Công tác thi hành án phạt tù của nước ta được xác định một trong những nhiệm vụ cơ bản, quan trọng và xuyên suốt đó là giáo dục cảm hóa giáo dục phạm nhân để họ nhận rõ tội lỗi, ăn năn, hối cải, tích cực lao động cải tạo trở thành người lương thiện, có ích cho xã hội, có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc, đạo đức của cuộc sống xã hội chủ nghĩa. Đảm bảo khi mãn hạn tù trở về tái hòa nhập cộng đồng từ bỏ con đường phạm tội, trở thành người công dân lương thiện, có ích cho xã hội.
Trang 1LỜI MỞ ĐẦU
Công tác thi hành án phạt tù của nước ta được xác định một trong những nhiệm vụ cơ bản, quan trọng và xuyên suốt đó là giáo dục cảm hóa giáo dục phạm nhân để họ nhận rõ tội lỗi, ăn năn, hối cải, tích cực lao động cải tạo trở thành người lương thiện, có ích cho xã hội, có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc, đạo đức của cuộc sống xã hội chủ nghĩa Đảm bảo khi mãn hạn tù trở về tái hòa nhập cộng đồng từ bỏ con đường phạm tội, trở thành người công dân lương thiện, có ích cho xã hội
“Phân tích các giai đoạn chuyển biến tâm lý của phạm nhân trong quá trình thi hành án phạt tù Từ đó rút ra các cách tác động phù hợp cho công tác giáo dục phạm nhân trong từng giai đoạn”
Trang 2NỘI DUNG
I Quá trình chuyển biến tâm lí của phạm nhân trong quá trình thi hành
án phạt tù
1 Các khái niệm
Phạm nhân là người đang chấp hành án phạt tù có thời hạn, tù chung thân (Khoản 2 Điều 3 Luật thi hành án hình sự 2011)
Thi hành án hình sự là việc các cơ quan, cá nhân có thẩm quyền đưa bản
án, quyết định hình sự của Tòa án đã có hiệu lực ra thi hành làm cho nó phát huy hiệu lực trên thực tế Cơ quan thi hành án hình sự được quy định cụ thể tại Khoản 2 Điều 10 Luật thi hành án hình sự 2010 bao gồm:
+ Trại giam thuộc Bộ Công an, trại giam thuộc Bộ Quốc phòng, trại giam thuộc quân khu (sau đây gọi là trại giam);
+ Cơ quan thi hành án hình sự Công an tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (sau đây gọi là cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh);
+ Cơ quan thi hành án hình sự Công an huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (sau đây gọi là cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện);
+ Cơ quan thi hành án hình sự quân khu và tương đương (sau đây gọi là cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu)
Ngoài ra, phạm nhân còn có thể được thi hành án phạt tù tại Trại tạm giam Công an cấp tỉnh, trại tạm giam thuộc quân khu và tương đương, Nhà tạm giữ công an cấp huyện, nhà tạm giữ Cơ quan điều tra hình sự khu vực trong quân đội nhân dân Người có thẩm quyền trong các cơ quan trên gồm có Giám thị, Phó Giám thị, quản giáo, chuyên viên, nhân viên, kỹ thuật viên, sĩ quan, chiến sĩ vũ trang bảo vệ, đây là những chủ thể tác động trực tiếp đến quá trình chuyển biến tâm lí của phạm nhân trong quá trình thi hành án phạt tù, trong đó vai trò của quản giáo đặc biệt quan trọng như những người thầy đặc biệt nhằm cải tạo các đối tượng phạm nhân trở thành người có ích cho xã hội
Trang 3Tâm lý tội phạm là tâm lý tiêu cực dưới sự phản ánh sự tác động của những yếu tố tiêu cực trong môi trường đến cá nhân, định hướng, điều khiển, điều chỉnh hành vi phạm tội của cá nhân Như vậy, tâm lý của phạm nhân là tâm
lý của những người đã trải qua các giai đoạn của tố tụng từ khởi tố, điều tra, truy
tố, xét xử và bây giờ là chấp hành bản án đã có hiệu lực của Tòa án mà hình phạt
là hình phạt tù có thời hạn hoặc chung thân Phạm nhân là những người đã thực hiện hành vi phạm tội và hiện phải chịu trách nhiệm trước tội ác do mình gây ra,
do đó tâm lý của các đối tượng này sẽ có những đặc trưng nhất định Trong quá trình giáo dục phạm nhân, chúng ta không nên tẩy chay họ mà phải áp dụng đúng các biện pháp nhằm giúp họ hoàn lương trở lại làm một công dân tốt, có ích cho xã hội Do đó, việc nghiên cứu tâm lý của phạm nhân là rất cần thiết nhằm biết và nắm chắc tâm lý của họ để từ đó có thể áp dụng các biện pháp giáo dục khác nhau
2 Quá trình chuyển biến tâm lí của phạm nhân trong quá trình thi hành
án phạt tù
Về mặt nguyên tắc, dưới tác động của hệ thống các biện pháp giáo dục tại trại giam, giáo dục thông qua chế độ sinh hoạt, lao động, học tập, ở phạm nhân
sẽ diễn ra quá trình chuyển biến tâm lí theo những mặt tích cực được phát triển, tiêu cực dần được hạn chế Trong gia đoạn này tâm lý phạm nhân có nhiều sự thay đổi tựu trung lại thì có thể chia trạng thái tâm lý của phạm nhân trong quá trình thi hành án phạt tù thành bốn giai đoạn như sau:
- Giai đoạn 1 (3-4 tháng đầu) - giai đoạn thích nghi, làm quen với điều kiện sống nơi giam giữ, cải tạo Đây là giai đoạn đặc biệt khi phạm nhân mới
đến và phải va chạm với nhiều khó khăn, với những yêu cầu mới đối với hành động của mình Việc phậm nhân biết thích ứng với môi trường mới hay không, việc tìm thấy bạn bè hay không, thái độ của quản giáo đối với phạm nhân, những việc được giao trong sản xuất ở trại cải tạo – đó là những vấn đề đòi hỏi phạm nhân cần có câu trả lời chính những câu hỏi này làm cho phạm nhân căng thẳng,
Trang 4lo lắng, tâm trạng ức chế, mất ngủ,… Giai đoạn đầu khi mới tới trại cải tạo phạm nhân vẫn có những thái độ tiêu cực như dễ kích động, chán trường nguy hiểm hơn là tâm lý chỉ chờ sơ hở để trốn trại Sự cách ly xã hội làm gia tăng trạng thái
đè nén Đó là kết quả của trạng thái cùng quẫn, hệ quả của sự sụp đổ các kế hoạch trong cuộc sống, sụp đổ các mục tiêu và hy vọng Ở phạm nhân có thể xuất hiện sự thiếu tin tưởng vào sức mạnh của mình, vào khả năng có cuộc sống của bình thường Tới thời điểm vào trại tù, ở một vài phạm nhân có cảm giác đè nén về ý thức về tội lỗi của mình trước xã hội va gia đình Trạng thái điển hình ở nơi giam cầm là buồn chán Chính nỗi buồn, nhớ gia đình, người thân và tự do
đã tác động mạnh mẽ tới phạm nhân Từ đó xuất hiện xuất hiện trạng thái cáu bẩn, kích động và căng thẳng bên trong Trạng thái buồn chán này đã tích tụ các xúc cảm âm tính có thể bộc phát bất ngờ thành trạng thái kích động và hành động hung hãn Do đang sống một cuộc sống tự do nay lại sống tại một nơi mà xung quanh toàn là những người đã thực hiện hành vi phạm tội do đó phạm nhân rất chán nản Khi vào trong trại thì phạm nhân phải tuân theo những nội quy, quy chế của trại tuy nhiên ban đầu phạm nhân luôn chống đối không thực hiện và chỉ chờ có cơ hội để bỏ trốn
Có thể lấy một ví vụ cụ thể về hành vi trốn trại như sau: Phạm nhân bỏ trốn là Tăng Công Sơn (Sinh năm 1994, ở xã Tân Tiến, thành phố Bắc Giang, tỉnh Bắc Giang) đang chấp hành án tại Trại đội 2, thuộc Phân trại số 4, trại giam Thanh Phong Sơn đã bị Tòa án tuyên phạt với mức án là 5 năm tù về Tội cướp giật tài sản bắt đầu từ ngày 02/2/2015 Trong khi đang cải tạo tại một mỏ đá trên địa bàn xã Đông Hưng thì bất ngờ bỏ trốn
Đây chỉ là một trong số những ví dụ về việc bỏ trốn đặc biệt là trong giai đoạn đầu khi mới vào trại do tâm lý chưa ổn định và chưa cam chịu Vậy nên, các giám thị trại giam cần phải có những biện pháp giáo dục nhằm giúp phạm nhân sớm thích nghi với cuộc sống tại trại giam
Trang 5- Giai đoạn 2- giai đoạn phạm nhân xuất hiện sự quan tâm đối với các hoạt động ở trại Cuối giai đoạn thích ứng, đa số phạm nhân dần chấp nhận
cuộc sống thực tại của mình Những dấu hiệu chủ yếu của phản ứng phù hợp là:
sự tương ứng giữa hành động của phạm nhân với thông tin về viễn cảnh của mình ở trại giam; việc chấp hành chế độ giam giữ, các yêu cầu của quản giáo, khả năng kiểm soát hành động và xúc cảm của mình Sự thích ứng bình thường
có đặc trưng là những trạng thái tâm lý của phạm nhân mà không khác với khi còn tự do Cụ thể, họ bắt đầu quan tâm đến những gì diễn ra xung quanh, tham gia tích cực vào cuộc sống, sinh hoạt tập thể, lao động, học tập, Nói cách khác,
họ dần đi vào nền nếp được thiết lập ở trại, tiếp nhận các hoạt động giáo dục với thái độ quan tâm, cầu tiến, do đó tác động giáo dục bắt đầu phát huy hiệu quả
- Giai đoạn 3 - giai đoạn kết hợp giữa các tác động giáo dục từ bên ngoài với quá trình tự giáo dục Lúc này phạm nhân đã ý thức được một cách
sâu sắc sự cần thiết phải thay đổi bản thân, thay đổi lối sống và cách suy nghĩ trước đây, mong muốn được giải thoát khỏi sự ám ảnh của tội ác mà mình đã gây
ra Do đó họ rất chăm chỉ rèn luyện để nhanh chóng đươc tự do sống một cuộc sống bình thường như những công dân khác Phạm nhân xây dựng các mục tiêu
và cố gắng thực hiện trong điều kiện mới Trong thời gian cải tạo đã có sự thích ứng với những hậu quả của việc cách ly xã hội, phạm nhân bắt đầu cuộc sống thực sự với những hy vọng vào tương lai Có thể nói rằng trong giai đoạn này ngoài việc có sự tác động giáo dục từ các quản giáo thì trong chính bản thân mỗi phạm nhân cũng có khao khát được thay đổi tức là họ tự giáo dục chính mình Vì vậy, trong giai đoạn này các biện pháp giáo dục thường mang lại hiệu quả rất cao
Quá trình thích ứng của phạm nhân sẽ trở nên tốt hơn nếu giáo dục viên giải tỏa được sự đề kháng bên trong đối với những yêu cầu mới và hướng tính tích cực của phạm nhân vào những mục tiêu có giá trị về mặt xã hội Sự khác biệt giữa những yêu cầu cũ và mới có một ý nghĩa nhất định: thông thường phạm
Trang 6nhân dễ thích ứng với các điều kiện của chế độ giam giữ bình thường và khó thích ứng với chế độ giam giữ đặc biệt cũng như nhà tù
- Giai đoạn 4 - Trước khi được trả tự do Sự trông mong ngày mãn hạn
tù làm cho những ngày tháng còn lại ở trại trở nên nặng nề đối với không ít phạm nhân Bên cạnh đó, những băn khoăn, e ngại về cuộc sống tương lai, về thái độ của gia đình, người thân, bạn bè và cộng đồng nói chung cũng được gia tăng cả
về tần suất và cường độ Do đó, tâm lý của phạm nhân trở nên căng thẳng, phức tạp; tính phản ứng, tính dễ bị kích động càng bộc lộ rõ Hậu quả phát sinh là tính
đa cảm và trạng thái hoảng loạn Rất nhiều phạm nhân cũng đã mong muốn trở lại cuộc sống như trước tuy nhiên chính những người xung quanh họ đã khước từ
cơ hội đó của họ Có một tác phẩm văn học nổi tiếng của Nam Cao cũng thể hiện được sự vô tâm, vô cảm cũng như sự ruồng bỏ của những người xung quanh đối với những phạm nhân bằng câu nói ám ảnh của nhân vật Chí Phèo “Ai cho tao lương thiện” Đây chính là minh chứng cho trạng thái tâm lý căng thẳng, phức tạo dễ kích động của phạm nhân dù cho ngày tự do của mình đã sắp đến
Như vậy, nhìn chung mức độ thích ứng của phạm nhân đối với các biện pháp giáo dục cải tạo tăng lên theo thời gian ở trại Tuy nhiên điều này không có nghĩa là chúng ta có thể thụ động chờ đợi sự tiến bộ của phạm nhân Tóm lại, trong thời gian chấp hành án phạt tù tại trại giam, tâm lý của phạm nhân có nhiều nét đặc trưng Việc nắm vững các đặc điểm này và trên cơ sở đó tìm hiểu mức độ biểu hiện của chúng ở từng phạm nhân cụ thể có ý nghĩa khá quan trọng đối với công tác giáo dục phạm nhân của các cán bộ giáo dục, quản giáo trại giam
II Các cách tác động phù hợp cho công tác giáo dục phạm nhân trong từng giai đoạn
1 Giai đoạn thích nghi, làm quen với điều kiện sống nơi giam giữ, cải tạo
Việc tiếp nhận những thành viên mới tới cũng có những lưu ý nhất định Đầu tiên, đội trưởng sẽ đi giới thiệu về truyền thống của tập thể, với tính chất của công việc sản xuất, về các điều kiện được trả tự do trước thời hạn, về những
Trang 7yêu cầu liên quan đến việc dọn dẹp lán trại cũng như chuẩn bị đồ ăn và chỉ cho phạm nhân mới tới chỗ nằm ổn định Sau đó phạm nhân được tiếp xúc với những người nòng cốt trong đội để thu thập thông tin về lối sống, điều kiện và nguyên nhân thúc đẩy họ phạm pháp; những đặc điểm tâm lý tính cách của họ Sau khi
đã tiến hành các biện pháp thông dụng cũng như đặc biệt với những phạm nhân mới đến, nhà tâm lý và lãnh đạo phụ trách công tác giáo dục sẽ đưa ra những kết luận về mức độ theo những thang điểm có sẵn và đưa ra những điều kiện đủ để cho phạm nhân hội nhập cuộc sống mới Phạm nhân chấp nhận những điều kiện của trại sẽ được phân về các buồng giam hay còn gọi là những mái nhà sẽ gắn bó với mình cho tới khi được trả tự do
Việc phân bố phạm nhân theo các đội phụ thuộc hành vi của phạm nhân, vào mức độ xây dựng đúng đắn quan hệ với những người xung quanh, vào thái
độ phản ứng đối với những nhận xét của giáo dục viên và lãnh đạo trại Nói cách khác, việc phạm nhân được đưa về trại phụ thuộc nhiều vào phẩm chất đạo đức hơn là theo yêu cầu của sản xuất, lao động Tuy nhiên việc này cũng vẫn cần ý kiến tham khảo của lãnh đạo cơ sở sản xuẩt đối với những trường hợp đặc biệt Việc chia vào những đội dựa theo những tiêu chí cụ thể giúp việc hình thành nhân tố lành mạnh trong các đội, nó có thể gây ảnh hưởng tích cực đến những người mới tới cũng như đến những phạm nhân lười biếng Những người này khi gia nhập vào các đội sẽ thấy rằng những hành động chống đối quy định của họ không được mọi người ủng hộ, do đó sau khi đã hòa nhập theo trật tự mới ở trại, bản thân họ cũng ủng hộ việc giữ gìn kỷ luật trong trại cải tạo
Phức tạp và khó khăn nhất đó chính là công tác làm cho những người bị coi là “bị tẩy chay” thích ứng đối với điều kiện sinh hoạt trong trại Khi những người “bị tẩy chay” đến trại cần phải thực hiện tác động tâm lý nhằm mục đích tạo ra cho họ tâm thế bền vững đối chọi với các kiểu xâm hại về mặt thể xác cũng như tinh thần Đồng thời cần phải tiến hành trao đổi với mọi phạm nhân về thái độ tôn trọng con người dù đó là ai Thực tế cho thấy những người “bị tẩy
Trang 8chay” dễ hòa nhập về mặt tâm lý – xã hội cũng như trong lao động nếu như họ được ở tập thể đội, nhóm có ảnh hưởng tích cực đối với họ Do đó nên chọn cho
họ những đội có bầu không khí tích cực, có đội trưởng là những người có uy tín
và biết cách tổ chức công việc Thông thường bằng cách áp dụng các phương pháp tác động tâm lý sẽ tạo ra cho phạm nhân quan điểm về sự cần thiết của việc tạo ra những điều kiện sống bình thường cho mỗi người không phụ thuộc vào màu da, tiếng nói, hoặc thành phần dân tộc…nhất là đối với vị trí của phạm nhân trong hoàn cảnh mất tự do Thời gian đầu những phạm nhân này cần được các cán bộ đặc biệt để ý, thường xuyên kiểm tra Dần dần theo thời gian, phần lớn các phạm nhân chấp nhận đối tượng “bị tẩy chay” này như thành viên bình đẳng như mọi thành viên khác (trò chuyện, chia sẻ thức ăn, không tách chỗ ngủ…), về phần mình chính những đối tượng này cũng cố gắng làm sao để xứng đáng lòng tin của mọi người Bản thân họ không chỉ cố gắng không phạm tội mà còn tích cực tham gia ngăn ngừa những hành vi phạm tội
2 Giai đoạn phạm nhân xuất hiện sự quan tâm đối với cuộc sống ở trại
Sau giai đoạn làm quen thích nghi, phạm nhân sẽ bắt đầu quen dần với cuộc sống và sinh hoạt trong trại Ở giai đoạn này, sự quan tâm của phạm nhân đối với các hoạt động diễn ra trong trại đã bắt đầu xuất hiện, có thể là ít hoặc nhiều, tích cực hoặc tiêu cực Chính vì vậy mà giai đoạn này là giai đoạn rất quan trọng đối với quá trình giáo dục cải tạo phạm nhân Có thể tạo được sự quan tâm, hứng thú cũng như ý thức tham gia hoạt động, lao động và tuân thủ các quy định trong quá trình giáo dục, cải tạo hay không tùy thuộc vào việc nắm bắt tâm lí, đưa ra các tác động phù hợp để hướng phạm nhân tham gia vào cuộc sống trong trại một cách tích cực, giúp phạm nhân cải tạo tốt, tạo tiền đề cho việc tái hòa nhập cộng đồng Giai đoạn này có thể khẳng định rằng việc tác động giáo dục bắt đầu có hiệu quả
Trong giai đoạn này, các cách tác động chủ yếu đối với phạm nhân để giáo dục, cải tạo phạm nhân đạt hiệu quả đó là:
Trang 9- Chuẩn bị tâm lý cho phạm nhân: tuy phạm nhân đã trải qua giai đoạn thích nghi, làm quen với đời sống trong trại, nhưng việc chuẩn bị tâm lý trong giai đoạn này là vẫn cần thiết Bởi vì, khi có sự quan tâm nhất định đối với cuộc sống mới thì phạm nhân có thể phát sinh các trạng thái tâm lí như lo lắng, hoang mang, căng thẳng không biết bản thân có tham gia được vào cuộc sống trong trại hay không, hoặc ở một số phạm nhân sẽ có tâm thế chống đối hoặc tiêu cực Nếu như không chuẩn bị tốt tâm lý cho phạm nhân trong giai đoạn này thì có thể sẽ dẫn đến khó khăn trong việc giúp phạm nhân thích ứng và tuân thủ các quy định của trại giam
Quá trình chuẩn bị tâm lý này đòi hỏi người quản giáo phải có sự quan sát, phân tích để có thể đưa ra những đánh giá khách quan và chính xác nhất về phạm nhân và mức độ thích ứng, mức độ quan tâm và trạng thái tâm lý khác xuất hiện
ở phạm nhân trong giai đoạn này để có thể tiến hành phân loại phạm nhân, nhóm phạm nhân sao cho phù hợp, tránh trường hợp tạo tâm lý tiêu cưc, chống đối ở phạm nhân
- Phân loại phạm nhân: Việc phân loại phạm nhân là cần thiết cho quá trình cải tạo và giáo dục phạm nhân Mỗi phạm nhân sẽ có một đặc điểm tâm lý khác nhau Có thể phân loại được phạm nhân là điều quan trọng trong việc định hướng được sẽ có biện pháp giáo dục nào đối với từng nhóm phạm nhân và cá nhân các phạm nhân Có thể phân loại phạm nhân như: phạm nhân hoàn toàn sửa mình, phạm nhân còn thiếu sót trong giáo dục và phạm nhân không chịu cải tạo trong quá trình chấp hành hình phạt Việc phân loại phạm nhân sẽ giúp cho việc tìm ra các biện pháp giáo dục phù hợp như đối với phạm nhân có ý thức sửa mình thì sẽ có biện pháp khuyến khích, tạo điều kiện để họ có thể tích cực hơn trong quá trình cải tạo Đối với phạm nhân có ý định chống đối, không chấp hành có thể áp dụng các biện pháp mạnh hơn và giáo dục thông qua giáo dục theo nhóm tích cực, các cá nhân tích cực trong nhóm sẽ giúp các cá nhân có biểu
Trang 10hiện không chấp hành thay đổi từ từ và dần đạt được kết quả giáo dục như mong đợi
- Nhấn mạnh những mặt tốt, biểu dương những thành tích đạt được của phạm nhân trong quá trình cải tạo, giáo dục trong trại: mỗi phạm nhân đều có những phẩm chất tâm lý khác nhau, quá trình nhận thức và cải tạo khác nhau nên trong quá trình đó cần có những đánh giá để biểu dương những phạm nhân có thái độ tích cực và có biểu hiện cải tạo tốt Việc biểu dương các phạm nhân có thái độ và thành tích tốt giúp tạo cho phạm nhân đó tâm lý phấn khởi, tích cực hơn trong quá trình sống trong trại, hơn nữa, qua việc biểu dương thành tích của các cá nhân đó sẽ là động lực thúc đẩy các phạm nhân khác cố gắng hơn trong quá trình giáo dục cải tạo Biện pháp tác động này giúp cho môi trường trong trại
đi vào ổn định với ý thức chấp hành quy định trong trại của các phạm nhân ngày được nâng cao
Với biện pháp tác động này thì người quản giáo phải có sự gần gũi, không
có thành kiến đối với phạm nhân, có khả năng quan sát và nhận định một cách khách quan để đánh giá những phẩm chất tốt, những biểu hiện tích cực đáng biểu dương của phạm nhân Bên cạnh đó, người quản giáo phải có khả năng tạo uy tín, lòng tin đối với phạm nhân để có thể giúp cho phạm nhân tin tưởng vào quyết định của mình cũng như có tác động đến nhận thức, ý thức và hoạt động của phạm nhân
- Định hướng, tạo hứng thú cho phạm nhân đối với các hoạt động trong trại bằng các hoạt động lao động, sinh hoạt tinh thần có tác động tâm lý tích cực đối với phạm nhân: trong hoạt động giáo dục cải tạo không chỉ có lao động mà cần
có các hoạt động tinh thần giúp tạo cho phạm nhân tinh thần tích cực, được tiếp xúc với các hoạt động như ở cuộc sống bên ngoài sẽ giúp phạm nhân vơi bớt sự lạc lõng và tâm lý chán trường
Việc áp dụng biện pháp tác động này đòi hỏi người quản giáo phải có khả năng sáng tạo, tự xây dựng và giải quyết linh hoạt các hoạt động, nhiệm vụ phát