CÂU CHUYỂN TÁC BỊ ĐỘNG TỪ GÓC NHÌN CỦA TÍNH CHUYỂN TÁC VÀ SỰ TRI NHẬN

Specifically, this paper discusses the passive transitive sentences within the participant structure, semantic structure roles of transitive sentences and these roles are a[r]

Bài báo này bàn v câu chuy n tác b ng - m t ch mà các h c gi ã bàn -

m t góc nhìn khác bi t C th , chúng tôi s th o lu n câu chuy n tác b ng trong cách nhìn c u trúc tham t , c u trúc vai ngh a câu chuy n tác g n v i s n i b t tri nh n c a nh ng vai này v n nh n th cho th y “vi c nêu lên ti n c nh” vai này hay vai kia trong c u trúc tham t , c u trúc vai ngh n tác b ng luôn

m t tri nh t nét ph quát c i

tác b ng; S n i b t tri nh n; Tính chuy n tác; Tính b ng hóa

Bài báo này ti p t c ch mà các h c gi i tr c ã bàn, nh ng m t góc

nhìn khác bi t C th , chúng tôi s th o lu n câu b ng trong cách nhìn c a c u trúc

tham t , c u trúc vai ngh a g n v i s n i b t tri nh n c a nh ng vai này v ph ng

di n nh n th c, cho th y “vi c nêu lên ti n c nh” vai này hay vai kia trong c u trúc

* Tác gi liên h : Email: biendh@dlu.edu.vn

tham t câu b ng là có ng c v m t tri nh n, và là m t nét ph quát c a t duy con ng i

ng:

(1) a Nam d ch chuy n cái bàn

b Cái bàn b Nam d ch chuy n

(1a) Tuy nhiên, hai câu này l i khác nhau v nh m nhìn riêng c a chúng (1a),

m nhìn là trung hòa; ng i nói miêu t bi n c t m nhìn c a Tác th (Nam) ho c

m nhìn c a B th (cái bàn) ho m nhìn trung hòa i v i Tác th và B th

th c miêu t t m nhìn c a B th Quan sát:

ã b (3) a M

không th ch p nh c c a (2b) và (4b) không th c gi cú pháp

nh n th c B ng vi c l y các câu chuy n tác b ng ti ng Vi t làm c

li u, bài báo này s th o lu n và quan sát ngh a các câu ch

v i tính b ng c a chúng ra sao t i m nhìn c a tính chuy n tác và s tri nh n

mô-T i l p tính mô- a ngôn ng , Langacker (1988:4) ã t ng k t giáo lý

riêng bi c d a trên m t mình c u trúc ng pháp.” (Langacker 1988: 5)

Trái l i, Ng pháp Tri nh n cung c p m t mô hình tích h p v ngôn ng Nó

c c g i là cách nhìn bách khoa v ngh : trong vi c hi u ngh a m t câu,

ngôn ng , ch ng h ý ngh à s hi u bi t v th gi i Ví d , trong khi

ngh ài ngôn ng c a nó là b t c cái gì khác mà ng i ta bi t v loài chó, ch ng

Ý t ng này b t ngu n t giáo lý c a Saussure (2005) v ngôn ng t h

th ng c a các tín hi u ngôn ng Các tín hi u ngôn ng , t c các t , là ph c th c a “cái

u” và “cái s bi c minh h a b ng c p c a m t hình nh thính giác [tebl] và m t khái ni c có các chân và m t m t ph ng n m

ng mô t c m t “quá trình” hay m t “quan h th i gian.” khía c nh này, Ng pháp Tri nh n khác v i Ng pháp S n sinh là ng pháp ti n gi nh r ng các t lo i

B ng hóa và câu chuy n tác

2.2.

(Wierzbicka 1988, Givón 1995, Rice 1987, D ng H u Biên 2003) Tính chuy n tác là

Xuân H o 1991) C (5a) l n (5b) là nh ng minh ch ng tiêu bi u c a k t c u chuy n tác, và theo Slobin (1982: 415), là ki u câu s n sinh nh n nh t trong nhi u ngôn ng :

i nông dân gi t con v t

Trong k t c u chuy c bi u hi n b ng công th c [NP1-VTRANS-NP2],

NP1 (Tác th c mã hóa b ng danh ng NP1 làm ch ng ) gây ra m t s bi n

m t v trí/tr ng thái m i NP2 (B th c mã hóa b ng danh ng NP2 làm tân ng

thu c vào cái gì c nêu lên ti n c nh (foregrounded) trong mô hình c a m ng tri

“s bi i” và “s gây khi n.” Lakoff (1977: 244) cung c p quan h xác nh tính chuy n tác, y là m t b s u nh ng thu c tính ng ngh à các câu chuy n tác tiêu

bi u u có nói chung3:

3

Ungerer & Schmid (1996) cho r ng ý t ng này gi ng v i khái ni m g c các nhà tâm lý h c gestalt bi ãi, nh i

t xu t “các nguyên lý gestalt” sau

a Nguyên lý t n (principle of proximity): các y u t riêng l v i m t kho ng g n nhau gi a chúng s c l

n nhau b ng cách này hay cách khác

b Nguyên lý t ng (principle of similarity): các y u t riêng l c l t chi n chung

c Nguyên lý khép kín (principle of closure): cách t ch c tri nh ng b neo gi trong các hình b

d Nguyên lý liên t c (principle of continuation): các y u t s c l nh th n u ch có vài s n gi a chúng.

(6) a Có m t Tác th , k làm cái gì

b Có m t B th , k tr i qua m t s bi n m t tr ng thái m i (Tr ng thái m i này v m c thù là không bình th ng ho c t xu t)

e Tác th vào th ki m soát cái mà anh ta làm

(8) a K t c u miêu t các bi n c bao g m hai, và ch hai tham th c mã

hóa l t b ng danh ng (NP) ch ng và NP tân ng tr c ti p

b Hai tham th c cá th , t c chúng là nh ng th c th riêng, tách bi t (chính b t ngu n t u này mà c hai NP trong k t c u này có s ch riêng), c hai khu bi t v i nhau, và v ng n n

k Cu i cùng, các bi n c c k t c ng thu t là hi n th c,

nh trung tâm c a k t c u này là hi n th c

l Toàn b B th tr i qua m t s bi i do hành ng c a Tác th

N u m t k t c u chuy n tác có t t c nh ng thu c tính trên, nó có th c g i

là k t c u chuy n m u (prototypical transitive construction)5

(5b) c u là nh ng k t c u chuy n m u ch chúng có t t c nh ng thu c tính c a câu chuy c Lakoff và Hopper & Thompson6 xu t, và do v y chúng

ta có th nói r ng m tính chuy n tác c a chúng là cao Langacker dùng khái ni m

Do v y, chúng ta có th tóm t n m u c a tính chuy n tác và quan h ng pháp sau: n m u c a tính chuy n tác bi u th r ng hai tham th (m t Tác th và m t B

th ) là có liên quan, và sinh l c c a Tác th gây cho B th tr i qua m t s bi n

m t tân ng là m t B th Rice (1987) kh o c u s nh m gi a tính b

c bi t là nh ng thông s c a tính chuy c Hopper & Thompson

u có vi làm v i tính b ng hóa c a chúng Vì (5a) và (5b) là các câu chuy n tác

hi u gây khi n là phù h p v i tính chuy n m u (5b) c ra hai cách thuy t minh b ng s n li ng

c th c hi n m t cách có ch ý hay m t cách ng u nhiên Ch cách hi u ch ý là phù h p v i tính chuy n m u

d Tôi mang cái va li

B c

f Tin này làm tôi ng c nhiên

g i nó là l c t nhiên Do v y (10a) vi ph m (8d) (10b), bi n c không ph m

tính, và các Tác th không gây cho B th thành ph tr i qua m t s bi i b ng

v y (10b) không g p g (8f), (8g) và (8i) (10c), Tác th Tôi ng ch m t ph n

c a B th t, do v y s bi i B th tr i qua c à b ph n, nên (10c) không th a

y không có s khác nhau gi a 6 câu này Tuy nhiên,

có th c di n gi i thành các câu b ng, và l p th hai thì không th :

(11-14a) là khác xa nh t v n m u chuy n tác Chúng là nh ng câu chuy n tác ngo -f) ch chúng thu n túy miêu t m t quan h gi a các

b ng s n các B th B i v y, chúng không th g p g thu c tính b t k nào

c li t kê (8) Do v y chúng ta có th yên tâm th a nh n r ng các m v tính chuy n tác c a chúng là m t trong nh ng m c th p nh t có th có c a m i k t c u câu chuy n tác kh h u Vì chúng khác xa nh t v n m u chuy n tác, chúng không th

b ng hóa:

(11) a Nam gi ng anh trai mình

b *Anh trai mình c Nam gi ng

v i các m c a tính chuy n tác Theo chúng tôi, tính chuy n tác c ng t qua là

(15) a Nam qua chi c c u này

7 (13b) có th ch p nh c n u nó là Chó b c m trong khách s n này.

(16) a Nh vùng này

c nh

ng s nh n th c c a câu chuy n tác b ng 2.3.

Chìa khóa i v i nhi m v gi i quy t tính không có quan h gi a b ng hóa

và tính chuy n tác n m các thu c tính ng ngh a câu chuy n tác, t c tính b tác

v trí m i

, (5b), Tác th i nông dân ng B th con v t và gây cho B

th này tr i qua m t s bi n m t tr ng thái m i Do v y, các B th c a (5a) và

-14a), ch ng không gây cho tân ng tr i qua m t s bi

thu n miêu t m t quan h gi a các ch ng và các tân ng

cho B th tr i qua m t s bi n m t tr ng thái m i, b t ch p th c t là Tác th

ng ch m t ph n B th (10d), Tác th Tôi gây cho B th va li tr i qua m t s

(10f) có th ch p nh c, m c dù Shibatani (1985: 831) nói r ng b ng hóa th t b i

xu t hi n n u ch ng không ph i là m t Tác th Th t v y, ch ng tin này không

ph i là m t Tác th ng h p này là tác nhân kích thích), mà tin này làm ng c nhiên tân ng tôi, tân ng này tr i qua m t s bi n m t tr ng thái tâm lý m i

ng t ” m t ch khác, ông (1977:10) còn nói: “Tôi ngh ng b ng hóa không th

Tác gi Givón - trong m t lo t nghiên c u c a mình - chi ti t xin xem: Givón

ng nghiên c u c a nó, và x lý nh ng hi ng cú pháp thu n túy b ng nh ng

8

Pinker (1989: 136) tóm t t khái ni m b ng hóa c c t m-r ng c a b ng hóa áp d ng m t cách s n

i v i m i và ch nh ng t chuy n tác có các Tác th và các B th ”

n c a các nguyên lý cú pháp Nó khác v i Ng pháp S n sinh ch nó x lý

câu b ng ti ng Vi t theo hai khía c nh: (i) s h nh ch câu b ng

sát s h nh (i) Xét:

(19) a Cô y yêu Nam

c cô y yêu

(19a) là m t thành viên ngo i vi c a k t c u chuy n tác ch cái mà ng t mã

th ch p nh c, vì n u Nam nh n bi t r ng cô y thích anh ta, anh ta c

tr ng thái tâm lý m i Vì anh ta b cô y ng, (19a) có th c b ng hóa Tuy

nhiên, theo chúng tôi, khái ni m tính b ng c a Bolinger không nh t thi c áp

nh n bi c th c t là cô y yêu anh ta, anh ta không b ng Do v y, anh ta không tr i qua b t k s bi i nào

b ng chân chính ti ng Vi t, y là s bao g m: các câu b ng trong ti ng Vi t là ng

(20a), n u cô áy trích ho c dè b c bao g m trong

c ti p v tình yêu c a cô y T c Nam c bao g m trong nh ng tr ng thái tâm lý này Do v y, chúng có th c chú gi i thành các câu b ng

ng h p th nh t là các ph m ch t ho c thu c tính mà ch ng c a câu b

(22) a ?M t kho ng h b ngôi nhà c a chúng ta ngó xu ng

b Thung l ình yên b m t ng n núi s ng s ng ngó xu ng

S miêu t (22b) cho th y m m lâu dài: (22a) miêu t m t phong c nh chung, trong khi (22b) miêu t m c tính lâu dài duy nh t c a m t thung l ình yên, trái v i m t ng n núi “s ng s ng.”

t p quán:

qua nhi u th h

Th ba, ch ng c nêu c i m khi m t bi n c ho c tr ng thái th i gian

b Cây bút này t c Charles Dickens vi t vào th k th 19

(24a) thu n túy miêu t m t bi n c n c a vi c Nam s d ng cây bút, trong khi (24b) miêu t m m th i gian c a cây bút mà m

t ng s d ng

Tuy nhiên, tính có th ch p nh c c a t t c

k nào Trái l i, (23b), không khí c a ng n núi – tính s ng s ng – n thung

(23b), qu có th d ng chi c c u có th c g i là “chi c c u c a nh ng tình nhân” Nói cách khác, chi c c u b nh ng tình nhân tác ng, và tr i qua m t s bi n

n m t tr ng thái m i (t m t chi c c n chi c c u c a nh ng tình nhân)

(25) a Bãi sân này có ch a h

v y, nh ng k gây r i b c nh sát ng, và (26b) có th ch p nh c Trái l i, vì (25a) miêu t n m t tình hu ng khuôn hình (configurational), bãi sân không tác

nói):

(27) a Cây c i bao quanh ngôi nhà

c cây c i bao quanh

các thông s h u k m tính theo Hopper & Thompson (1980) Do v y, (27a) có liên

n m u chuy n tác, và có th c b ng hóa Tuy nhiên, chúng ta l p lu n

ng N u cây c i quây quanh ngôi nhà, thì có th d báo r ng ph n bên trong c a ngôi

quanh nó (m t s bi n m t tr ng thái m i) Do v y, b cây c ng, và

K T LU N

3.

chuy n tác và s tri nh p trung bàn nhi u v vai trò c a tính chuy n tác và

tri nh n có liên quan n s hình thành và xu t hi n c a lo i câu này C th ,

chúng tôi ã th o lu n câu chuy n tác b ng trong cách nhìn c u trúc tham t , c u trúc

vai ngh a câu chuy n tác g n v i s n i b t tri nh n c a nh ng vai này v

di n nh n th cho th y “vi c nêu lên ti n c nh” vai này hay vai kia trong c u trúc

c mã hóa b ng ch ng ) trong câu ch n tân ng Trong c hai

s bi i này D a trên nguyên lý y, câu b ng ti ng Vi t c u thành m t c u trúc

n m u: k t c n m u này miêu t s bi i v trí c a B th

này là s n i b t nh n th c cho s n nh k nh n th c V t nét ph quát c

i

TÀI LI U THAM KH O

[1] Bolinger, Dwight (1975): On the Passive in English The First LACUS Forum,

57-80

[2] Bolinger, Dwight (1977): Meaning and Form London; New York: Longman

[3] Brygida Rudzka-Ostyn (ed) (1988) Topics in Cognitive Linguistics Amsterdam

Philadelphia: John Benjamins

Nxb Khoa h c Xã h i

[5] Di p Quang Ban (1992): Ng pháp ti ng Vi t T p 2 Hà N i: Nxb Giáo d c

[6] Di p Quang Ban & Nguy n Th Thu n (2000): L i bàn v v câu b ng trong

ti ng Vi t Ngôn ng , s 7

[8] u Biên (2003): Câu chuy n tác trong ti ng Vi t: c u trúc ng ngh à

[10] Givón, Talmy (1984): Syntax: A Functional-Typological Introduction Volume 1

Amsterdam: John Benjamins

[11] Givón, Talmy (1990): Syntax: A Functional-Typological Introduction Volume 2

Amsterdam: John Benjamins

[12] Givón, Talmy (1995): Functionalism and Grammar Amsterdam: John Benjamins [13] Hoàng Tr ng Phi n (1980): Ng pháp ti ng Vi t Câu Hà N i h c và Trung h c chuyên nghi p

[14] Hopper, Paul J & Sandra A Thompson (1980): Transitivity in Grammar and

Discourse Language 56, 251-299

[15] Hopper, Paul & Sandra Thompson (eds) (1982): Syntax and Semantics 15, Studies

in Transitivity New York; London: Academic Press

[16] Lakoff, George (1977): Linguistic Gestalts CLS 13, 236-287

[17] Langacker, Ronald W (1987): Foundations of Cognitive Grammar Vol 1

Stanford: Stanford U P

[18] Langacker, Ronald W (1988): An Overview of Cognitive Grammar Trong:

Brygida Rudzka-Ostyn (ed) (1988); 3-48

[19] Leech, Geoffrey N (1981): Semantics Harmondsworth: Penguin

[20] Lê Xuân Th i (1994): Câu ch -v ti ng Vi t Hà N i: Nxb Khoa h c Xã h i

[21] Nguy n H ng C n & Bùi Th Diên (2004): D ng b ng và v câu b ng trong ti ng Vi t Ngôn ng , các s 7 và 8

[22] Nguy n Minh Thuy t (1986): Vai trò c c” “b ” trong câu b ng ti ng

Vi t Trong: Vi n Ngôn ng h c (1986)

[23] Nguy n Minh Thuy t & Nguy p (1998): Lý thuy t thành ph n câu và

[24] Pinker, Steven (1989): Learnability and Cognition: The Acquisition of Argument

Structure Cambridge, MA: MIT Press

[25] Rice, Sally (1987): Towards a Transitive Prototype: Evidence from Some Atypical

[28] Slobin, Dan (1982): The Origins of Grammatical Encoding of Events Trong:

Hopper, Paul & Sandra Thompson (eds.) (1982); 409-422

[29] Talmy, Leonard (1985): Force Dynamics in Language and Thought Trong:

Eilfort, Williamet al (eds.) (1985); 293-337

[30] Talmy, Leonard (1988): Force Dynamics in Language and Cognition Cognitive

Science 12, 49-100

[31] Taylor, John (1995): Linguistic Categorization: Prototypes in Linguistic Theory

Oxford: Clarendon Press

[32] Ungerer, Friedrich & Hans-Jorg Schmid (1996): An Introduction to Cognitive

Linguistics London; New York: Longman

Vi n Ngôn ng h c

[34] Wierzbicka, Anna (1988): The Semantics of Grammar Amsterdam: John

Benjamins