loan lac, tnic tie'p de dga
hda binh khu vflc vd the gidi Quan niem binh ddng tfl bi cfla Phat giao k phfldng hfldng hda giai cac va'n de dd Suf bd' thf k mdt phap mdn tu tri quan trgng, tfle dung ldng tfl bi de tiio phfle cho ngfldi khac, cho hg cfla cai, sfle khde va trf tue Quy pham diao dfle cua Phat giao nhfl
"Thap thien": khdng trgm edp, khdng ndi cdn, khdng ta dam khdng ndi hai lfldi, khdng ac khdu, khdng ndi xien xeo (khdi ngfl) khdng tham due, khdng san hue, khdng ta kien deu cd fch cho sfl hda hdp mdi quan he ngfldi-ngfldi Bd'n gidi dau trong "Ngu gidi" tfle khdng sat sinh, khdng trdm cap khdng ta dam va khdng ndi xdng deu cd the dflng de tham khao khi xay dflng dao dfle chung toan the' gidi
3 Dieu chfnh mau thuan ngifdi vdi thien nhien, xue tien svf phat trien chung va phat trien ben viing
Hda binh va phat trien k hai van de ldn nha't cua loai ngfldi hien nay Neu gin gifl hda binh ddi hdi hai hda mol quan he ngfldi-ngfldi thi phat trien chung va phat trien ben vflng khdng nhflng ddi hdi hai hda quan he ngfldi-ngfldi ma cdn ddi hdi phai dieu chinh thfch hdp quan he ngfldi vdi thien nhien, sao cho mdi trfldng smh thai dfldc gin gifl td't Viec con ngfldi khai thac thien nhien qua mfl'c, tham chf cfldp doiit da man thien nhien dang hfly hoai nghiem trgng suf hai hda ngfldi-thien nhien, de dga sfl sinh tdn cila loai ngufdi Tfl tfldng trie't hgc Phat giao cd y nghia tham khao ve mat dieu chinh nhan thflc tfnh nghiem trgng bflc thiet cfla va'n de
mdi trfldng Triidc he't thuyet Duyen khdi
nha'n manh mgi sfl viit deu do nhieu nguyen nhan dieu kien hda hdp ma thanh, khdng sfl vat nao tdn tai rieng re
Nhfl trai da't ndi loai ngfldi sinh tdn k do
Trang 918 Nghien curu Ton giao Sd3 - 2010
da't, bie'n, trdi va cac loai ddng vat hdp
thanh; neu da't thoai hda, bien bi nhiem
dgc, tang dzdn bi mdng ddn, cac loai ddng
thflc vat khdng ngflng bien ma't thi sfl tdn
tai cila trai da't se cd khd khdn, loai ngfldi
se khd sinh ton dfldc Thuye't Duyen khdi
va thuye't chinh the hflu cd Phat giao cd
the cung ca'p cdn cfl If luan cho trie't hgc
mdi trfldng hien dai
Thii hai, thuye't Y chfnh qua bao cila
Phat giao nha'n manh mdi trfldng sd'ng cua
chflng sinh deu la bao flng do hanh vi cua
chflng sinh dem lai Phat giao cdn tuyen
truyen tfl tfldng "Tam tinh (sach) tac qud'e
thd tinh", de xfldng bao dn qudc thd
Thii ba dfla thuye't Duyen khdi, Phat
giao de xfldng tdn trgng ke khae, loai
khac, tdn trgng sinh menh, chung sinh
nha't luat binh ddng, chflng sinh deu cd
Phat tfnh, deu cd the thdnh Phat Quan
niem nay khae vdi hanh vi k m sat di loai,
cha dap mdi trfldng, pha hoai can bdng
sinh thai, cung khac vdi quan die'm coi sfl
bao ve mdi trfldng k suf thfldng hai, ban
dn cho ke yeu Quan niem chung sinh
binh dang ay eung khac vdi "chu nghia
trung tam nhan loai" va "chu nghia trung
tam mdi trfldng" "chu nghia trung tam
sinh vat" Phat giao cdn de xud't an chay,
phdng sinh, vfla cd ldi eho sfle khde con
ngfldi, vfla giup cho viec gin gifl mdi
trfldng can bang
Sau cflng, thuye't If tfldng cila Phat
giao coi the gidi cufc lac k the gidi If tufdng,
k ndi mdi trfldng tuyet hao, khdng khf
trong lanh, cd cay tfldi td't, chim hdt vfldn
keu Xfla nay Phat giao thfch xay chua
dfla vao nui, ben ddng sudl Cd the ndi
Phat giao gfldng mau coi trgng mdi
trfldng gin gifl sinh thai
Tdm lai, chung ta can eoi trgng eao cdng eugc hien dai hda va sfl bie'n ddi cac mau t h u a n cd ban do nd gay ra, ed lien quan tdi menh van toan n h a n loai va sfl phat trien cila the gidi Lam the nao xuf
If td't mdi quan he ngfldi vdi tfl nga, ngfldi-ngfldi, ngfldi-thien nhien, van de nay lien quan tdi che do xa hdi, kinh te, cung lien quan den khoa hge ki thuat va tam trf cua loai ngfldi Trong Phat giao cflng cd cac tfl tfldng sai lam, trie't hgc Phat giao cung khdng the giai quyet cac mau t h u a n cd ban va nhieu van de cu the cila xa hgi loai ngfldi, nhflng nd cd the tfl mgt sd phfldng dien ndo dd eung cii'p each tfl duy giiii quye't ma xa hdi the tuc cdn thieu Dd la cao do cgi trgng viec xay dflng tam linh eua tfl t h a n con ngfldi nhdm dieu chinh dinh hfldng gia tri cua con ngfldi, thay doi t a m thai con ngfldi, chuyen dd'i y thflc con ngfldi, nang cao trf tue con ngfldi tfl dd giup cho viec giiii quyet nhieu mau thuan va vd'n de cila
xa hdi loai ngfldi O day chung tdi mud'n nha'n manh lan nfla: triet hgc Phat giao mud'n phat huy day du chflc nang xa hgi cila minh thi can di sau khai thac ngudn tai nguyen tfl tfldng tfl t h a n va dfla ra sfl giiii thfch hdp thdi cuge can khdng ngflng tang cfldng quan tam de'n xa hgi hien dai, cd sfl flng ddi kip thdi vdi cac va'n de mdi xua't hien trong xa hdi
Khdng nghi ngd gi nfla, t n e t hgc Phat giao cd gia tri hien dai; va dieu quan trgng k mgi ngfldi phiai cd' gang hdn nfla trong viec quan triet thflc sfl va phd bay day du gia tri cua trie't hoc Phat giao trong xa hgi hien dai /
Trich dich: Nguyen Hai Hoanh